1.1. Bu normalar Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27 sentyabr 1999-cu il tarixli 200 s nömrəli Sərəncamına əsasən işlənmiş və respublika ərazisində mövcud şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin yenidənqurulması və yenilərinin layihələndirilməsi, planlaşdırılması, tikintisi və abadlaşdırılmasına olan əsas tələb və qaydaları tənzimləyir.
Bu normalar Azərbaycan Respublikasının Dövlət Tikinti Normalarıdır (AzDTN 2.6-1) və CHиП 2.07.01-89-un əvəzinədir.
1.2. Şəhər tipli qəsəbələrin (fəhlə qəsəbələri, kurort) layihələndirilməsi, əhalinin hesabi sayı həmin qəsəbələrlə eyni olan kiçik şəhərlər üçün müəyyənləşdirilmiş normalara uyğun aparılmalıdır.
1.3. Şəhər statusu olmayan və şəhərdən kənarda yerləşən müəssisələrin qəsəbələrinin layihələndirilməsi sahə normativ sənədlərinə və yaxud əhalinin sayı həmin qəsəbələrlə eyni olan kənd məskənləri üçün müəyyənləşdirilmiş normalara uyğun aparılmalıdır.
0 e y d. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin layihələndirilməsində mülki müdafiə üzrə xüsusi normativ sənədlərin tələblərinə uyğun tədbirlər nəzərə alınmalıdır.
1.4. Bu normalarda fiziki kəmiyyətlərin və ölçü vahidlərin göstəriciləri Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin 12 may 1999-cu il tarixli kollegiya qərarı ilə təsdiq olunmuş "Ölçü vahidləri təsnifatına uyğun olaraq qəbul edilmişdir.
2.1. Bu normalarda aşağıda göstərilən normativ sənədlərə istinad edilib:
СНиП 02.07-87 "Инженерные изыскания для строительства"
СНиП 2,01.01-82 "Строительная климатология и геофизика"
СНиП 2.01.15-90 “Инженерная защита территорий, зданий и сооружений от опасных
геологических процессов. Основные положения проектирования"
СНиП 2.01.28-85 "Полигоны по обезвреживанию и захоронению токсичных
промышленных отходов. Основные положения по проектированию"
СНиП 2.04.02-85 "Водоснабжение. Наружные сети и сооружения"
СНиП 2.04.03-85 "Канализация. Наружные сети и сооружения"
СНиП 2.04.05-91 "Отопление, вентиляция и кондиционирование"
СНиП 2.04.07-86 "Тепловые сети"
СНиП 2.04. 08 87 "Газоснабжение"
СНиП 2.05.02-85 "Автомобильные дороги"
СНиП 2.05.06-85 "Магистральные трубопроводы"
СНиП 2.05 08-85 "Аэродромы"
СНиП 2.05.13-90 "Нефтепродуктопроводы, прокладываемые на территории городов и
других населенных пунктов"
СНиП 2.06.01-86 "Гидротехнические сооружения. Основные положения проектирования"
СНиП 2.06.15-85 "Инженерная защита территорий от затопления и подтопления"
СНиП 2.08.01-89 "Жилые дома"
СНиП 2.08.02-89 "Общественные здания и сооружения"
СНиП 2.01.02.85 "Противопожарные нормы"
СНиП 11-4-79 "Естественное и искуетвенное освещение
СНиП 11-7-81 "Строительство в сейсмических районах"
СНиП 11-12-77 "Защита от шума"
СНиП 11-39-76 "Железные дороги колеи 1520мм"
СНиП 11 -40-80* "Метрополитены"
СНиП 11-89-80 "Генеральные планы промышленных предприятий"
СНиП 11-97-76 "Генеральные планы сельскохозяйственных предприятий"
СНиП 11-106-79 "Склады нефти и нефтепродуктов"
СН-429-71 "Указания по размещению объектов строительства и ограничению
этажности зданий в сейсмических районах"
ВСН 01-89 "Ведомственные строительные нормы предприятий по обслуживанию
ВСН 3-84 "Состав, порядок разработки, согласования и утверждения
пректносметной документации зеленых зон городов"
ВСН 97-83 "Инструкция по проектированию городских и поселковых
ГОСТ 17.1.5.02-80 "Охрана природы. Гидросфера. Гигиенические требования к зонам
рекреации водных объектов"
ГОСТ 17.5.1.02-85 "Охрана природы. Земли. Классификация нарушенных земель для
ГОСТ 17.5.3.03-80 "Охрана природы. Земли. Общие требования к гидролесомелиорации"
ГОСТ 17.5,3.04-83 "Охрана природы. Земли. Общие требования к рекультивации земель"
ГОСТ 17.6.3.01-78 "Охрана природы, Флора. Охрана и рациональное использование лесов
зеленых зон городов. Общие требования"
ГОСТ 22283-88 "Шум авиационный, Допустимые уровни шума на территории жилой
застройки и методы его измерения"
ГОСТ 23961-80 "Метрополитены. Габаритные приближения строении, оборудования и
3.1. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin inkişaf konsepsiyası, şəhərsalma proqnoz və proqramları Azərbaycan Respublikası əhalisinin məskunlaşmasının, təbiətdən istifadənin və məhsuldar qüvvələrin ərazi təşkilinin Baş və regional sxemləri, ərazi-istehsal proqramları, inzibati- ərazi rayonlarının rayon planlaşdırma sxem və layihələri, təhlükəli geoloji və hidrogeoloji proseslərin qarşısının alınması və onlardan qorunması tədbirlərini əhatə edən ərazi kompleks sxemləri əsasında hazırlanmalıdır.
Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırılması və tikinti abadlaşdırma layihəsində Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanlarına, Azərbaycan Respublikası hökumətinin qərarlarına, sərəncamlarına, və digər normativ-hüquqi aktların tələblərinə əməl olunmalıdır.
3.2. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri Azərbaycan Respublikasının məskunlaşma sisteminin, ona daxil olan muxtar qurumların, iqtisadi regionlarının, həmçinin rayonlararası və təsərrüfatlararası məskunlaşma sistemlərinin tərkib hissəsi kimi layihələndirilməlidir. Bununla yanaşı. məskunlaşma sistemləri üçün vacib olan vahid sosial, istehsal. mühəndis-nəqliyyat təminatı obyektləri və digər infrastrukturların formalaşması. həmçinin məskunlaşma sisteminin mərkəzi və ya köməkçi mərkəz olan yaşayış məskənlərinin təsir zonası hüdudlarında perspektivdə inkişaf etdiriləcək əmək, mədəni-məişət və rekreasiya əlaqələri və obyektləri nəzərə alınmalıdır.
İnzibati-ərazi rayonlarının mərkəzi olan şəhərlərin təsir zonalarının hüdudları, kənd təsərrüfatı və digər müəssisələrin sərhədləri və inkişaf hüdudları, torpağa mülkiyyət forması və ondan istifadə hüquqları, məskunlaşma sxemlərinin, rayon planlaşdırma sxem və layihələrinin, həmçinin sahə şəhərsalma kadastrlarının göstəriciləri nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir.
Kənd yaşayış məskənlərinin təsir zonalarının hüdudlan, bir qayda olaraq, kənd inzıbati-ərazi qurumu sərhəddində qəbul edilməlidir.
3.3. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırılması və tikinti abadlaşdırma layihələrində Azərbaycan Respublikasının 20 ilədək olan dövrdə iqtisadi və sosial inkişafının növbəliyi nəzərə alınmalıdır. Bu halda, həmin layihələr yaşayış məskənlərinin ərazi inkişafı, funksional zonalaşdırma və planlaşdırma strukturu, mühəndis-nəqliyyat infrastrukturu, təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə və ətraf mühitin mühafizəsi də nəzərə alınmaqla hesabı müddət və hesabi müddətdən sonrakı dövr üçün tərtib edilməlidir.
Şəhərsalma layihələrində hesabi müddət, bir qayda olaraq, 20 ili, şəhərsalma proqnozu isə 30-40 ili əhatə etməlidir.
3.4. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri, əhalinin hesabi müddətə nəzərdə tutulmuş layihə sayından asılı olaraq, cədvəl 1-də göstərilən qruplara bölünür:
*Qəsəbələr kiçik şəhərlər qrupuna daxildir
3.5. Hesabi müddətə əhalinin sayı məskunlaşma sistemi daxilində həmin yaşayış məskəninin perspektiv inkişaf göstəriciləri əsasında, əhalinin təbii və mexaniki artımının demoqrafik proqnozu və artıb-azalan miqrasiyası nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir.
Kənd yaşayış məskəninin inkişaf perspektivləri, əhalinin sayı və təsərrüfatın spesifik inkişaf sahəsi, istehsalatın ixtisaslaşdırılması, aqrarsənaye komplekslərinin formalaşdırılması ilə bağlı olan yerquruluşu layihələri və sxemləri, və rayon planlaşdırma layihələri, fiziki və hüquqi şəxslərin torpağa dair mülkiyyət hüquqları və kənd təsərrüfatı obyektləri nəzərə alınmaqla müəyyənləş-dirilməli və əhalinin sayı təsərrüfata daxil olan yaşayış məskənləri qrupu üçün hesablanmalıdır.
3.6. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin inkişafı üçün ərazinin seçilməsi torpaqların təyinatı üzrə səmərəli istifadə olunmasını nəzərə alan memarlıq-planlaşdırma həlli variant-larının müqayisəsi, texniki-iqtisadi və sanitar-gigiyena göstəriciləri, yanacaq-enerji, su təchizatı mənbəi və ərazi ehtiyatları, perspektivdə təbii və digər şəraitin deyişdirilməsi proqnozu. ətraf mühitin vəziyyəti nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir.
Bununla belə, əhalini daha əlverişli həyat şəraiti ilə təmin etmək, təbii ekoloji sistemlərin dağıdılmasına və ətraf təbii mühitdə qarşısıalınmaz dəyişikliklər edilməsinə yol verməmək məqsədilə ətraf təbii mühitin potensial imkanları, ərazi və təbii ehtiyatların səmərəli istifadə olunması rejimi nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir.
3.7. Şəhərlərin ərazisi funksional istifadəsinə görə məskunlaşma, istehsalat və landşaft-rekreasiya ərazilərinə bölünür.
Məskunlaşma ərazisi - yaşayış fondunun, ictimai bina və qurğuların, o cümlədən elmi-tədqiqat institutları və onların komplekslərinin, sanitar-mühafizə zonalarının qurulmasını tələb etməyən kommunal və sənaye obyektlərinin, şəhərdaxili əlaqə yolları, küçə, meydan, park, bağ, bulvarlar və digər ümumi istifadə edilən obyektlərin yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulur;
İstehsalat ərazisi - sənaye müəssisələri və onlarla əlaqəli obyektlər, elmi-tədqiqat müəssisələri və onların təcrübə-istehsalat obyektləri, kommunal-anbar obyektləri, şəhərkənarı, şəhərətrafı və sənaye müəssisələri arasında əlaqə yaradan nəqliyyat qurğularının yeniləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulur.
Landşaft-rekreasiya ərazisi -məskunlaşma ərazisində yerləşən park, bağ, bağça və xiyabanlarla birlikdə açıq fəza sistemini formalaşdıran yaşıllıqları, meşəqoruyucu zonaları, su hövzələrini, kənd təsərrüfatı üçün istifadə olunan torpaqlan və digər əkin yerlərini əhatə edir.
Göstərilən ərazilərin hüdüdları daxilində funksional təyinatına gör müxtəlif zonalar müəyyənləşdirilir: yaşayış, ictimai mərkəzlər, sənaye, elmi-tədqiqat və elmi-istehsalat, kommunal-anbar, şəhərətrafı nəqliyyat, qısa və uzun müddətli kütləvi istirahət, kurort (müalicə əhəmiyyətli təbii ehtiyatlan olan şəhər qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində), qorunan landşaft zonaları.
Kənd yaşayış məskənlərinin əraziləri təsərrüfat sahələrinin ümumi funksional təşkili nəzərə alınmaqla, bir qayda olaraq, məskunlaşma və istehsalat ərazilərinə ayrılmalıdır.
Tarixən təşəkkül tapmış şəhərlərdə tarixi tikililəri olan zonaları (rayonları) ayırmaq lazımdır.
1. Sanitar-gigiyena və digər tələblərə əməl etməklə müxtəlif funksional təyinatlı obyektlərin birgə yerləşdirilməsi üçün çoxtəyinatlı funksional zonalar yaradıla bilər.
2. Təbii fəlakət və təhtükəyə (zəlzələ, sel, uçqun, sürüşmə və s) məruz qalma ehtimalı olan rayonlarda yaşayış məskənləri ərazilərinin zonalaşdırılması, dağıntı səviyyəsinin azaldılması və funksional dayanaqlığı təmin edilməklə nəzərdə tutulmalıdır.
3. Texnogen və təbii geoloji proseslərə məruz qala biləcək təhlükəli ərazilərin mühəndis mühafizəsi layihələri qüvvədə olan normativ sənədin (CHuП 2.01.15) tələblərinə əsasən tərtib olunmalıdır.
4. Zəlzələ rayonlarında ərazinin funksional zonalara bölünməsi seysmik şəraitləri üzrə ərazinin mikrorayonlaşdırılması əsasında və qüvvədə olan normativ sənədlərin (CHuП H-7 və CH 429) tələblərinə uyğun olaraq aparılmalıdır. Bu halda zəlzələ baş verməsi ehtimalı az olan sahələr tikinti altına ayrılmalıdır.
5. Mürəkkəb mühəndis-geoloji şəraiti olan rayonlarda mühəndis hazırlığına, bina və qurğuların tikintisi və istismarına az xərclər tələb olunan sahələr ayrılmalıdır.
3.8. Şəhər. qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırma strukturunu funksional zonaların qarşılıqlı əlaqəsi və kompakt yerləşdirilməsini, ictimai mərkəzlər sistemi və mühəndis-nəqliyyat infrastrukturu ilə qarşılıqlı əlaqələndirməklə ərazinin səmərəli rayonlaşdırılmasını, şəhərsalma dəyərindən asılı olaraq ərazinin səmərəli istifadə olunmasını, memarlıq-şəhərsalma ənənələrini, təbii-iqlim. landşaft, milli-məişət və digər yerli xüsusiyyətlərin kompleks surətdə nəzərə alınmasını, ətraf mühitin, tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsini təmin etməklə formalaşdırmaq lazımdır.
1. Respublikanın bütün ərazisi zəlzələ təhlükəsinə məruz olduğundan şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırma strukturu tərkib hissələrə bölünməli, çoxlu insan yığımı tələb olunan, yanğın və həmçinin partlayış təhlükəsi olan obyektlər bir-birindən aralı, müvafiq sanitar-gigiyena və yarığın təhlükəsizliyi norma və qaydaları nəzərə alınmaqla, yerləşdirilməlidir
2. Tarixi şəhəhərdə təşəkkül tapmış planlaşdırma strukturunun və memarlıq görkəminin saxlanılması hərtərəfli təmin olunmalı, tarixi zonaların kompleks yenidənqurulması, hər bir tarixi şəhər üzrə fərdi proqramların işlənilməsi və həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
3. Şəhər, qəsəbə və kəndyaşayış məskənlərinin layihələndirilməsi və tikintisində əlilliyi olan şəxslərin həyat fəaliyyəti üçün müvafiq normativ-hüquqi aktların tələblərinə uyğun əlverişli şərait yaradılması nəzərdə tutulmalıdır.
3.9. İri və çox iri şəhərlərdə ticarət obyektləri, ictimai-iaşə, kommunal-məişət xidməti və ayrı- ayrı idman və tamaşa obyektləri və qurğularının, ictimai. inzibati və yaşayış binalarının yardımçı otaqlarının, mühəndis avadanlığı sistemi obyektlərinin, müxtəlif təyinatlı istehsalat və kommunal- anbar obyektlərinin qarşılıqlı əlaqəli yerləşdirilməsi üçün yeraltı sahədən kompleks şəkildə istifadə olunmalıdır.
3.10. Şəhərlərə bitişik ərazilərdə şəhərin gələcək inkişafı və təsərrüfat xidməti obyektlərini yerləşdirmək üçün şəhərətrafı zonalar, bu zonaların tərkibində isə əhalinin istirahətinin təşkili, mikroiqlimin, atmosfer havasının və sanitar-gigiyena şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün yaşıllıq zonaları nəzərdə tutulmalıdır.
Şəhərətrafı zonaların sərhədləri şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin qarşılıqlı inkişafı, inzibati-ərazi rayonlarının, kənd təsərrüfatı və digər müəssisələrin sərhədləri və perspektiv inkişaf hüdudları, torpağa mülkiyyət forması və torpaqdan istifadə hüquqları nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir,
3.11. Müəssisə və təşkilatların köməkçi kənd təsərrüfatı obyektləri, həmçinin bağçılıq və bostan sahələri bir qayda olaraq, şəhərətrafı zonada yerləşdirilir. Onların mülki-mənzil tikililərini mövcud kənd məskənləri ərazisində səmərəli şəkildə yerləşdirmək lazımdır.
Bağçılıq təsərrüfatı obyektləri şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin perspektiv inkişafı nəzərə alınmaqla, ehtiyat əraziləri hüdudlarından kənarda, bir qayda olaraq, yaşayış yerindən ictimai avtomobil nəqliyyatı ilə gedişi 1.5 saatdan, iri və çox iri şəhərlərdə isə 2 saatdan çox olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir.
3.12. Şəhərin inkişaf mərhələlərində (şəhərdaxili magistralların genişləndirilməsində, şəhərətrafı memarlıq-fəza kompozisiyasının formalaşdırılmasında, infrastrukturların həllində) şəhərətrafı zonalara düşən hüquqi və fiziki şəxslərin daşınmaz əmlakı olan fərdi bağ-bostan ərazilərinin köçürülməsi və ya yenidən qurulması, şəhərin baş planında öz əksini tapmalıdır.
4.1. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin məskunlaşma ərazilərinin planlaşdırma strukturu ictimai mərkəzlər zonası, yaşayış tikililəri, küçə-yol şəbəkəsi, ümumi istifadədə olan yaşıllıq əraziləri və zərərsiz iş yerləri zonalarının (qarşılıqlı əlaqələndirilməklə) yerləşdirilməsi, həmçinin yaşayış məskəninin böyüklüyü və ərazinin təbii xüsusiyyətləri, ümumi planlaşdırma strukturu nəzərə alınmaqla formalaşdırılmalıdır.
Məskunlaşma ərazisinə olan təxmini tələbi əvvəlcədən müəyyənləşdirmək məqsədilə 1000 nəfər əhali sayı üçün nəzərdə tutulmuş aşağıdakı iriləşdirilmiş göstəricilər qəbul edilməlidir:
Şəhərlərdə yaşayış tikililərinin orta mərtəbəliyi 3 mərtəbəyədək (həyatını sahəsi olmayan tikililər) - 10 ha, həyətyanı sahə ilə - 20 ha, 4 mərtəbədən 9 mərtəbəyədək - 8 ha, 9 və daha çox mərtəbəyədək - 7 ha.
Q e y d. Çox iri və iri şəhərlərdə məskunlaşma ərazisini magistral yollarla və ya eni 100 m-dən çox olmayan yaşıllıq zolaqları ilə sahəsi 250 ha-dan, böyük şəhərlərdə isə 150 ha-dan çox olmayan planlaşdırma rayonlarına bölmək lazımdır.
4.2. Şəhərlərdə məskunlaşma ərazisinin hesabi ölçüsü müəyyənləşdirilərkən, hər bir ailənin mənzillə və ya evlə təmin olunacağı nəzərdə tutulmalıdır. Mənzillə hesabi təmin olunma şəhər və ya onun rayonlarında ailə tərkibinin orta sayı haqqında milli xüsusiyyətlərin proqnoz göstəriciləri, yerli şərait, yaşayış binalarının tipləri, planlaşdırılan mənzil tikintisinin həcmi və əhalinin vəsaiti hesabına tikilən fond nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir.
Qeyd. Dövlət və qeyri dövlət büdcəsi vəsaiti ilə tikilən mənzillərin ümumi sahəsi qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.08.01) göstəricilərindən az olmamaq şərtilə, mülkiyyətçilərin vəsaiti ilə tikiləcək mənzillərin ümumi sahəsinin göstəriciləri isə məhdudiyyət qoyulmadan layihə və memarlıq-planlaşdırma tapşırıqlarının tələbləri nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir.
4.3. Şəhərlərdə fərdi mənzil tikintisi aşağıdakı ərazilərdə həyata keçirilməlidir:
- şəhər hüdudlan daxilində əvvəllər tikintiyə yaramayan ərazilər də daxil olmaqla, əsasən, boş sahələrdə və həmçinin mövcud tikililərin yenidənqurulacaq ərazilərində (fərdi həyətyanı tikililəri olan sahələrdə və həyətyanı sahələri olmayan rayonlarda, onların ərazilərini sıxlaşdırmaqla və təşəkkül tapmış şəhər mühitinin xarakterini saxlamaqla);
- şəhərətrafı zonaların ərazisində-şəhər hüdudlarına daxil edilən ehtiyat ərazilərində;
- şəhərdən nəqliyyatla gedişi ən azı 30-40 dəqiqə olan məsafədə yerləşən yeni salınmış və ya inkişaf edən qəsəbələrdə.
Şəhərlərdə çoxmərtəbəli tikintinin inkişafının əsas istiqamətlərində fərdi həyətyanı sahəsi olan mənzil tikintisi yerləşdirilməməlidir.
Fərdi həyətyanı mənzil tikintisi zonalarında ərazinin yaşıllaşdırılması, abadlaşdırılması, mühəndis-nəqliyyat təminatı obyektlərinin və qurğularının, gündəlik istifadə olunan xidmət müəssisələrinin yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
4.4. Şəhərlərin tərkibində ümumi şəhər mərkəzi, mövcud yaşayış, sənaye və istirahət zonalarının mərkəzləri, gündəlik istifadə olunan ticarət və məişət mərkəzləri, həmçinin şəhərətrafı zonada yerləşə biləcək ixtisaslaşdırılmış mərkəzlərdən (tibb, tədris, idman və s.) ibarət olan ictimai mərkəzlər sistemi formalaşdırılmalıdır.
1. İctimai mərkəzlərin sayı, tərkibi və yerləşdirilməsi şəhərin böyüklüyü, onun məskunlaşma sistemində rolu və ərazinin funksional-planlaşdırma təşkili nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
2. İri, çox iri və tərkib hissələrə bölünmüş strukturlu şəhərlərdə, bir qayda olaraq, ictimai mərkəzlərə ikinci dərəcəli mərkəzlər də əlavə olunur.
3. Kiçik şəhərlərdə, qəsəbələrdə və kənd yaşayış məskənlərində yaşayış tikintisi ərazisində yerləşdirilən gündəlik tələbat malları obyektləri əlavə olunmaqla, vahid ictimai mərkəz formalaşdırılmalıdır.
4.5. Ölçülərindən və planlaşdırılmasından asılı olaraq, ümumşəhər mərkəzinin daxilində onun nüvəsini (əsasmı) təşkil edən qarşılıqlı əlaqəli ictimai məkanlar (baş küçə, meydan, piyadalar zonası) sistemləri formalaşdırılmalıdır.
Tarixi şəhərlərin ümumşəhər mərkəzinin özəyi bütünlüklə və ya onun müəyyən hissəsi, tarixi tikililər zonası hüdudlarında təşəkkül tapmış tarixi mühitin bütövlüyünü saxlamaq şərtilə formalaşdırılır.
4.6. Yaşayış tikililəri layihələndirilərkən, bir qayda olaraq, məskunlaşma ərazisinin struktur təşkilinin iki səviyyəsi əsas götürülür:
mikrorayon (məhəllə) -məskunlaşma sahəsi, bir qayda olaraq, 10 - 30 ha olan, magistral küçə və yollarla tərkib hissələrə bölünməyən, daxilində xidmət radiusu 500m-dən çox olmayan gündəlik istifadə olunan müəssisə və təşkilatların yerləşdiyi (xidmət radiusu bu normaların 5-ci cədvəli ilə müəyyənləşdirilən ümumi təhsil və məktəbəqədər təhsil müəssisələrindən başqa), sərhədləri magistral və yaşayış küçələrindən, keçidlərdən və piyada yollarından, təbii hüdudlardan ibarət olan yaşayış zonasının struktur elementidir;
yaşayış rayonu -, sahəsi, bir qayda olaraq, 80-150 ha olan məskunlaşma ərazisinin struktur elementidir. Onun hüdudlan daxilində xidmət radiusu 1500 m-dən çox olmayan müəssisə və təşkilatlar, həmçinin şəhər əhəmiyyətli obyektlərin müəyyən hissəsi yerləşdirilir. Yaşayış rayonunun sərhədlərini, bir qayda olaraq. təbii və süni hüdudlar, ümumşəhər əhəmiyyətli magistral küçə və yollar təyin edir.
1. Yaşayış rayonu, bir qayda olaraq, müfəssəl planlaşdırma layihəsinin, mikrorayon (məhəllə) isə ərazinin tikinti- planlaşdırma layihəsinin obyektidir.
Layihələndirilən obyektin məskunlaşma ərazisinin struktıır təşkilinin hər hansı səviyyəsinə aid edilməsi layihələndirmə tapşırığı ilə müəyyənləşdirilir.
2. Kiçik şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində, kompakt planlaşdırma strukturu olduqda, bütün məskunlaşma ərazisi vahid yaşayış rayonu ola bilər.
3. Tarixi tikililər zonasında məhəllələr, məhəllələrdən ibarət qruplar, küçə və meydanlar, ansambllar məskunlaşma ərazisi təşkilinin struktur elementləri kimi nəzərə alınmalıdır.
4.7. Yaşayış zonasında layihələndirilən binaların mərtəbəlik hündürlüyü (az-çox hündürmərtəbəliyi) memarlıq-kompozisiya, sosial-məişət, gigiyena, demoqrafik tələblər, relyef və yerli şərait, tikinti bazasının və mühəndis avadanlığı səviyyəsinin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, texniki-iqtisadi hesablamalar əsasında müəyənləşdirilməlidir.
Qeyd. Seysmikliyi 7-9 bal olan rayonlarda yerləşən şəhərlərdə yaşayış və ictimai binaların mərtəbəliyi, şəhərin memarlıq-planlaşdırma və fəza həlli və qüvvədə olan normativ sənədlərin (CHuП II -7 və CH 429) tələbləri nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir.
4.8. Tarixən təşəkkül tapmış yaşayış rayonlarının və ya məhəllələrinin yenidən qurulması zamanı onların kompleks şəhərsalma konsepsiyası hazırlanmalı və bu konsepsiyada əhalinin sıxlığı, milli və yerli xüsusiyyətləri, mühəndis təchizatı üzrə qurğu və obyektlərinin yerləşdirilməsi, memarlıq-planlaşdırma baxımından planlaşdırmaya mane olan binaların sökülməsi, yenidən qurulacaq binaların mərtəbə hündürlüklərinə, memarlıq həllinə və onların inşaasında istifadə olunacaq tikinti materiallarına olan tələblər öz əksini tapmalıdır.
4.9. Əksəriyyəti əsaslı yaşayış tikintisindən ibarət olan rayonların yenidənqurulması zamanı planlaşdırma strukturunun və küçələrin qaydaya salınması, ictimai xidmət sisteminin mükəmməlləşdirilməsi, ərazinin yaşıllaşdırılması və abadlaşdırılması, yaşayış və ictimai binaların memarlıq görkəminin milli özünəməxsusluğunun maksimum qorunub saxlanılması, onların texniki modemləşdirilməsi və əsaslı təmiri, tarix-mədəniyyət abidələrinin bərpası və müasir dövrdə istifadəsi nəzərə alınmalıdır. Saxlanılan və ya sökülən mənzil fondunun həcmi, iqtisadi və tarixi dəyərliliyi, texniki vəziyyəti, yaşayışa yararlı olan mənzil fondunun və tarixən təşəkkül tapmış mühitin maksimum saxlanılması nəzər alınmaqla, müəyyən olunmuş qaydada təyin olunur.
Təşəkkül tapmış yaşayış zonasının kompleks yenidənqurulması zamanı normativ tələblər müvafiq əsaslandırma olduqda və yerli memarlıq tikinti xidmətləri, dövlət nəzarəti və sanitar-gigiyena nəzarəti orqanları ilə razılaşdırmaqla layihə tapşırıqlarında dəqiqləşdirilə bilər. Bununla yanaşı, əhalinin yaşaması üçün sanitar-gigiyena şəraitinin müasir tələblərə uyğunlaşdırılması və tikililərin yanğın təhlükəsizliyi təmin olunmalıdır.
4.10. Şəhər və qəsəbələrdə fərdi yaşayış evlərinin həyatının torpaq sahəsinin ölçüləri mövcud" şərait və yerli xüsusiyyətlərdən asılı olaraq, layihəqabağı işlər prosesində, yerli icra hakimiyyəti və ya bələdiyyə orqanları ilə razılaşdırılmalı və müvafiq qaydada təsdiq olunmuş Baş plan və ya müfəssəl planlaşdırma layihələrində öz əksini tapmalıdır.
Həyətyanı torpaq sahələrinin ölçüləri müəyyənləşdirilərkən bu normaların tövsiyyə olunan əlavə 3 rəhbər tutmaqla, müxtəlif həcmli şəhərlərdə şəhərsalma xüsusiyyətlərini (əhalinin sıxlığı, relyefi və s.), yaşayış evlərinin tiplərini, formalaşan yaşayış tikililərinin xarakterini və onların şəhərin strukturunda yerləşdirilməsi şərtlərini nəzərə almaq lazımdır.
4.11. Mikrorayonun (məhəllənin) yaşıllaşdırma ərazisinin sahəsi orada yaşayacaq əhalinin sayından asılı olaraq, orta hesabla, adambaşına 6m-dən (ümumi təhsil və məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin sahələri nəzərə alınmadan) az olmamaq şərti ilə qəbul edilməlidir.
Q ey d. Əgər istirahət və uşaqlar üçün oyun meydançaları, piyada cığırları mikrorayonun (məhəllənin) yaşıllıq ərazisinin ümumi sahəsinin 30%-dən çoxunu təşkil etmirsə, onlar mikrorayonun (məhəllənin) yaşıllıq ərazisinin sahəsinə daxil edilir.
4.12. Yaşayış, ictimai və istehsalat binaları arasında məsafələr bu normaların 9.22. bəndində və qüvvədə olan normativ sənəddə (CHиП II-4) göstərilən insolyasiya normalan əsasında aparılmış insolyasiya və işıqlanma hesablamaları üzrə və bu normaların məcburi olan əlavə 1-də göstərilmiş yanğın təhlükəsizliyinə aid tələblər nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
2-3 mərtəbəli yaşayış binalarının uzun tərəfləri arasında məsafə (məişət aralığı) 15 m-dən, 4 mərtəbəlilərdə - 20 m-dən, bu binaların uzun tərəfləri və yaşayış otaqlarında pəncərələri olan yan divarları arasında isə məsafə 10 m-dən az olmamalıdır.
4.14. Birinci mərtəbəsində mənzil olan yaşayış binalarını, bir qayda olaraq, qırmızı xətdən kənarda, ondan 6 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirmək lazımdır. Birinci mərtəbələrində yerləşən və ya onlara bitişdirilmiş ictimai təyinatlı otaqları olan yaşayış binalarmı, mövcud yaşayış zonasının yenidənqurulması şəraitində isə birinci mərtəbəsində mənzil olan yaşayış binalarmı da yerli əhəmiyyətli küçələrdə yerləşdirmək olar.
Həyətyanı sahəsi olan tikililər rayonunda yaşayış evləri yerli ənənələr nəzərə alınmaqla qırmızı xətdə yerləşdirilə bilər.
4.15. Şəhər və qəsəbələrdə yaşayış zonası layihələndirilərkən, yaşayış rayonu və mikro-rayonların (məhəllələrin) ərazisində əhalinin hesabi sıxlığı (adam/ha) bu normaların əlavə 4-də tövsiyyə olunan göstəricilər əsasında qəbul edilməlidir.
Bununla yanaşı, mikrorayonların (məhəllələrin) hesabi sıxlığı, bir qayda olaraq, 450 adam/ha-dan çox olmamalıdır.
4.16. Yaşayış zonası layihələndirildikdə meydançaların yerləşdirilməsi nəzərə alınmalı, onların ölçüləri, yaşayış və ictimai binalaradək olan məsafələri cədvəl 2-də göstəriləndən az qəbul olunmamalıdır.
Meydançalardan yaşayış və ictimai bi-naların pəncərəsinədək olan məsafə, (m)
Qeyd: 1. Bədən tərbiyəsi məşğələləri üçün nəzərdə tutulan meydançalardan olan məsafə, onlarda yaranan səsin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq müəyyənləşdirlir. Zibil köşklərindən bədən tərbiyəsi, uşaq oyunları və böyüklərin istirahəti üçün nəzərdə tutulan meydançalaradək olan məsafə 20 m-dən az, təsərrüfat məqsədli meydançalardan yaşayış binasının ən uzaqda yerləşən girişinədək olan məsafə 100 m-dən çox olmamalıdır.
2. Meydançalarının sahəsi 50 % qədər aşağıdakı hallarda azaldıla bilər:
- yarımsəhra zonaları rayonlarında (bağlı binaların tikilməsi şərtilə) uşaq oyunları, yaşlıların istirahəti və bədən tərbiyəsi məşğələləri üçün meydançalar;
- 9 və daha çox mərtəbəli yaşayış binalarının tikintisi ərazisində təsərrüfat məqsədləri üçün meydançalar;
- ümumi təhsil müəssisəsinin şagirdləri və sakinlər üçün, mikrorayonunu vahid idman-sağlamlıq kompleksi formalaşdırılarsa, bədən tərbiyəsi məşğələləri üçün meydançalar.
4.17. Kənd yaşayış məskəninin məskunlaşma ərazisi I, II, III dərəcəli avtomobil yollan, həmçinin kənd təsərrüfatı maşınlarının hərəkəti və mal-qaranın sürülməsi üçün nəzərdə tutulan yollar ilə kəsişməməlidir.
4.18. Kənd yaşayış məskənində əsasən həyətyanı torpaq sahəsi olan 1-2 mərtəbəli yaşayış evləri tikilməlidir. Müvafiq əsaslandırma olduqda hər mənzilə həyətyanı sahə nəzərdə tutulmuş 4 mərtəbəyə qədər seksiyalı yaşayış binalarının layihələndirilməsi və tikintisi mümkündür.
4.19. Kənd yaşayış məskənində həyətyanı torpaq sahəsinin ölçüsü, qanunvericiliyə müvafiq olaraq, yerli şərait və bu normaların 4.10. bəndi nəzərə alınmaqla layihələndirmə tapşırığı və müəyyənləşdirilir. Fərdi yaşayış evlərinin tikintisi və şəxsi təsərrüfatlar üçün torpaq sahələrinin hüdudları, yerli icra hakimiyyətinin kənd nümayəndəliyi tərəfindən Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinə uyğun olaraq kənd yaşayış məskəninin Baş planı nəzərə alınmaqla təyin olunur.
4.20. Yaşayış otaqlarının pəncərələrindən mal-qara və quşlar saxlanılan tikililərədək (bloklaradək) olan məsafə: bir və ya iki tikili olarsa -15 m-dən, 8-dək tikili olarsa -25 m-dən, 30-dək tikili olarsa -50m-dən, 30-dan çox tikili olarsa -100 m-dən az olmamalıdır. Məskunlaşma ərazisində yerləşdirilən mal-qara və quşlar saxlanılan tikintilərin (blokların) sayı hər qrup üzrə 30-dan çox olmamalıdır. Mərtəbəliyi 2-dən çox olan binalarda yaşayan əhalinin mal-qara üçün nəzərdə tutulan təsərrüfat tikililəri məskunlaşma ərazisindən kənarda yerləşdirilməlidir. Həmin binaların zirzəmisində və ya onların yaxınlığında kənd təsərrüfat məhsulları saxlanılan yeraltı anbarlar yerləşdirilə bilər. Bu anbarların ölçüləri layihə tapşırığı ilə müəyyənləşdirilməlidir.
1. Kənd yaşayış məskənində həyətyanı və mənzilyanı sahələrdə yerləşdirilən təsərrüfat tikililərinin Ölçüləri, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, qüvvədə olan normativ sənədin (CHuП 2.08.01) tələblərinə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.
2. Həyətyanı sahəsi olan yaşayış evlərinə bitişik təsərrüfat tikililərini qüvvədə olan normativ sənədin (CHuП 2.08.01) tələblərinə əməl etməklə yerləşdirmək olar.
4.21. Kənd yaşayış məskəninin məskunlaşma ərazisində əhalinin sıxlığı (adam/ha) yerli parametrlərə istinad edilərək müəyyənləşdirilməlidir. Onlar olmazsa, göstəricilər bu normaların tövsiyyə olunan əlavə 5 əsasən qəbul edilə bilər.
4.22. Kənd yaşayış məskənində tələb olunan məskunlaşma ərazisi sahəsinin ölçülərim əvvəlcədən müəyyən etmək üçün bir evə (mənzilə) düşən göstəricini (ha-la) aşağıdakı kimi qəbul etmək lazımdır:
1. Yuxarı hədlər orta və kiçik şəhərlər üçün, aşağı hədlər isə nəhəng və böyük şəhərlər üçün qəbul edilir.
2. Kənd yaşayış məskənində mal-qaranın keçirilməsi üçün ayrıca (təsərrüfat keçidi (naxır yolu) nəzərə alındıqda məskunlaşma ərazisi 10 % artırılır.
3. Məskunlaşma ərazisinin sahəsi hesablanarkən aşağıdakılar istisna olunur. Tikintiyə yararsız ərazilər, qaya çıxıntıları, sıldırım enişlər, magistral suvarına kanalları, sel axarı, kəndlərarası əhəmiyyəti olan xidmət müəssisə və təşkilatların torpaq sahələri.
5.1. Sənaye müəssisələrini, bir qayda olaraq, şəhərlərin sənaye zonalarının (rayonlarının) ərazilərində ümumi köməkçi istehsalat və ya infrastruktur obyektləri olan müəssisələr qrupu (sənaye qovşaqları) tərkibində, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində isə istehsalat zonalarının tərkibində yerləşdirmək lazımdır.
5.2. Sənaye zonaları (rayonları) əhalinin iş yerinə getməyə az vaxt sərfi ilə, bu zonaların yaşayış rayonları ilə səmərəli qarşılıqlı əlaqəsi təmin edilməlidir.
Sənaye zonaları (rayonları) ərazisinin ölçüləri və istifadə olunmasının intensivliyi onların, çoxmərtəbəli tikintidən və yeraltı məkandan istifadə etməklə, şəhər strukturunda yerləşməsindən və şəhər ərazisinin müxtəlif sahələrinin şəhərsalma dəyərindən asılı olaraq qəbul edilməlidir.
5.3. Sənaye zonalarının funksional-planlaşdırılma təşkilini, bir qayda olaraq, müəssisələrin xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, əsas və köməkçi istehsalatın tikililəri şəkilində nəzərə almaq lazımdır. Onların yerləşdirilməsində gigiyena-epidemioloji və yanğın təhlükəsizliyi tələbləri, yükdaşıma dövriyyəsi və nəqliyyat növləri, o cümlədən tikintinin növbəliyi nəzərə alınmalıdır. Bununla yanaşı, bu müəssisələrdə işləyənlər və sənaye zonasının yaxınlığında məskunlaşmış yaşayış rayonlarının əhalisi üçün qarşılıqlı əlaqəli xidmət sistemi formalaşmalıdır.
5.4. Sənaye müəssisələri və digər istehsalat obyektləri, xidməti idarə və müəssisələrinin tikintisi altında olan sahə, bir qayda olaraq, bütün sənaye zonası (rayonu) ərazisinin 60 %-dən az olmamalıdır.
1. Sənaye zonası (rayonu) ərazisinin istifadə olunması, sənaye müəssisələri və onlarla əlaqəli obyektlərin, həmçinin dəmir yol stansiyaları da daxil olmaqla, xidmət müəssisələrinin altındakı hasardaxili sahələrin (hasar olmadıqda şərti sərhədlər daxilində olan) cəminin sənaye zonasının baş planla müəyyənləşdirilən ümumi ərazisinə olan nisbəti kimi faizlə-müəyyən olunur.
Müəssisələrin ərazisində bina və qurğuların yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş ehtiyat sahələri də sənaye zonası (rayonu) ərazisinin istifadə olunan hissəsinə daxil edilməlidir.
2. Sənaye müəssisəsinin sahəsinin normalaşdırılmış ölçülən qüvvədə olan normativ sənədə (CHuП II-89) uyğun olaraq, sənaye müəssisəsinin tikinti sahəsinin ümumi sənaye meydançalarının tikintisinə aid normativ sıxlıq göstəricisinə olan nisbətinə bərabər qəbul edilir.
5.5. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin məskunlaşma ərazisində istehsalat prosesində havaya zərərli tullantılar buraxmayan, yanğın və partlayış təhlükəsi olmayan, qəbul olunmuş normadan artıq səs yaratmayan və dəmir yolu tələb olunmayan sənaye müəssisələrini yerləşdirmək olar. Bununla yanaşı, sənaye müəssisələri sahəsinin sərhədlərindən yaşayış binalarına, məktəbəqədər və ümumi təhsil, tibb və istirahət müəssisələrinədək olan məsafə 50 m-dən az olmamalıdır.
Yaşayış tikililəri hüdudlarında yerləşən sənaye müəssisəsinin ətraf mühitə zərərli təsirinin aradan götürülməsi mümkün olmadıqda, müəssisənin istehsal gücünün azaldılması, istehsalat yönümünün zərərsiz istehsala dəyişdirilməsi və ya yaşayış tikililəri zonasından köçürülməsi nəzərdə tutulmalıdır.
5.6. Zərərli tullantıların təmizlənməsi və zərərsizləşdirilməsi, həmçinin səsin azaldılması üzrə bütün texniki və "texnoloji tədbirlər görüldükdən sonra, məskunlaşma ərazisində zərərli tullantıların konsentrasiyası və səsin hədd səviyyəsi təmin edilmirsə, sanitar-mühafizə zonaları nəzərdə tutulmalıdır. Sanitar-mühafizə zonalarının ölçüləri, sənaye müəssisələrinin yerləşdirilməsi üzrə qüvvədə olan sanitar normalarına və Azerdövləthidrometkom tərəfindən təsdiq olunan "Müəssisələrin atmosfer havasına atılan tullantılarının tərkibindəki zərərli maddələrin konsentravsivasının hesablanması metodikası”na əsasən. həmçinin bu normaların 11-ci bölməsində göstərilən səsdən mühafizə və digər tələblər nəzərə almaqla təvin edilməlidir.
1. Müəssisəyə bitişik çirkləndirilmiş ərazidə ətraf mühitin mühafizəsi ilə bağlı sağlamlaşdırma, sanitar-gigiyena inşaat və digər tədbirlər, o cümlədən sanitar-mühafizə zonalarının qurulması zərərli tullantıları olan müəssisənin hesabına həyata keçirilir.
2. Partlayıcı maddələr və onların əsasında material və məmulatlar hazırlayan obyektlər üçün qadağan (təhlükəli) zona və rayonları nəzərdə tutulmuşdur. Bu zona və rayonların ölçüləri və onlarda tikintinin aparılması müəyyən edilmiş qaydada təsdiq olunan xüsusi normativlərlə, dövlət nəzarəti və göstərilən obyektlər tabelikdə olduqları müvafiq mərkəzi icra hakimiyyət orqanları ilə razılaşdırmaqla müəyyənləşdirilir.
Yaşayış, ictimai və istehsalat binalarının qadağan (təhlükəli) zonaları ərazisində tikilməsinə yol verilmir.
Qadağan zonasında bina, qurğu və digər obyektlərin inşa olunmasına zərurət yaranarsa, hər konkret halda onların yerləşdirilməsi qanunvericiliyə uyğun olaraq müvafiq təşkilatlarla və Dövlət Nəzarəti orqanları ilə müəyyən edilmiş qaydada razılaşdırılmalıdır.
5.7. Məskunlaşma ərazisindən eni 1000 m-dən artıq olan sanitar-mühafizə zonası ilə ayrılan sənaye rayonunda, sanitar-mühafizə zonası 100 m-dək olan müəssisələri, (xüsusilə qida və yüngül sənaye müəssisələrini) yerləşdirmək olmaz.
5.8. Yaşayış evlərini, məktəbəqədər və ümumi təhsil, sağlamlıq və istirahət müəssisələrini, idman qurğularını, bağ və parkları, bağçılıq birliklərini və bostanları sanitar-mühafizə zonasında yerləşdirmək olmaz;
5.9. Sanitar-mühafizə zonasının yaşıllaşdırılmasının minimum sahəsi, zonanın enindən asılı olaraq %-lə müəyyənləşdirilir:
300 m-dək.................................. 60
300 m-dən 1000 m-dək.............. 50
1000 m-dən 3000 m-dək............ 40
Məskunlaşma ərazisi tərəfdən eni 50 m-dən az olmayan zonanın eni 100 m-dək olduqda İsə 20 m-dən az olmayan ağac-kol bitgiləri zonası nəzərdə tutulmalıdır.
Q e y d. Sənaye və istehsalat müəssisələrində ynei ekoloji-təmizləyici qurğular qoyulduqda, göstərilən sanitar- mühafizə zonasının eni bu qurğuların layihə gücündən asılı olaraq dəyişilə bilər.
5.10. Müəssisələrin şlam, tullantı və zibillərinin, mal-qara quyruqlarının utilləşdirilməsinin qeyrimümkünlüyü əsaslandırılarsa, həmin tullantılar üçün yığnaq yerinin yaradılmasına icazə verilir. Bu zaman sənaye rayonu və sənaye qovuşaqları üçün bir qayda olaraq mərkəzləşdirilmiş (qruplaşdırılmış) yığnaqlar nəzərə alınmalıdır. Onlar üçün sahələr müəssisələrin hüdudlarından və yeraltı su mənbələrinin sanitar-mühafizə zonasının 2-ci kəmərindən kənarda, müvafiq sanitar normaların, həmçinin təhlükəsizlik norma və qaydalarının tələblərinə əməl olunmaqla yerləşdirilməlidir.
Tərkibində kömür, sist, mərgümüş, quğuşun, civə. digər yanan və toksik maddələr olan yığnaqlar, bina və qurğulardan müvafiq normativ hesablama ilə təyin olunan məsafədə, lakin yığnağın təhlükəli hesabi yayılma məsafəsindən yaxında yerləşdirilməməlidir,
5.11. Elmi və elmi-istehsalat zonası ərazisində elm və elmi xidmət müəssisələri. təcrübə-istehsalat və onlarla bağlı orta təhsil müəssisələri, xidmət obyektləri. həmçinin mühəndis və nəqliyyat təminatı kommunikasiya və qurğuları yerləşdirilir.
Qeyd. Elmi və elmi-istehsalat zonasının tərkibi, elmi-təcrübi istehsalat obyektlərinin yerləşdirilməsi şərtləri, ətraf mühitə təsir faktoru nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirməlidir.
5.12. Məskunlaşma ərazisinin hüdudlarında yerləşən elmi-istehsalat zonasında işləyənlərin sayı 15 min nəfərdən olmamalıdır.
5.13. Elmi müəssisələrin (1000 m ümumi sahəyə düşən) torpaq sahələri (ha-la) aşağıdakı göstəricilər üzrə qəbul edilməlidir:
təbiət və texniki elm üzrə 0,14 - 0,2
ictimai elmlər üzrə........ 0,1 - 0,12
1. Təcrübə tarlaları, poliqonlar, ehtiyat əraziləri, sanitar-mühafizə zonaları göstərilən normalara daxil edilmir.
2. Göstəricilərin aşağı həddi iri və çox iri şəhərlər üçün və yenidənqurma şəraitində qəbul edilməlidir.
5.14. Kommunal-anbar zonası (rayonu) ərazisində qida sənayesi müəssisələri, ümuməmtəə (qida və qeyri-qida) və ixtisaslaşdırılmış anbarları (soyuducular, kartof-tərəvəz-meyvə saxlanan yerlər), kommunal, nəqliyyat və məişət xidməti obyektlərini yerləşdirmək lazımdır.
Əhaliyə gündəlik xidmətlə əlaqədar olmayan anbar kompleksləri sistemlərin iri və çox iri şəhərlərin hüdudlarından kənarda, xarici nəqliyyat şəbəkələrinə, əsasən dəmir yol nəqliyyatına yaxınlaşdırmaqla formalaşdırmaq lazımdır.
Dövlət ehtiyat anbarlan, 1-ci qrup neft və neft məhsulları anbarlan, neft və neft məhsullarmı ötürmə bazaları, sıxlaşdırılmış qaz anbarlan, partlayıcı materiallar anbarlan, güclü təsirli zərərli maddələrin baza anbarlan, yem və sənaye xammalının baza anbarları, meşə və tikinti materiallarının baza anbarlan şəhərlərin ərazi və yaşıllaşdırma zonaları hüdudlarından kənarda, şəhərətrafı zonanın ayrıca anbarlar rayonunda, gigiyena-epidemiologiya, yanğın təhlükəsizliyi və müvafiq xüsusi normalara əməl olunmaqla səpələnmiş halda yerləşdirilməlidir.
1. Kiçik şəhərlərə, kənd yaşayış məskənlərinə və qrupuna xidmət edən mərkəzləşdirilmiş anbarların, əsasən rayon mərkəzlərində və ya dəmiryolu stansiyası ərazilərində, yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
2. Ərazi ehtiyatlan və qiymətli kənd təsərrüfatı sahələri məhdud olan rayonlarda, dağ işləmələri və yataqların işlənilib başa çatmış, boşalmış yerin təkində yerləşmiş əlverişli sahələrdə xarici təsirlərə dayanıqlığını və fəaliyyət etibarlığını tələb edən qida və sənaye məhsullarının, dəyərli sənədlərin, soyuducuların saxlanan yerlərinin və digər obyektlərinn tikilməsi mümkündür.
5.15. Yaşayış məskənlərinə xidmət üçün nəzərdə tutulan anbarların torpaq sahələrinin ölçüləri iri və çox iri şəhərlərdə (çoxmərtəbəli anbarların tikintisi nəzərə alınmaqla) bir adam üçün 2 m, digər yaşayış məskənlərində isə - 2,5 m hesabi ilə qəbul edilir.
Kurort şəhərlərində müalicə olunan və ya istirahət edənlərə xidmət üçün nəzərdə tutulan kommunal-anbar zonalarının ölçüləri müalicə və ya istirahət edənin bir nəfərinə -6 m, bu sahələrdə tinglik-istixana yerləşdirilməsi nəzərdə tutularsa-8 ra hesabi ilə qəbul edilməlidir.
Şəhər və qəsəbələrdə kənd təsərrüfatı məhsullarının saxlanılması üçün kollektiv yerlərin ümumi sahəsi bir ailə üçün 4-5 m hesabı ilə müəyyənləşdirilir. Bu yerlərdən istifadə edəcək ailələrin sayı layihə tapşırığı ilə təyin edilir.
Tərəvəz, kartof, meyvə, yanacaq və inşaat materialları saxlanılan ixtisaslaşdırılmış və ümuməmtəə anbarların tutumu və torpaq sahələrinin ölçüləri yerli şəraitə uyğun olaraq, yerli icra hakimiyyəti və ya bələdiyyələrlə razılaşdırmaqla və tövsiyyə olunan əlavə 6 nəzərə almaqla, müəyyənləşdirilir.
Qeyd. Kartof, tərəvəz və meyvə saxlanılan yerlərdən mühafizə zonasının enini 50 m nəzərdə tutmaq lazımdır.
5.16. Kənd təsərrüfatı müəssisə, bina və qurğularını yərləşdirərkən onların arasında gigiyena- epidemioloji, yanğın təhlükəsizliyi və baytarlıq tələblərinə, həmçinin texnoloji layihələndirmə normalarına əsasən vacib olan minimal məsafələr nəzərdə tutulmalıdır. Kənd təsərrüfatı müəssisələri meydançalarının tikintisinin sıxlığı qüvvədə olan normativ sənəddə (CHnTT 11-97) göstərilənlərdən az olmamalıdır.
5.17. Yerli əhəmiyyətli elektrik xətləri, rabitə və digər xətti qurğularmı növbəli əkin sahələrinin sərhədləri, yolların kənarı, meşə zolaqları və mövcud şəbəkələr boyunca yerləşdirməli, onlara əkindən kənar sahələrdən yanaşılması təmin edilməlidir.
5.18. İstehsalat zonası, bir qayda olaraq, ümumi şəbəkənin dəmir və avtomobil yollan ilə kəsişməməlidir.
Kənd təsərrüfatı müəssisələri və digər obyektlər yerləşdirilərkən bu normaların 5.6. bəndinin və 9-cu bölmənin tələbləri nəzərə alınmaqla, torpağın, yerüstü və yeraltı suların, yerüstü su hövzələrinin, su tutumlarının, hovuzların və atmosfer havasının çirklənməsinin qarşısının alınması tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır.
6.1. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində, bir qayda olaraq, arasıkəsilməz yaşıllıq ərazilər sistemi və digər açıq məkanlar nəzərə alınmalıdır. Şəhər tikililəri hüdudlarında yaşıllıq ərazilərin xüsusi çəkisi (tikinti ərazisinin yaşıllaşdırma səviyyəsi) 40 %-dən, yaşayış rayonu sərhədləri daxilində isə (mikrorayon ərazisinin yaşıllaşdırma sahəsinin cəmi de daxil olmaqla) 25 %-dən az olmamalıdır.
1. Yarımsəhra zonasında ərazinin yaşıllaşdırma səviyyəsi adambaşına 8 mhesabı ilə qəbul edilməlidir.
2. Eni 1 km-dən artıq olan sanitar-mühafizə zonasının yaradılmasını tələb edən müəssisələri alan şəhərlərdə tikilinin ərazisinin yaşıllaşdırma səviyyəsi 15 %-dən az olmayaraq artırılmalıdır.
6.2. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərin məskunlaşma ərazisində yerləşdirilən və ümumi istifadədə olan ərazilərin-parklar, bağlar, bağçalar, xiyabanların yaşıllıq sahəsinin ölçüləri cədvəl 3 əsasən qəbul olunmalıdır.
Yaşayış rayonlarının 6 6 - -
___________________________________
*mötərizədəki ölçü əhalinin sayı 20 min nəfərədək olan kiçik şəhərlər və qəsəbələr üçün verilmişdir.
1. Kurort şəhərlərində ümumi istifadədə olan ümumşəhlər yaşıllıq ərazilərinin normativ göstəricilərini 50 dən çox olmamaq şərtilə artırmaq olar.
2. Yarımsəhra zonasında ümumi istifadədə olan yaşıllıq ərazilərinin sahəsi 20-30 % azaldıla, çöl və zonasında isə 10-20 % artırıla bilər.
3. Meşələrin əhatəsində, iri çay və su hövzələrinin sahil zonalarında yerləşdirilən orta və kiçik şəhərlərdə, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində ümumi istifadədə olan yaşıllıq ərazilərinin sahəsi 20 %-dən çox olmayaraq azaldıla bilər.
6.3. Ümumi istifadədə olan yaşıllıq ərazisi strukturunda eni 0,5 km və daha çox olan iri park və meşə-parkları 10%-dən az olmamalıdır.
Şəhər parklarına çatmaq üçün vaxt sərfi 20 dəqiqədən, planlaşdırma rayonlarının parklarına isə 15 dəqiqədən çox olmamalıdır.
Qeyd. Park, bağ və digər yaşıllıq ərazilərinə azad giriş olmalı və yaşayış rayonları tərəfdən hasar çəkilməsinə icazə verilməməlidir.
6.4. Parklara, meşə-parklara, meşə və yaşıllıq ərazilərinə eyni vaxtda gələnlərin hesabi sayı (adam/ha), aşağıdakılardan çox qəbul edilməməlidir:
şəhər parkları üçün............................................. 100
istirahət zonalarının parkları üçün...................... 70
kurortların parkları üçün...................................... 50
meşə-parkları (çəmənpark, hidropark) üçün....... 10
meşələr üçün........................................................ 1-3
1. Yarımsəhra zonalarında bu göstəricilər 20 % azaldılmalıdır.
2. Eyni zamanda gələnlərin sayı 10-50 adam/ha olarsa, onların hərəkətinin təşkili üçün yol-cığır şəbəkəsi, meşəkənarı sahələrdə torpaqqoruyucu kolların əkilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
Eyni zamanda gələnlərin sayı 50 adam/ha və daha çox olarsa, meşə landşaftının park-landşaftına çevrilməsi üzrə tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
6.5. Çox iri, iri və böyük şəhərlərdə şəhər və rayon əhəmiyyətli parklarla yanaşı, sahəsinin ölçüləri layihələndirmə tapşırığı ilə müəyyənləşdirilən, ixtisaslaşdırılmış uşaq, idman, sərgi, zooloji və digər parklar, həmçinin botanika bağları layihələndirilməlidir.
Uşaq parklarının təxmini ölçüləri bu normaların tövsiyə olunan əlavə 8-də göstərilən parametrləri üzrə hesablanan meydançalar və idman qurğuları daxil edilməklə bir adam üçün 0.5m hesabı ilə qəbul edilə bilər.
6.6. Estetik dəyəri olan, təbiiliyi yüksək səviyyədə qorunub saxlanılmış landşaftların ərazilərində milli və təbii parklar formalaşdırmaq lazımdır. Milli və təbii parkların memarlıq-fəza təşkili, onların ərazisinin elmi, mədəni-maarif və rekreasiya məqsədilə istifadə olunması və bir qayda olaraq, qoruq, qoruq-rekreasiya, rekreasiya və təsərrüfat zonalarına ayrılması nəzərə almalıdır.
6.7. Park və bağlan yerləşdirərkən mövcud olan bitgi və su hövzələri sahələrinin maksimum qorunması təmin edilməlidir.
Parkların, bağların və bağçaların sahəsi (ha-la), aşağıdakı göstəricilərdən az olmamalıdır:
şəhər parkları.................................... 15
planlaşdırma rayonlarının parkları. 10
yaşayış rayonlarının bağları............. 3
bağçalar........................................... 0,5
(yenidənqurma şəraitində bağçaların sahəsi göstərilənlərdən az qəbul edilə bilər).
Park və bağların ərazisinin ümumi balansında yaşıllıq ərazisinin sahəsi 70 %-dən az olmamalıdır.
6.8. Subasma ərazilərində parklar salınarkən bu normaların 8-ci bölməsinin və qüvvədə olan normativ sənədin (CHиП 2.06.15) tələblərinə əməl olunmalıdır.
6.9. Bulvarlar və xiyabanlar piyadaların kütləvi hərəkəti istiqamətində yerləşdirilməlidir. Bulvarın yerləşdirilməsi, uzunluğu və eni, həmçinin küçənin eninə kəsiyində onun yeri, küçənin memarlıq-fəza həlli və tikintisi nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir. Bulvar və xiyabanlarda qısa vaxtlı istirahət üçün meydançalar nəzərə alınmalıdır.
Bir zolaqlı olan və küçənin mərkəz oxu boyu yerləşdirilən bulvarın eni -18 m, küçənin bir tərəfində, nəqliyyat yolu və tikililər arasında, yerləşdirilən bulvarın eni isə 10 m-dən az qəbul edilməməlidir.
6.10. Ümumi istifadədə olan yaşıllıq əraziləri abadlaşdırılmalı və bu ərazilərdə kiçik memarlıq formaları: fəvvarə, hovuz, pilləkən, pandus, talvar, çıraq, dayaq divarları və s. quraşdırılmalıdır. Çıraqların sayı ərazini işıqlandırma normalarına əsasən müəyyənləşdirilməlidir.
6.11. Landşaft-rekreasiya ərazilərinin yol şəbəkəsi (xiyabanlar, yollar və cığırlar) piyada hərəkətinin əsas yollan istiqamətlərinə uyğun olaraq, dayanacaqlara, oyun və idman meydançalarına ən qısa olan məsafələri müəyyənləşdirməklə, imkan daxilində az mailliklə trasslaşdırılmalıdır. Cığırın eni 0,75 m-dən (bir nəfər adamın hərəkət zolağının eni) az qəbul edilməməlidir.
Landşaft-rekreasiya əraziləri hüdudlarında meydançaların və yol-cığır şəbəkəsinin örtüyü tavalardan, çınqıl və digər möhkəm mineral materiallardan nəzərdə tutulmalıdır. Müstəsna hallarda asfalt örtüklərdən də istifadə oluna bilər.
6.12. Bina və qurğulardan, həmçinin mühəndis avadanlığı obyektlərindən ağac və kollaradək məsafə cədvəl 4 əsasən qəbul edilməlidir.
Bina, qurğu, obyektdən ağacın gövdəsi və kolluğun oxunadək məsafə (m)
I. Göstərilən normalar qol - budağının diametri 5 m-dən çox olmayan ağaclara aiddir və diametri bundan böyük ağaclar üçün artırılmalıdır.
2. Hava elektrik verilişi xətlərindən ağaclaradək məsafə elektrik qurğularının quraşdırılması qaydalarına (ПЭУ) əsasən qəbul edilməlidir.
3. Binaların yaxınlığında əkilən ağaclar bu normaların 11-ci bölməsində göstərilən tələblər hüdudlarında, yaşayış və ictimai binaların insolyasiyası və işıqlanmasına mane olmamalıdır.
6.13. Şəhərlərin yaşıllıq zonalarında şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri qruplarının ting materialları ilə təmin olunmasını nəzərə almaqla, ağac və kol bitgilərinin şitilliyi və gül-oranjereya təsərrüfatının yaradılması nəzərdə tutulmalıdır. Şitilliyin sahəsi 80 ha-dan az olmamalıdır. Əhalinin ümumi istifadəsində olan yaşıllıq əraziləri ilə təmin olunma səviyyəsi, sanitar-mühafizə zonalarının ölçüləri, bağçılığın inkişafı, təbii-iqlim və yerli şəraitin digər xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, şitilliyin sahəsi bir adam üçün 0,4m hesabı ilə nəzərdə tutulmalıdır.
6.14. Qısa müddətli kütləvi istirahət zonaları yerləşdirilərkən ictimai nəqliyyatda bu zonalara gediş üçün vaxt sərfinin, bir qayda olaraq, 1,5 saatdan çox olmaması nəzərdə tutulmalıdır.
İstirahət zonaları ərazilərinin ölçüləri, bir qayda olaraq, istirahətə gələn hər bir adama 500-1000 m hesabı ilə, o cümlədən aktiv istirahət növü üçün intensiv istifadə olunan hissəsinin ölçülərini istirahətə gələn hər bir adama 100 m-dan az olmamaq şərtilə qəbul edilməlidir.
Kütləvi qısa müddətli istirahət zonasının sahəsi 50 ha-dan, yarımsəhra ərazisində isə 30 ha-dan az qəbul edilməməlidir.
İstirahət zonalarını sanatoriya, məktəbəqədər uşaq sanatoriya-müalicə müəssisələri, bağçılıq təsərrüfatları, avtomobil yollarının ümumi şəbəkəsi və dəmir yollarından 500 m-dən, istirahət evlərindən isə 300 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirmək lazımdır.
6.15. Meşə-parkların, istirahət və kurort zonalarının sərhədlərində yerləşdirilən avtomobil dayanacaqlarının ölçüləri layihə tapşırığına əsasən, göstəricilər olmadıqda isə bu normaların tövsiyə olunan əlavə 8-nə əsasən müəyyənləşdirilir.
6.16. Kurort zonası, təbii müalicə faktorları üstünlük təşkil edən, mikroiqlim, landşaft və sanitar-gigiyena şəraiti daha əlverişli olan ərazilərdə yerləşdirilməlidir.
Onun hüdudlan daxilində, ümumkurort mərkəzi, kurort və digər ümumi istifadə olunan yaşıllıq əraziləri, çəmənliklər daxil olmaqla ictimai mərkəzləri formalaşdıran sanator-kurort, müalicə, istirahət və turizm müəssisələri, həmçinin müalicə və istirahət edənlər üçün xidmət kompleksləri yerləşdirilməlidir.
6.17. Kurort zonaları layihələndirilərkən aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
- uzunmüddətli istirahət nəzərdə tutulan sanator-kurort müəssisələrinin səsin normativlərlə qəbul edilmiş səviyyəsi hüdudlarında olan ərazilərdə yerləşdirilməsi;
- uşaq sanatoriya-kurort və sağlamlığı bərpa müəssisələrinin böyüklər üçün nəzərdə tutulan müəssisələrdən aralı, 100 m-dən az olmayan yaşıllıq zolağı ilə ayrılmaqla yerləşdirilməsi;
- müalicə və istirahət edənlərə xidmət ilə əlaqəsi olmayan sənaye, kommunal-anbar obyektlərinin, yaşayış və ictimai binaların kurort zonasından kənara köçürülməsi;
- nəqliyyat hərəkətinin məhdudlaşdırılması və tranzit nəqliyyat axının tamamilə ləğv edilməsi.
Sanator-kurort və sağlamlığı bərpa müəssisələrinin xidmət personalının məskunlaşması üçün mənzil tikintisi kurort zonası xaricində, işə gəlmək üçün 30 dəqiqədən çox olmayan vaxt sərfi şərtilə yerləşdirilməlidir.
6.18. Kurort zonalarında yerləşdirilən və müalicə profili eyni və ya bir-birinə yaxın olan sanatoriya-kufort və sağlamlığı bərpa müəssisələrini, bir qayda olaraq, tibb, mədəni-məişət, təsərrüfat xidmətinin mərkəzləşdirilməsi və vahid memarlaqfəza həlli təmin edilməklə, komplekslərdə birləşdirmək lazımdır.
6.19. Yeni layihələndirilən sanatoriya-kurort və müalicə müəssisələrinin torpaq sərhədlərindən məsafə, (m-lə), aşağıdakı göstəricilərdən az olmamaqla, qəbul edilməlidir:
kommunal təsərrüfatı müəssisələrinin
yaşayış tikililərinə və anbarlaradək........ 500
(yenidənqurma şəraitində...................... 100)
dərəcələrindən asılı olaraq avtomobil yollarınadək:
I, II, III....................................................... 500
IV............................................................. 200
bağçılıq, təsərrüfatlarınadək................... 300
6.20. Kurort zonalarının ümumi istifadəsində olan ərazilərin ölçüləri, sanator-kurort və müalicə müəssisələrində, bir adam üçün (m) aşağıdakı kimi teyin edilməlidir;
ümumkurort mərkəzlərində................... 10
yaşıllaşdırılmış mərkəzlərdə................... 100
Q e y d. Dəniz sahili və dağ rayonlarının mövcud kurortlarında ümumi istifadədə olan yaşıllıq ərazilərinin sahəsi 50 %-dən çox olmayaraq azaldıla bilər.
6.21. Kurort və istirahət zonalarında yerləşən çimərliklərin sahəsi aşağıdakı göstəricilərdən az olmamaq şərtilə qəbul edilməlidir. (bir nəfərə m):
dəniz........................................ 5
çay, göl.........................................8
uşaqlar üçün dəniz, çay, göl... 4
Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlarda yerləşdirilən çay və göl çimərliklərinin sahəsi bir nəfərə 5m hesabi ilə qəbul edilməlidir.
Hərəkətləri məhdud olan müalicə olunanlar üçün ixtisaslaşdırılmış müalicə çimərliklərinin sahəsi bir adama 8-12 m hesabı ilə qəbul edilir.
Çimərliyin sahilboyu zolağının adambaşına düşən minimum uzunluğu (m-lə) dəniz çimərliyin-də - 0,2, çay və göl çimərliklərində - 0,25 -dən az olmamaqla qəbul olunur.
Eyni vaxtda çimərliklərə gələnlərin sayı çimərliklərin eyni zamanda istifadə olunmasına aid aşağıda göstərilən əmsallar nəzərə alınmaqla hesablanmalıdır:
sanatoriya çimərlikləri...................... 0,6- 0,8
istirahət və turizm müəssisələri........ 0,7-0,9
yerli əhalinin istifadəsində olan.............. 0,2
putyovkasız istirahət edənlərin istifadəsində olan....0,5
7.1. Xidmət müəssisələri və idarələri, bir qayda olaraq, ictimai mərkəzlərin ictimai sərnişin nəqliyyatı şəbəkəsi ilə əlaqəli formalaşdırılması nəzərə alınmaqla, şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri ərazisində yaşayış və iş yerlərinin yaxınlığında yerləşdirilir.
Xidmət müəssisələri və idarələri hesablanarkən, müəyyən olunmuş qaydada işlənib hazırlanan sosial-təminat normalarını qəbul etmək lazımdır. Təxmini hesablamalar üçün xidmət idarə və müəssisələrinin sayı, onların torpaq sahələrinin ölçüləri bu normaların tövsiyə olunan əlavə 6-na uyğun olaraq qəbul edilə bilər.
Q e y d. Bu bölmədə və tövsiyə olunan əlavə 6-da göstərilməyən xidmət idarə və müəssisələrin yerləşdirilməsi, tutumu və torpaq sahələrinin ölçüləri layihə tapşırığına əsasən qəbul edilməlidir.
7.2. Yaşayış tikililəri ərazisində yerləşdirilən idarə və müəssisələrin əhaliyə xidmət radiusu 5-ci cədvəldə göstəriləndən artıq olmamalıdır.
məktəbəqədər təhsil müəssisələri * - Şəhərlərdə - Kənd yaşayış məskənlərində və 1-2 mərtəbəli tikililəri olan kiçik şəhərlərdə
* Göstərilən xidmət radiusları ixtisaslaşdırılmış və sağlamlıq məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələrinə (dilçilik, riyaziyyat, idman və s) şamil edilmir. Kənd yaşayış məskənlərində ümumi təhsil müəssisələrinin xidmət radiusu layihə tapşırığına əsasən qəbul edilə bilər.
*Kənd yaşayış məskənlərində poliklinikalar, ambulatoriyalar, feldşer-mama məntəqələri və apteklər, nəqliyyatdan istifadə etməklə 30 dəqiqəlik məsafədə yerləşdirilməlidir.
1. Yarımsəhra zonasında, mürəkkəb relyef şəraitində yerləşdirilən obyektlər üçün cədvəldə göstərilən xidmət radiusları 30 % azaldılmalıdır.
2. İbtidai sinifləri olan ümumi təhsil müəssisələrinə uşaqların yanaşma yolunun magistral küçələrin nəqliyyat yolu ilə eyni səviyyədə kəsişməsinə yol verilmir.
3. Kənd yaşayış məskənlərində ümumi təhsil müəssisələrinin xidmət radiusu yerli şəraitlə əlaqədar və ya layihə tapşırığına əsasən qəbul edilir.
7.3. Məskunlasma sisteminin mərkəzləri olan səhərlərdə əhali və xidmət edən idarə və müəssisələrin sayı, tərkibi və tutumu təyin edilərkən, əlavə olaraq məskunlaşma sisteminin böyük, iri və çox iri şəhər mərkəzinə getmək üçün 2 saatdan, kiçik və orta şəhər mərkəzinə isə 1 saatdan çox vaxt itirəcək şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin əhalisi nəzərə alınmalıdır. Tarixi şəhərlərdə həmçinin turistlər də nəzərə alınmalıdır
7.4. Kənd yaşayış məskənlərində əhaliyə xidmət edən idarə və müəssisələr 30 dəqiqəlik piyada hərəkəti hüdudlarında olan, hər bir yaşayış məskənlərinin əhalisinin ilkin xidmət növü ilə təmin olunması şərtilə yerləşdirilməlidir. Kənd məskənləri qrupu üçün daha yüksək səviyyəli xidmət obyektləri nəzərdə tutulmalıdır
7.5. Xidmət müəssisələri və təşkilatlarının binalarından və onların torpaq sahələrinin sərhəddindən ən yaxında yerləşən tikililərə qədər olan məsafə cədvəl 6-da göstərilənlərdən az olmamalıdır.
Xidmət müəssisələri və idarələrinin binaları (torpaq sahələri;
Xidmət müəssisələri və idarələrin binalarından (torpaq sahələrinin sərhədlərindən) olan məsafə, (m-lə)
məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələri (binanın di-varları).
İnsolyasiya və işıqlanma normaları üzrə
Xammalın təkrar emalı üzrə qəbul məntəqələri
Yanğın söndürmə deposu
Ənənəvi dəfnetmə qəbristanlıqları
*pəncərə və girişləri olan
1. Uşaq müəssisələri və yeni yerləşdirilən xəstəxanaların sahələri magistral küçələrə bitişməməlidir.
2. Bağlı elan olunmuş ənənəvi qəbristanlıqda axırıncı dəfndən 25 il keçdikdən sonra, onunla yaşayış zonası arasında məsafə 100 m-dək azaldıla bilər.
Kənd yaşayış məskənlərində və yenidənqurma işləri aparılacaq şəhərlərin rayonlarında qəbristanlıqdan yaşayış, uşaq və müalicə müəssisələrinin binalarınadək olan məsafəni yerli gigiyena-epidemioloji nəzarət xidmətləri ilə razılaşdırmaqla, lakin 100 m-dən az olmamaq şərtilə qısaltmaq olar.
3. Xammalın təkrar emalı üzrə qəbul məntəqələri yaşıllıq zolağı ilə təcrid olmamalı və onlara yanaşmaq üçün nəqliyyat yollan nəzərdə tutulmalıdır.
4. Xəstəxanaların torpaq sahələrində təsərrüfat zonası, yoluxucu, qeyri - yoluxucu xəstələrinin müalicəsi üçün və pataloji-anatomiya korpuslarına ayrı - ayrı avtomobil girişləri nəzərdə tutulmalıdır.
8.1. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri layihələndirilərkən bütün funksional-zonalarla, məskunlaşmanın digər yaşayış məskənləri ilə, şəhərətrafı ərazilərdə yerləşən obyektlərlə, şəhərdənkənar aftomobil nəqliyyat obyektləri və ümumi şəbəkəsi olan avtomobil yolları ilə əlverişli, rahat, sürətli və təhlükəsiz nəqliyyat əlaqəsini təmin etməklə məskunlaşmanın planlaşdırma strukturu və ona bitişik ərazilərlə əlaqəli vahid nəqliyyat və küçə-yol şəbəkələri sistemi nəzərdə tutulmalıdır.
8.2. Şəhər zəhmətkeşlərinin 90 %-nin yaşadıqları yerdən iş yerinə kimi (bir tərəfə) vaxt sərfi aşağıdakı göstəricilərdən artıq olmamalıdır:
əhalinin sayı vaxt sərfi
2000................................................... 45
1000................................................... 40
500..................................................... 37
250..................................................... 35
100 və daha az................................... 30
Digər yaşayış məskənlərindən mərkəzi şəhərə hər gün işə gələnlər üçün göstərilən vaxt sərfini iki dəfədən çox olmamaq şərti ilə artırmaq olar.
Kənd yaşayış məskənləri əhalisinin, kənd təsərrüfatı müəssisəsinin sərhədləri daxilində əmək fəaliyyəti ilə əlaqədar hərəkətinə (piyada və ya nəqliyyatdan istifadə etməklə) vaxt sərfi, bir qayda olaraq, 30 dəqiqədən artıq olmamalıdır.
1. Əhalisinin sayı 2 mln-dan çox olan şəhərlər üçün maksimum vaxt sərfi faktiki məskunlaşma, istehsal qüvvələrinin yerləşdirilməsi və nəqliyyat sistemlərnin inkişaf səviyyəsi nəzərə alınmaqla xüsusi əsaslandırmalarla müəyyən edilir.
2. Şəhər əhalisinin hesabi sayının aralıq göstəricilərində vaxt sərfi, interpolyasiya ilə müəyyən edilir.
8.3. Küçə, yol və nəqliyyat kəsişmələri şəbəkəsinin nəqliyyatı buraxma qabiliyyəti, avtomobillərin saxlanma yerlərinin sayı hesabi müddət üçün avtomobilləşdirmə səviyyəsi nəzərə alınmaqla 1000 nəfərə 3-4 taksi və 2 - 3 idarə avtomobili daxil olmaqla 200 - 250 minik avtomobilləri, avtoparkın tərkibindən asılı olaraq 25 - 40 yük avtomobilləri müəyyən edilməlidir.
Əhalinin sayı 100 min nəfərdən çox olan şəhərlər üçün 1000 nəfərə motosikl və mopedlərin sayı orta hesabla 50-100 vahid, digər yaşayış məskənləri üçün 100 -150 vahiddən az qəbul edil-məməlidir.
Digər yaşayış məskənlərindən şəhər mərkəzinə gələn və tranzit avtomobillərin sayı xüsusi hesablama ilə müəyyənləşdirilməlidir.
Göstərilən avtomobilləşdirmə səviyyəsi, yerli şəraitdən asılı olaraq artırıla və ya azaldıla bilər.
8.4. Sərnişin vağzalları (dəmir yolu, avtomobil, su nəqliyyatı və aerovağzallar) şəhər mərkəzinin vağzallar arası yaşayış və sənaye rayonları ilə nəqliyyat əlaqəsini təmin etməklə yerləşdirilməlidir. İki və daha çox nəqliyyat növü üçün birgə və ya birləşdirilmiş sərnişin vağzallarının nəzərdə tutulmasına yol verilir.
İldə 2 mln nəfərdən az olmayan sərnişin axınlı aeroportların xidmət etdiyi şəhərlərdə şəhər aerovağzalları, digər hallarda isə, hava nəqliyyatı agentliyi və ya təyyarə sərnişinlərinin qəbulu və yola salınma üçün məntəqələr yaradılmalıdır.
8.5. Dəmir yollarının ümumi şəbəkəsinin yeni çeşidləmə stansiyaları şəhər hüdudlarından kənarda, sərnişin qatarlarının texniki stansiyaları, qatarların ehtiyat parkları, dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatlarının yük stansiyaları və konteyner meydançaları isə məskunlaşma ərazisindən kənarda yerləşdirilməlidir.
Məskunlaşma ərazisinin hüdudlarında uzun müddət qalaqlanmış halda saxlanılan yüklərin anbar və meydançaları kommunal-anbar zonalarına köçürülməlidir.
8.6. İri və çox iri şəhərlərin şəhərətrafı zonalarında tranzit qatarların buraxılması üçün ümumqovşaq əhəmiyyətli çeşidləşdirici və yük stansiyaları nəzərə alınmaqla dolama yollar layihələndirilməlidir.
Şəhərətrafı və şəhərdaxili sərnişin nəqliyyatının intensivliyi saatda 10 cüt qatardan çox olduq-da, şəhərlərdə dəmir yollarının baş sahələrində əlavə yollar, lazım gələrsə, şəhər sürət nəqiyyatı ilə qarşılıqlı əlaqəni təmin edən dəmir yolu girəcəklərinin dərinlikdə qurulması nəzərdə tutulmalıdır.
8.7. G və GG dərəcəli dəmir yolu xətlərinin bir-biri ilə müxtəlif səviyyələrdə kəsişmələri yaşayış məskənlərindən kənarda, GGG və GM dərəcəli dəmir yolu xətlərinin bir-biri ilə müxtəlif səviyyələr-də kəsişmələri isə məskunlaşma ərazilərindən kənarda nəzərdə tutulmalıdır.
Yaşayış məskənləri daxilində dəmir yollarının küçə və avtomobil yollan ilə, həmçinin ictimai elektrik sərnişin nəqliyyat xətləri ilə bir səviyyədə kəsişmələri qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP GG-39) tələbləri əsasında nəzərə alınmalıdır.
8.8. Yaşayış tikililərini dəmir yolundan, kənar dəmir yolunun mərkəzi oxundan eni 100 m olan sanitar-mühafizə zonası ilə ayırmaq lazımdır. Dəmir yollan çökəklikdə yerləşdirildikdə və ya qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP GG-12) tələblərinə əsasən səsdən xüsusi mühafizə tədbirləri həyata keçirildikdə, sanitar-mühafizə zonasının eni 50 m qədər azaldıla bilər.
Çeşidləmə stansiyaları və yaşayış tikililəri arasındakı məsafə, yük dövriyyəsinin həcmi, daşman yüklərin yanğın və partlayış təhlükəsi, səs və titrəmənin yolverilmə həddi nəzərə alınmaqla, hesablamaya əsasən qəbul edilir.
Dəmir yolu üçün ayrılmış torpaq sahəsi zolağının kənarındakı sanitar-mühafizə zonasında sahəsinin ən azı 50 %-nin yaşıllaşdırılması şərtilə avtomobil yollarının, qarajların, avtomobil dayanacaqlarının, anbarların və kommunal-məişət təyinatlı müəssisələrin yerləşdirilməsi mümkündür.
Bağ sahələrinin sərhədlərinə qədər sanitar-mühafizə zonasının eni 50 m-dən az olmamalıdır.
8.9. Ümumi şəbəkənin G - GGG dərəcəli avtomobil yollan qüvvədə olan normativ sənədlərin (SNiP 2.05.02) və "Avtomobil yollarınm layihələndirilməsi, tikintisi, yenidənqurulması və təmiri" Qaydaların tələblərinə əsasən, bir qayda olaraq, yaşayış məskənlərindən kənar keçmək şərti ilə layihələndirilməlidir.
Göstərilən yolların perspektivdə yenidən qurulmasını təmin etmək üçün torpaq yatağının qaşından yaşayış məskənlərinin tikililərinə qədər olan məsafə 200 m-dən az olmamalıdır. Tikililəri avtomobillərin səsindən və zərərli qazlardan mühafizə etmək üçün yol boyu eni 10 m-dən az olmayan yaşıllaşdırma zolağı nəzərdə tutulmalıdır.
Ümumi şəbəkənin yolları yaşayış məskənləri ərazilərindən keçdiyi hallarda onları bu normaların tələbləri nəzərə alınmaqla layihələndirmək lazımdır.
8.10. Səhər mərkəzindən şəhərətrafı kütləvi istirahət zonalarına, aeroportlara, məskunlaşma sisteminin digər yaşayış məskənləri istiqamətlərinə qeyri-bərabər nəqliyyat axınını təmin edən, şəhərətrafı zonadan keçən şəhər magistrallarının davamı olan avtomobil yolları, istiqaməti dəyişdirilə bilən hərəkət nəzərə alınmaqla, yolun işlək hissəsinin eni, bir qayda olaraq, bir saatda maksimum avtomobil axınına uyğun olaraq qəbul edilir.
Məskunlaşma sisteminə daxil olan şəhərlərin şəhərətrafı zonaları hüdudlarında avtomobil yolları bu normaların tövsiyyə olunan əlavə 8 müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
8.11. Aerodrom və helikopter meydançaları məskunlaşma əraziləri üçün müəyyən olunmuş sanitar normalarına və qüvvədə olan normativ sənədə (QOST 22283) uyğun olaraq uçuşun təhlükəsizliyini və aviasiya səsinin hədd səviyyəsini təmin etməklə, məskunlaşma ərazisindən və əhalinin kütləvi istirahət zonalarından qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.05.08) tələblərinə müvafiq olan məsafədə yerləşdirilməlidir.
Fəaliyyətdə olan aeroport rayonlarında yeni yaşayış əraziləri və kütləvi istirahət zonaları yerləşdirilərkən həmin tələblərə riayət olunmalıdır.
8.12. Aerodromların əhatə zonalarında hava gəmilərinin uçuşuna təhlükə yarada biləcək və ya aerodromların naviqasiya vasitələrinin normal işləməsinə mane olacaq binaların, yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin, radiotexniki və digər qurğuların yerləşdirilməsi tabeliyində aerodromlar olan müəssisə və idarələrlə razılaşdırılmalıdır. Obyektlərin yerləşdirilməsinin razılaşdırılmasına aid tələblər bu normaların mütləq olan 2-ci əlavəsində göstərilmişdir.
8.13. Dəniz və çay limanları məskunlaşma ərazilərindən kənarda, yaşayış tikililərindən ən azı 100 m. məsafədə yerləşdirilməlidir.
Yeni dəniz və çay limanlarının ərazi sərhədlərindən yaşayış tikililərinədək olan məsafə, (m-lə) aşağıda göstəricilərdən az olmamalıdır:
tozlanan yüklərin doldurulması, boşaldılması və saxlanması rayonlarının sərhədlərindən................300
tez alışan və maye yanacaqdoldurma-boşaltma qurğularından və çənlərdən, anbarların dərəcələrinə görə:
balıqçılıq rayonu limanının (balığı yerindən emal etmədən) sərhədlərindən.......100
1. Yanğın avtomobillərinin çaylardan, göllərdən və digər su ehtiyatı olan mənbələrdən su götürmək məqsədi ilə onlara yan almaq üçün keçidlər, o cümlədən pirslər və digər mühəndis qurğuları nəzərdə tutulmalıdır.
2. Yük dövriyyəsi az olan limanlarda sərnişin və yük limanlarının birləşdirilməsinə icazə verilir.
8.14. Yük rayonlarının sahilyanı ərazisinin eni, (m-lə), aşağıda göstərilənlərdən çox olmamaqla qəbul edilməlidir:
dəniz limanı üçün.............................................................................................................400
çay limanı üçün.................................................................................................................300
körpü (gəmilərin yanalması üçün)..............................................................................150
gəmilərin mövsümi hərəkətləri arasındakı müddətdə kütləvi yüklərin
saxlanmasını təmin edən xüsusi təyinatlı çay limanları....................................400
Müvafiq əsaslandırmalar olarsa, ərazinin göstərilən eni artırıla bilər.
Gəmiçilik kanalları, şlyuzlar və başqa gəmikeçirən hidrotexniki qurğular boyunca hər iki tərəfində yaşıllaşdırma və yerli əhəmiyyətli yol üçün istifadə edilən, tikinti aparılmasına yol verilməyən, eni 80 m-dən az olmayan zolaqlar nəzərdə tutulmalıdır.
8.15. Tezalışan və maye yanacaq anbarlan üçün nəzərdə tutulmuş çay liman rayonlarını çay aşağı, axın istiqamətində, yaşayış tikililərindən, əhalinin kütləvi istirahət yerlərindən, yanalma körpülərindən, çay vağzallarından, gəmi dayanacaqlarından, hidroelektrostansiyalardan, sənaye müəssisələrindən və körpülərdən 500 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirmək lazımdır. Bu rayonların göstərilən obyektlərdən aralı, çay axınının yuxarı hissəsində yerləşdirilməsinə, anbarların kateqoriyasından asılı olaraq, aşağıda göstərilən məsafələrdə (m-lə) icazə verilir:
I dərəcəli anbarlar olduqda.................... 5000
II və III dərəcəli anbarlar olduqda....... 3000
Dəniz yollarının naviqasiya şəraiti vasitələrinin təsir dairəsində mövcud bina və qurğuların yenidənqurulmasına və yeni binaların yerləşdirilməsinə Azərbaycan Respublikası Müdafiə nazirliyinin və Xəzər Dəniz Gəmiçilik idarəsinin razılığı olmalıdır.
8.16. İdman klublarına, fiziki və hüquqi şəxslərə məxsus olan kiçik ölçülü gəmi dayanacaqları və sahil bazaları şəhərətrafı zonalarda, şəhər hüdudlan daxilində isə məskunlaşma ərazisindən və əhalinin kütləvi istirahət zonalarından kənarda yerləşdirilməlidir.
Qayıqların birmərtəbəli qəfəsələrdə saxlanması üçün sahənin ölçüləri (bir yer üçün), gəzinti donanması qayıqları üçün - 27m, idman qayıqları üçün - 75 m qəbul edilməlidir.
8.17. Yaşayış məskəninin küçə-yol şəbəkəsi küçə və yolların funksional təyinatı, nəqliyyat, velosiped və piyada hərəkətinin intensivliyi, ərazinin memarlıq-planlaşdırma təşkilinin və tikintisinin xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla, fasiləsiz sistem şəklində layihələndirilməlidir.
Küçə-yol şəbəkəsinin tərkibində magistral və yerli əhəmiyyətli küçə və yolları həmçinin baş küçələri ayırmaq razımdır.
Şəhərlərin küçə və yollarının dərəcələri cədvəl 7-də göstərilən təsnifata müvafiq olaraq təyin edilməlidir.
Yol və küçələrin dərəcələri
- tənzimlənən hərəkətli
İri və çox iri şəhərlərdə uzaq yerləşən sənaye və planlaşdırma rayonları arasında sürətli nəqliyyat əlaqəsi. Şəhərdənkənar avtomobil yollarına, aeroportlara, məskunlaşma sistemində olan iri kütləvi istirahət zonalarına və yaşayış məskənlərinə çıxışlar. Magistral küçə və yollarla müxtəlif səviyyələrdə kəsişmələr.
Yaşayış tikililəri sahələrindən kənarda üstündə yük nəqliyyatının gedişi olan yolların ayrı-ayrı istiqamət və sahələrin, şəhərin rayonları arasında nəqliyyat əlaqəsi. Ətraf avtomobil yollarına çıxışlar, küçə və yollarla, bir qayda olaraq, eyni səviyyədə kəsişmələr
- fasiləsiz hərəkətli
- tənzimlənən hərəkətli
Böyük, iri, və çox iri şəhərlərin yaşayış, sənaye rayonları və ictimai mərkəzləri arasında, həmçinin digər magistral küçələrlə şəhər və kənar avtomobil yolları ilə nəqliyyat əlaqəsi. Əsas istiqamətlər üzrə müxtəlif səviyyələrdə nəqliyyat hərəkətinin təmin olunması.
Şəhərin yaşayış, sənaye rayonlarının, şəhərin mərkəzi ilə planlaşdırma rayonlarının mərkəzləri arasında nəqliyyat əlaqəsi. Magistral küçə və yollara, ətraf avtomobil yollarına çıxışlar, magistral küçə və yollarla eyni səviyyədə olan kəsiş-mələr.
Yaşayış rayonları arasında, yaşayış və sənaye rayonları, ictimai mərkəzlər arasında nəqliyyat və piyada əlaqələri. Digər magistral küçələrə çıxışlar.
Planlaşdırma rayonu daxilində piyada və nəqliyyat (əsasən ictimai sərnişin nəqliyyatı) əlaqələri
Yerin əhəmiyyətli küçə və yollar:
- yaşayış rayonunda küçələr
- Elmi-istehsalat, sənaye və
kommunal-anbar zonalarında
- piyada küçə və yolları
- velosiped cığırları
Yaşayış rayonları (mikrorayonların) ərazisində nəqliyyat (yük və ictimai nəqliyyat buraxılmamaqla) və piyada hərəkət əlaqələri. Hərəkəti tənzimlənən magistral küçə və yollara çıxışlar.
Zonalar (rayonlar) daxilində əsasən minik və yük nəqliyyat vasitələrinin nəqliyyat əlaqəsi. Şəhər magistral yollarına çıxışlar. Küçə və yolların kəsişmələri bir səviyyədə qurulur
İş yerləri, xidmət müəssisələri, idarə və təşkilatlarla, o cümlədən ictimai mərkəzlər daxilində, istirahət yerləri və ictimai nəqliyyatın dayanacaq məntəqələri ilə piyada əlaqəsi
Park və meşə-park əraziləri daxilində əsasən minik avtomobillərinin hərəkətinin nəqliyyat əlaqəsi.
Rayon, mikrorayon və məhəllələr daxilində yaşayış və ictimai binalara, idarə, müəssisə və şəhər tikililərinin digər obyektlərinə nəqliyyat vasitələrinin yanaşma yolları
Başqa növ nəqliyyat hərəkətindən azad olan yollarda velosiped ilə istirahət yerlərinə və ictimai mərkəzlərə çıxış. İri və çox iri şəhərlərdə planlaşdırma rayonları hüdudları daxilində əlaqə.
1. Baş küçələr, bir qayda olaraq, nəqliyyat-piyada, piyada-nəqliyyat və piyada küçələrinin tərkibindən seçilməli və ümumşəhər mərkəzinin memarlıq-planlaşdırma quruluşunun əsasını təşkil etməlidir.
2. Şəhərlərin böyüklüyündən, planlaşdırma strukturundan və hərəkətin həcmindən asılı olaraq, göstərilən küçə və yolların əsas kateqoriyalarının artırılmasına və ya onların yarımçıq tərkibdə tətbiq edilməsinə yol verilir.
Əməklə əlaqədar hərəkət vaxtının hesabi sərfi bu normalarla müəyyən edilmiş göstəricilərdən artıqdırsa, xüsusi əsaslandırma ilə bu cədvəldə əhalisinin sayı çox olan şəhərlər qrupu üçün verilmiş magistral küçə və yolların kateqoriyalarının qəbul edilməsinə yol verilir.
3. Yenidənqurma şəraitində, həmçinin rayon əhəmiyyətli küçələr üçün ancaq tramvay-piyada, trolleybus-piyada və ya avtobus-piyada hərəkətlərim təşkil etməklə, ictimai nəqliyyat vasitələrinin buraxılması üçün təyin olunmuş magistralların və ya onların sahələrinin qurulmasına yol verilir.
4. Tarixi şəhərlərdə ümumşəhər mərkəzinin tarixi özəyinin ərazisindən yerüstü nəqliyyatın hərəkət həcminin ləğv və ya ixtisar edilməsi, dolama magistral küçələrin, nəqliyyatın hərəkətini məhdudlaşdıran küçələrin, piyada küçə və zonalarının qurulması, avtomobil dayanacaqlarının əsasən bu özəyin perimetri üzrə yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmalıdır
8.18. Küçə və yolların hesabi parametrləri şəhərlərdə cədvəl 8, kəndlərdə isə cədvəl 9 müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
* Minik avtomobillərinin dayanacaqları üçün bir zolağın istifadə edilməsi nəzərə alınmaqla.
1. Küçə və yolların eni nəqliyyat və piyadaların hərəkət intensivliyindən, onun eninə profili hüdudlarında yerləşdirilən elementlərin (yolun işlək hissəsi, yeraltı kommunikasiyaların çəkilməsi üçün texniki zolaqlar, səki, yaşıllıq və s.) tərkibindən asılı olaraq, sanitar-gigiena və mülki müdafiə tələbləri nəzərə alınmaqla hesablama yolu ilə müəyyənləşdirilir. Bir qayda olaraq, qırmızı xətlər arasında küçə və yolların eni, (m). aşağıdakı göstəricilər üzrə qəbul edilir: magistral yolların 50-75, magistral küçələrin 40-80, yerin əhəmiyyətli küçə və yolların 15-25.
2. Mürəkkəb relyefdə və yenidənqurma şəraitində, həmçinin şəhərsalma nöqteyi - nəzərindən ərazisinin dəyəri yüksək olan zonalarda sürətli yolların və fasiləsiz hərəkət yollarının planda əyrilərinin radiusunu azaltmaq və eninə mailliyini artırmaqla, hərəkətin hesabi sürətinin 10 km/saat azaldılmasına icazə verilir
3. Böyük, iri və çox iri şəhərlərdə maksimum gərgin iş saatlarında hərəkətin intensivliyi 40 ədəd/saatdan çox olarsa, magistral küçə və yollarda avtobus və trolleybusların hərəkəti üçün eni 4m olan kənar zolağın, yenidənqurma şəraitində isə-20 ədəd/saatdan, çox olduqda eni 8-12 m olan ayrıca hərəkət hissəsinin qurulması nəzərə alınmalıdır.
Yük avtomobilləri hərəkətinin üstünlük təşkil etdiyi magistral yollarda hərəkət zolağının eni 4 m. qədər artırıla bilər.
4. Köşklərin, skamyaların və s. yerləşdikləri sahələr səki və yolların piyada gedişi hissənin eninə daxil edilmir.
5. Yenidənqurma şəraitində yerli əhəmiyyətli küçələrdə və piyadaların ikitərəfli istiqamətdə hesabi hərəkəti 50 adam/saatdan az olduqda, eni 1 m olan səki və cığırlar salınmasına icazə verilir.
6. Səkilər bilavasitə binaların divarlarına, dayaq divarlarına və ya çəpərlərə dirənərsə, onların enini 0.5 m-dən az olmayaraq artırmaq lazımdır.
7. Perspektiv tikinti üçün hökmən ehtiyat əraziləri, yeraltı sahələr piyadaların və nəqliyyatın hərəkətinin konkret göstəriciləri nəzərə alınmaqla, magistral küçə və yolların, nəqliyyat kəsişmələrinin hesabi ölçülərinə mərhələlərlə nail olunmasına yol verilir.
8. Kiçik, orta və iri şəhərlərdə, həmçinin yenidənqurma şəraitində və nəqliyyatın birtərəfli hərəkəti təşkil edildikdə ümumşəhər əhəmiyyətli magistral küçələrin layihələndirilməsi üçün yerli əhəmiyyətli magistral küçələrin ölçülərindən istifadə oluna bilər.
8.19. Magistral yolların əsas hərəkət hissəsinin kənarından yaşayış tikililərini tənzimləyən xəttə qədər məsafə 50 m-dən, qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP II -12) tələblərini təmin edən səsdən mühafizə qurğularının tətbiq edildiyi şəraitdə isə 25 m-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
Yerli əhəmiyyətli küçələrin əsas hərəkət hissəsinin kənarından və ya yan keçidlərdən tikinti xəttinə qədər məsafə 25 m-dən çox olmayaraq qəbul edilməlidir. Göstərilən məsafə artırıldıqda, yanğın söndürən maşınlarının keçməsi üçün yararlı, tikinti xəttinə 5 m - dən yaxın olmayan, 6m enində zolaq nəzərdə tutulmalıdır.
8.20. Dalan küçə və yollarının hərəkət hissələrinin qurtaracağında avtomobillərin dönməsi üçün diametri 16 m-dən az olmayan və ictimai sərnişin nəqliyyatı vasitələrinin dönməsi üçün sonuncu dayanacağı təşkil etməklə diametri 30 m-dən az olmayan dönmə meydançaları qurulmalıdır.
Dönmə meydançalarından avtomobil dayanacağı kimi istifadə edilməsinə yol verilmir.
8.21. Hərəkəti tənzimlənən magistral küçələrdə ayırıcı zolaqlarla hüdudlanan velosiped cığırlarının nəzərdə tutulmasına yol verilir.
Əhalinin kütləvi istirahət zonalarında və digər yaşıllıq ərazilərində küçə, yol və piyada hərəkə-tindən təcrid olunmuş velosiped cığırları nəzərdə tutulmalıdır. Velosiped cığırları bir və ikitərəfli hərəkət istiqamətində olmaqla, onların kənarından təhlükəsizlik məsafəsi, (m-lə), aşağıda göstərilənlərdən az olmamalıdır:
yolun işlək hissəsinə, dayaqlara, ağaclaradək......................................... 0,75
səkilərədək..................................................................................................... 0,5
avtomobil və ictimai nəqliyyatın dayanacaqlarınadək............................ 1,5
Q e y d. Küçə və yolların işlək hissəsinin kənarı ilə ikiqat xəti nişanı ilə ayrılan velosiped zolaqlarının qurulmasına yol verilir. Nəqliyyat axınının hərəkəti istiqamətində zolağın eni 1,2 m-dən və qarşıdan gələn hərəkət istiqamətində 1,5 m-dən az olmamalıdır. Səki boyunca qurulan velosiped zolağının eni 1 m-dən az olmamalıdır.
8.22. Küçə və yolların işlək hissəsinin səki və yol ayırıcı zolaqlarının kənarı ilə dönmə radiusu (m-lə) aşağıda göstərilənlərdən az olmamalıdır.
magistral küçə və yollar üçün:
hərəkəti tənzimlənən............................8
yerli əhəmiyyətli yollar üçün..............5
nəqliyyat meydançalarında................ 12
Sıxlıq və yenidənqurma şəraitində hərəkəti tənzimlənən magistral küçə və yolların dönmə radiusları azaldıla bilər. Bu halda küçə və yolların radiusları 6 m-dən. nəqliyyat meydançalarının radiusları isə 8 m-dən az qəbul edilməməlidir.
Səkikənarı daşlarla (bordyurla) hasarlanmadıqda və həmçinin minimal dönmə radiusu tətbiq edildikdə, yanayırıcı zolaqların və yaxud xarici tərəfdən genişdirilməsi hesabına küçə və yolların işlək hissəsinin enini hər hərəkət zolağı üçün 1 m artırmaq lazımdır.
8.23. Tənzimlənməyən küçə və yolların kəsişmələrində və onlara yanaşmalarda, həmçinin piyada keçidlərində bərabəryanlı görmə üçbucaqları nəzərdə tutulmalıdır. Hərəkət sürəti 40 və 60 km/saatda olduqda, “nəqliyyat-nəqliyyat” şəraitində görmə bərabəryanlı üçbucağın tərəflərinin ölçüləri, müvafiq olaraq 25 və 40 m-dən az qəbul olunmamalıdır. Hərəkət sürəti 25 və 40 km/saat-da olduqda, “piyada-nəqliyyat” şəraitində görmə düzbucaqlı üçbucağın ölçüləri müvafiq olaraq, 8x40 və 10x50 m olmalıdır.
Görmə üçbucaqları hüdudlarında binaların, qurğuların, səyyar əşyaların (köşk, furqon, reklam, kiçik memarlıq formaları və s.), ağacların və hündürlüyü 0,5 m-dən çox olan kolların yerləşdirilməsinə yol verilmir.
Qeyd. Təşəkkül tapmış əsaslı tikinti şəraitində lazımi olan görmə üçbucaqların təşkili mümkün deyilsə, piyada və nəqliyyatın hərəkət təhlükəsizliyi tənzimləmə vasitələrinin və xüsusi texniki avadanlıqlardan istifadə etməklə təmin olunmalıdır.
8.24. Məskunlaşma rayonlarında ahıllar və əlilliyi olan şəxslər üçün sosial xidmət müəssisələrinin, tibb müəssisələrinin və əhalinin kütləvi toplandığı digər təşkilatların yerləşdiyi yerlərdə əlilliyi olan şəxslər üçün mexaniki təkərli oturacaqların hərəkətinə imkan yaratmaq məqsədi ilə xüsusi gediş yollan nəzərdə tutulmalıdır. Bu yollar boyu şaquli maneələrin (bordyür daşları və çıxıntılar) hündürlüyü 5 sm-dən yuxarı olmamalıdır. Dik (100 °/00- dən yuxan) qısa rampların, həmçinin səki və piyada yolların uzununa mailliyinin 50 %-dən yuxarı olmasına yol verilmir. 30-60 °/00 mailliyi olan yollar boyu, hər 100 m-dən bir, uzunluğu 5 m-dən az olmayan üfüqi sahələr qurulmalıdır.
8.25. Mövcud tikililəri olan ərazinin hüdudlarında, hərəkəti tənzimlənən magistral küçə və yollarda, hər 200-300 m məsafədən bir, eyni səviyyədə piyada keçidləri nəzərdə tutmaq lazımdır.
Pilləkan və panduslarla təchiz olunmuş müxtəlif səviyyədə yerləşən piyada keçidlərini:
- sürətli hərəkət yollarında, sürətli tramvay xətlərində və dəmir yollarında hər 400-800 m-dən;
- fasiləsiz hərəkətli magistral küçələrdə isə hər 300-400 m-dən bir nəzərdə tutmaq lazımdır. Qeyd:
1. Hərəkəti tənzimlənən magistral küçələrin işlək hissəsində piyada axını 3000 adam/saatdan çox olarsa, müxtəlif səviyyələrdə piyada keçidləri qurula bilər.
2. Nəqliyyat hərəkətinin gərgin vaxtlarında inzibati və ticarət mərkəzləri, mehmanxana, teatr, sərgi və bazarların yaxınlığında piyada yollan (səki, meydança və pilləkənlər) 0.3 adam/m-dan, zavodqabağı meydança, idman-tamaşa müəssisələri, kino-teatr və vağzalların yaxınlığında isə 0,8 adam/m-dan çox olmamaq şərtilə piyada axının sıxlığım təmin etməklə layihələndirilməlidir.
8.26. Mikrorayon və məhəllə ərazilərinə girişlər, həmçinin binalardan keçən birbaşa keçidlər bir-birindən 300 m-dən, yenidənqurma rayonlarında perimetr boyu aparılan tikililər şəraitində isə 180 m-dən artıq olmayan məsafə nəzərdə tutulmalıdır. Hərəkəti tənzimlənən magistral küçələrin işlək hissələri ilə birləşən keçidlər, yaxın kəsişmənin dayanma xəttindən 50 m-dən və ictimai nəqliyyatın dayanacağından 20 m-dən az olmayan məsafələrdə yerləşdirilə bilər.
8.27. Mikrorayon və məhəllələrin ərazilərində, mövcud olan binaların mərtəbəliyi 5 və daha çox olduqda, bir qayda olaraq, 2 zolaqlı, 5 mərtəbədən az olduqda isə bir zolaqlı yollar nəzərdə tutulur. Bir zolaqlı yollarda bir-birindən 75 m-dən artıq olmayan məsafədə eni 6 m, uzunluğu 15 m olan dönmə meydançaları nəzərdə tutulmalıdır
Binalardan keçən birbaşa keçidlərin enini 5,5 m qəbul etmək lazımdır.
8.28. Dalan keçidlərin uzunluğu 150 m-dən çox olmamalı və onların sonunda zibildaşıyan və yanğınsöndürən maşınların rahat dönməsi üçün ölçüləri 12x12 m olan meydançalar nəzərdə tutulmalıdır.
8.29. Səki və velosiped cığırları keçidlərin səviyyəsindən 15 sm yuxan salınmalıdır.
Səki və velosiped cığırlarının ikini dərəcəli keçidlərlə, məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələrinin yaxınlığında isə həmçinin əsas keçidlərlə kəsişmələri eyni səviyyədə olan, uzunluğu müvafiq olaraq 1,5 və 3,0 m olan rampaların düzəldilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
Qeyd. 4-9 mərtəbəli ayrıca duran yaşayış binalarına və əlilliyi olan şəxslərin gediş-gəlişi ilə bağlı olan obyektlərdə, uzunluğu 150 m-dən çox olmayan, ümumi eni 4,2 m-dən, az mərtəbəli (2-3 mərtəbə) tikililərdə isə eni 3,5 m-dən az olmayan səkilərlə birlikdə keçidlər qurula bilər.
8.30. İctimai sərnişin nəqliyyatının növü hesabi sərnişin axını və sərnişinin getdiyi məsafənin uzaqlığı əsasında seçilir. Müxtəlif növ nəqliyyatın daşıma qabiliyyəti və qurğuların (platformalar, minik meydançaları) parametrləri qatarın hesabi müddətdə tutum norması adi yerüstü nəqliyyat növü üçün sərnişin salonu döşəməsinin boş sahəsinin 4 adam/m və sürət nəqliyyatı üçün 3 adam/mhesabı ilə müəyyən edilir.
8.31. Magistral küçə və yollarda yerüstü ictimai sərnişin nəqliyyatı xətləri ümumi axında nəqliyyat vasitələrinin hərəkət hissəsinin ayrılmış zolağı üzrə və ya ayrıca yolda təşkil edilməsi şərti ilə layihələndirilməlidir.
1. İri və çox iri şəhərlərin mərkəz rayonlarında küçə-yol şəbəkəsinin buraxma qabiliyyəti məhdud olduqda, tramvay xətlərinin küçədən kənar sahələrdə dayaz qazılmış tunellərdə və ya estakadalarda yerləşdirilməsi nəzərdə tutula bilər.
2. Ümumşəhər mərkəzinin tarixi özəyində, ictimai sərnişin nəqliyyatı dayanacaqlarına normativ piyada gedişi məsafəsinin təmin edilməsi mümkün olmadıqda yerli xüsusi nəqliyyat şəbəkəsinin yaradılmasına yol verilir.
3 Magistrallararası ərazinin sahəsi 100 ha-dan, yenidənqurma şəraitində isə 50 ha-dan çox olduqda ictimai sərnişin nəqliyyatı xətlərinin piyada-nəqliyyat küçələri və ya ayrıca yol üzrə keçməsinə icazə verilir. İctimai sərnişin nəqliyyat vasitələrinin hər iki istiqamətdə hərəkətinin intensivliyi 30 adam/saatdan çox, hərəkətinin hesabi sürəti isə 40 km/saatdan çox qəbul edilməməlidir.
8.32. Mövcud tikililərin ərazisində ictimai sərnişin nəqliyyatı xətləri şəbəkəsinin sıxlığı, bir qayda olaraq, 1,5-2,5 km/km qəbul edilməlidir.
İri və böyük şəhərlərin mərkəzi rayonlarında ictimai sərnişin nəqliyyat şəbəkəsinin sıxlığım 4,5 km/km qədər artırmaq olar.
8.33. İctimai sərnişin nəqliyyatının yaxın dayanacağına qədər piyada gedişi məsafəsi 400 m-dək nəzərdə tutulmalıdır.
Ümumşəhər mərkəzində kütləvi gediş-gəliş obyektlərindən ictimai sərnişin nəqliyyatının ən yaxın dayanacaqlarına qədər piyada gediş məsafəsi 250 m-dən, istehsalat və kommunal-anbar zonalarında müəssisələrin keçidlərindən 400 m-dən, kütləvi istirahət və idman zonalarında yerləşən obyektlərin əsas girişindən 800 m-dən artıq qəbul edilməməlidir.
Mürəkkəb relyef şəraitində, xüsusi qaldırıcı sərnişin nəqliyyatı olmadıqda, göstərilən məsafələr hər 10 m yüksəklik fərqi üçün 50 m azaldıla bilər.
Qeyd. Fərdi həyətyanı tikililəri olan rayonlarda ictimai sərnişin nəqliyyatının yaxınlığındakı dayanacağa qədər piyada gedişi məsafəsi böyük, iri və çox iri şəhərlərdə 600 m, kiçik və orta şəhərlərdə isə 800 m qədər artırıla bilər.
8.34. Yaşayış məskənlərinin əraziləri daxilində ictimai sərnişin nəqliyyatı xətlərində dayanacaqlar arasındakı məsafələr:
avtobus, troleybus və tramvaylar üçün................................400 - 600m
ekspres - avtobus və sürətli tramvaylar üçün......................800 - 1200m
metropoliten üçün...................................................................1000 - 2000m
elektrikləşdirilmiş dəmir yolları üçün..................................1500 - 2000m
8.35. Sərnişin axınının hesabi miqdarından asılı olmayaraq, sərnişinlərin nəqliyyat dəyişməsi üçün vaxt, nəqliyyatı gözləmə müddəti nəzərə alınmaqla, 3 dəqiqədən artıq olmamalıdır. Nəqliyyat qovşaqlarının kommunikasiya elementləri, metropoliten stansiyaları və başqa sərnişinlərin kütləvi toplandığı obyektlər qarşısında boşaltma meydançaları, sərnişinin hesabi hərəkət sıxlığı (adam/m)
birtərəfli hərəkətdə..................................................................... 1,0-dən,
qarşılıqlı hərəkətdə...................................................................... 0,8-dən,
kəsişmə yerlərində paylayıcı meydançalar qurulduqda................................................................. 0,5-dən,
küçədənkənar sürətli nəqliyyat xətlərində mərkəzi və sonuncu nəqliyyat qovşaqlarında...0,3-dən
çox olmaqla layihələndirilməlidir.
8.36. Yer səthindən dərində yerləşməyən metropoliten xətləri boyunca, bir qayda olaraq, metropolitenin tikintisi başa çatana qədər ağacların əkilməsinə yol verilməyən, eni 40 m olan texniki zona nəzərdə tutulmalıdır.
Həmin zonada əsaslı bina və qurğuların tikilməsi və yeraltı mühəndis şəbəkələrinin yerləşdirilməsi metropoliteni layihələndirən təşkilat ilə razılaşdırılmalıdır.
8.37. Məskunlaşma əraziləri və onlara bitişik istehsalat ərazilərində piyada gedişi məsafəsi 800 m-dən, yenidənqurma və ya hidrogeoloji şəraiti əlverişli olmayan rayonlarda isə 1500 m-dən artıq olmayan məsafədə fərdi minik avtomobillərinin daimi saxlanması üçün onların hesabi sayının 90 %-dən az olmamaq şərti ilə qarajlar və açıq dayanacaqlar nəzərdə tutulmalıdır.
Minik avtomobillərinin saxlanması üçün açıq dayanacaqlar fərdi minik avtomobillər parkının
70%-dən az olmamaq hesabı ilə nəzərdə tutulmalıdır, o cümlədən, %-lə;
Yaşayış rayonlarında................................................................................... 25
sənaye və kommunal-anbar zonalarında (rayonlarında)................ 25
ümumşəhər və xüsusiləşdirilmiş mərkəzlərdə.......................................5
qısa müddətli kütləvi istirahət zonalarında.......................................15
1. Fərdi minik avtomobilləri parkının 10-15 %-nin yaşayış məskənlərinin məskunlaşma ərazisindən kənarda yerləşmiş qaraj və açıq dayanacaqlarda mövsümi saxlanmasına yol verilir.
2. Saxlanma yerlərinə olan ümumi təlabat müəyyən edilərkən başqa fərdi nəqliyyat vasitələri (motosikl, motoroller, motorlu araba və mopedlər) nəzərə alınmalı və aşağıdakı əmsallar tətbiq edilməklə onlar bir hesabi nəqliyyat növünə (minik avtomobilinə) gətirilməlidir:
arabalı motosikl və motorollerlər, motoaraba................................... 0,5
arabasız motosikl və motorollerlər.................................................0,25
moped və velosipedlər............................................................................0,1
3 Yaşayış rayonu və mikrorayonlar ilə həmsərhəd olan küçə və yolların hüdudlarında avtomobillərin müvəqqəti və daimi saxlanması üçün açıq dayanacaqlar nəzərdə tutula bilər.
8.38. Böyük, iri və çox iri şəhərlərdə yaşayış rayonları və mikrorayonlarının ərazisində hər 1000 sakinə 25 maşından az olmamaq hesabı ilə avtomobillərin saxlanması üçün yeraltı qarajlar nəzərdə tutulmalıdır.
İctimai və yaşayış binalarına (məktəbəqədər, ümumi təhsil, və stasionarları olan müalicə müəssisələri istisna olmaqla) birləşdirilmiş və ya onların daxilində minik avtomobilləri üçün qarajlar qüvvədə olan normativ sənədlərin (SNiP 2.08.01 və SNiP 2.08.02) tələblərinə müvafiq olaraq nəzərə alınmalıdır.
Əlilliyi olan şəxslərə məxsus avtomobil və digər motonəqliyyat vasitələrinin daimi saxlanması üçün yaşayış evlərinin girişlərindən 200 m-dən artıq olmayan piyada gedişi məsafəsi radiusunda boks tipli qarajlar nəzərdə tutulmalıdır. Yerlərin sayı layihələndirmə tapşırığı ilə qəbul edilir.
Qeyd. Əlverişsiz hidrogeoloji şəraiti olan rayonlarda yeraltı qarajların tikilməsi məhdudlaşarsa və ya qeyri mümkün olarsa, bu bəndin birinci abzasının tələbi yerüstü və ya yerüstü-yeraltı qarajların tikiləsi, onların üst və yanlarının torpaqlanması və torpaq örtüyünün idman və təsərrüfat meydançaları üçün istifadə edilməsi vasitəsilə təmin edilməlidir.
8.39. Minik avtomobillərinin müvəqqəti saxlandığı dayanacaqlara piyadaların yaxınlaşma məsafəsi (m-lə) aşağıdakılardan artıq qəbul edilməməlidir:
yaşayış evlərinin girişlərinədək............................................................................................................ 100
vağzalların sərnişin otaqlarına, iri ticarət və ictimai iaşə müəssisələrinin girişlərinədək. 150
əhaliyə xidmət edən digər müəssisə və idarələrədək və inzibati binalaradək..................... 250
parkların, sərgilərin və stadionların girişlərinədək....................................................................... 400
Minik avtomobilləri dayanacaqlarının hesabi normalarını bu normaların tövsiyyə olunan əlavə 8-nə müvafiq olaraq qəbul edilməsinə yol verilir,
8.40. Minik avtomobillərinin qaraj və dayanacaqlarının torpaq sahələrinin ölçüləri onların mərtəbəliyindən asılı olaraq 1 maşın-yerə m hesabı ilə aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
bir mərtəbəli...................................... 30
iki mərtəbəli....................................... 20
üçmərtəbəli......................................... 14
dörd mərtəbəli.................................. 12
beş mərtəbəli...................................... 10
yerüstü dayanacaqlar üçün........... 25
8.41. Qarajlara giriş və çıxışlardan magistral küçələrin kəsişmələrinədək məsafə - 50 m, yerli əhəmiyyətli küçələrədək – 20 m, ictimai sərnişin nəqliyyatının dayanacaqlarınadək isə - 30 m-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
Minik avtomobillərinin yeraltı qarajlarına giriş və çıxışlar yaşayış evlərinin pəncərələrindən, ictimai binaların iş otaqlarından, məktəbəqədər, ümumi təhsil və müalicə müəssisələrinin sahələrindən 15 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir.
Yeraltı qarajların ventilyasiya şaxtaları qüvvədə olan normativ sənədin (BGH 0l-89) tələblərinə uyğun olaraq nəzərdə tutulmalıdır.
8.42. İdarə, müəssisə və xüsusi təyinatlı minik və yük avtomobilləri, taksi və icarə avtomobillərin qarajları, avtobus və troleybus parkları, tramvay depoları, avtomobillərin mərkəzləşdirilmiş texniki xidməti və müvəqqəti saxlanılması bazaları, avtomobilləri kirayə verən məntəqələrini, onların torpaq sahələrinin ölçülərini bu normaların tövsiyyə olunan əlavə 9-na müvafiq olaraq qəbul etməklə, şəhərlərin istehsalat zonasında yerləşdirmək lazımdır.
8.43. Minik avtomobillərinin daimi və müvəqqəti saxlanması üçün olan yerüstü və yerüstü- yeraltı qaraj, açıq dayanacaq və texniki xidmət stansiyalarından yaşayış evləri, ictimai binalar, həmçinin məskunlaşma ərazilərində yerləşdirilən məktəbəqədər, ümumi təhsil və stasionar tipli müalicə müəssisələrinin sahələrinə qədər olan məsafələr cədvəl 10-da göstərilənlərdən az qəbul edilməməlidir.
8.44. Avtomobillərin texniki xidmət stansiyaları 200 minik avtomobilinə bir post hesabı ilə layihələndirilməli və onların torpaq sahələrinin ölçüləri, (ha-la) aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir:
10 postluq stansiya.................... 1.0
15 postluq stansiya.................... 1.5
25 postluq stansiya..................... 2.0
40 postluq stansiya..................... 3.5
8.45. Avtoyanacaq doldurma məntəqələri (YDM) 1200 minik avtomobilinə bir yanacaqpaylama kolonkası hesabı ilə layihələndirilməli və onların torpaq sahələrinin ölçüləri (ha-la) aşağıdakı kimi qəbul edilməlidir
2 kolonkalı məntəqə.................... 0.1
5 kolonkalı məntəqə.................... 0.2
7 kolonkalı məntəqə.................... 0.3
9 kolonkalı məntəqə.................. 0,35
11 kolonkalı məntəqə................. 0,4
8.46. Maye yanacaq saxlanılan yeraltı çənləri olan YDM-dən məktəbəqədər və ümumi təhsil, habelə, stasionarı olan müalicə müəssisələrinin torpaq sahələrinin sərhədlərinə, yaşayış, digər ictimai bina və qurğuların divarlarına qədər məsafələr 50 m-dən az olmamalıdır. Göstərilən məsafəni yanacaqdoldurma kolonkalarından və maye yanacaq saxlanılan yeraltı, çənlərdən təyin etmək lazımdır.
Sutkada 500 qədər minik avtomobillərinin yanacaqla doldurulması üçün nəzərdə tutulmuş YDM-dən göstərilən obyektlərə qədər məsafələri 25 m-dən az olmamaq şərtilə qısaltmaq olar.
minik avtomobillərinin sayından asılı olaraq qaraj və açıq dayanacaqlara qədər
postların sayından asılı olaraq texniki xidmət stansiyalarınadək
Yaşayış evləri, o cümlədən, yaşayış binalarının pəncərəsiz yan divarları
Məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələri
Stasionarı olan müalicə müəssisələri
* Dövlət sanitar-epidemioloji nəzarət orqanları ilə razılaşdırmaqla müəyyənləşdirilir.
** Odadavamlıq dərəcələri III-IV olan qarajlar üçün məsafələr 12 m-dən az qəbul edilməməlidir.
1. Məsafələr yaşayış və ictimai binaların pəncərələrindən və məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələri və stasionarları olan müalicə müəssisələrinin torpaq sahələrinin sərhədlərindən qarajın divarlarına və ya açıq dayanacağın sərhədlərinə qədər müəyyənləşdirilməlidir.
2. Seksiyalı yaşayış evlərindən onların uzununa fasadları boyunca yerləşmiş 101-300 maşın tutumu olan açıq meydançalara qədər məsafələr 50 m-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
3. 1-11 odadavamhq dərəcələri olan qarajların yaşayış və ictimai binalara tərəf istiqamətləndirilmiş girişləri və pəncərələri olmadıqda, cədvəl 10-da göstərilən məsafələr 25 % azaldıla bilər.
4. Tutumu biryerə 300 maşından çox olan minik avtomobillərin qarajı, açıq dayanacaqlar və 30-dan çox postu olan texniki xidmət stansiyaları yaşayış rayonlarından kənarda, istehsalat ərazisində, yaşayış binalarından 50 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir. Məsafələr Dövlət sanitar-epidemioloji nəzarət orqanları ilə razılaşdırılmalıdır.
5. Tutumu 10 maşından çox olan qarajlar üçün cədvəl 10-da göstərilən məsafələrin interpolyasiya olunmaqla qəbul edilməsinə yol verilir.
6. Vətəndaşlara məxsus olan boks tipli birmərtəbəli qarajlarda zirzəmi düzəltməyə yol verilir.
9.1. Sutəmizləyici stansiyaların istehsalat gücündən (10m/sut), asılı olaraq onların yerləşdirilməsi üçün torpaq sahələrinin ölçüləri (ha-la), layihə üzrə, lakin aşağıda göstərilənlərdən çox olmayaraq, qəbul edilməlidir:
0.8 - qədər..................................................................... 1
0.8 - dən - 12 - yə qədə............................................. 2
12 - dən - 32 - yə qədər............................................. 3
32 - dən - 80 - qədər................................................... 4
80 - dən - 125 - qədər................................................ 6
125 - dən - 250 - yə qədər........................................ 12
250 - dən - 400 - qədər.............................................. 18
400 - dən - 800 - qədər.............................................. 24
9.2. Kanalizasiya təmizləyici qurğuları üçün torpaq sahələrinin ölçüləri cədvəl 11-də göstərilənlərdən çox olmayaraq, qəbul edilməlidir.
Qeyd. İstehsalat gücü 280 10 m/sutkadan yuxarı olan təmizləyici qurğuların torpaq sahələrinin ölçüləri, müəyyən olunmuş qaydada, işlənmiş layihələr, analoji qurğuların layihələri və ya sanitar-epidemioloji nəzarət orqanları ilə razılaşdırılaraq ixtisaslaşdırılmış təşkilatların məlumatlan üzrə qəbul edilməlidir.
9.3. Lokal kanalizasiya sistemlərinin təmizləyici qurğularının və onların sanitar-mühafizə zonalarının torpaq sahələrinin ölçüləri qruntların şəraitindən və çirkab suların miqdarından asılı olaraq, 0,25 ha-dan çox olmamaq şərti ilə, qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.04.03) tələblərinə
9.4. Mərkəzləşdirilmiş kanalizasiya sistemi olmadıqda, yerli sanitar-epidemioloji nəzarət xidmətlərinin razılığı ilə çirkab sularını qəbul edən stansiyalar üçün ayrılan torpaq sahələrinin və onların sanitar-mühafizə zonalarının ölçüləri cədvəl 12 üzrə və qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP 2.04.03) müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
İldə 1000 t bərk məişət - - tullantıları üçün torpaq sahələrinin ölçüləri (ha)
*Yerləşdirilməsi qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP 2.01.28) müvafiq olaraq qəbul edilən zəhərləyici sənaye tullantılarının zərərsizləşdirilməsi və basdırılması üzrə poliqonlardan başqa.
Qeyd. Assenizasiya və kompostlanma sahələrinin və poliqonların ən kiçik torpaq sahələrinin ölçüləri hidrogeoloji, iqlim və qrunt şəraitləri nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir
9.5. Əhalinin sayı 250 min nəfərdən çox olan şəhərlər və respublika əhəmiyyətli kurortlar üçün məişət tullantılarının sənaye emalı üzrə müəssisələr zibil emalı müəssisələri nəzərdə tutulmalıdır.
Məişət tullantılarının toplanılması normalarının, bu normaların tövsiyə edilən əlavə 10-na müvafiq olaraq qəbul edilməsinə yol verilir.
9.6. Məişət tullantılarının daşınması, zərərsizləşdirilməsi və emalı üzrə müəssisə və qurğuların torpaq sahələrinin və sanitar-mühafizə zonalarının ölçüləri cədvəl 12 üzrə qəbul edilməlidir.
9.7. Elektrik enerjisinin sərfi, istiliyə, qaza və enerji təchizatı mənbələrinin gücünə olan tələbat:
- sənaye və kənd təsərrüfatı müəssisələri üçün:
- fəaliyyət göstərən müəssisələrin sifarişlərinə, yeni, yenidənqurulan və ya analoji müəssisələrin layihələrinə, həmçinin yerli xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla iriləşdirilmiş göstəricilərə görə;
- təsərrüfat-məişət və kommunal ehtiyaclan üçün qüvvədə olan normativ sənədlərə (BCH 97- 83, SNiP 2.04. 07 və SNiP 2.04.08) müvafiq olaraq müəyyən edilməlidir.
Elektrik sərfinin iriləşdirilmiş göstəricilərinin bu normaların tövsiyə olunan əlavə 12-nə müvafiq olaraq qəbul edilməsinə yol verilir.
9.8. Gərginliyi 110 kV və yuxan olan elektrik verilişi hava xətləri məskunlaşma ərazisindən kənarda yerləşdirilməlidir.
Çox iri və iri şəhərlərin məskunlaşma ərazisi daxilində dərin girəcəkli alçaldıcı yarımstansiyalara gərginliyi 110 kV və yuxan olan elektrik xətlərinin çəkilişi kabel xətləri ilə nəzərdə tutulmalıdır.
Ümumi energetika sistemlərinə daxil olan elektrik verilişi xətlərinin sənaye zonaları (rayonları) və kənd təsərrüfatı müəssisələrinin istehsalat zonaları ərazisində yerləşdirilməsinə yol verilmir.
Qeyd. Ümumi energetika sisteminin elektrik verilişi xətləri ilə sənaye və istehsalat zonalarında yerləşmiş energetika sistemləri arasında əlaqəni təmin edən elektrik verilişi xətləri istisna edilir.
9.9. Şəhərlərin yenidənqurulması zamanı gərginliyi 3.5-110 kV və yuxan olan mövcud elektrik verilişi hava xətlərinin məskunlaşma ərazisindən kənara köçürülməsi və ya onların kabel xətləri ilə əvəz edilməsi, çox iri şəhərlərdə isə boşalan ərazidə yaşayış və ya ictimai binaların tikilməsi məqsədəuyğun hesab edildikdə, həmçinin mövcud olan dərin girəcəkli alçaldıcı açıq yarımstansiyaların qapalı yarımstansiyalarla əvəz edilməsi nəzərdə tutulmalıdır
9.10. Şəhər və qəsəbələrin məskunlaşma ərazisində 4 və daha yuxan mərtəbəli binalar tikilən rayonlarda gərginliyi 20 kV-yə qədər (20 kV da daxil olmaqla) olan elektrik xətlərin, həmçinin kurort kompleksləri ərazisində bütün gərginliklərdə olan xətlərin yerləşdirilməsi bir qayda olaraq, kabel xətləri ilə nəzərdə tutulmalıdır.
9.11. Məskunlaşma ərazisində yerləşdirilən, transformatorlarının gücü 16 10 kV.A və daha yuxarı olan alçaldıcı yarımstansiyalar və hava xətlərinin kabel xətlərinə keçən məntəqələri, kurort kompleksləri ərazisində isə bütün transformator yarımstansiyaları və paylayıcı qurğular qapalı tipli nəzərdə tutulmalıdır.
Yarımstansiyaların və hava xətlərinin kabel xətlərinə keçən məntəqələrin girəcəklərində kabel və hava xətlərinin girişi və çıxışı üçün texniki zolaqlar nəzərdə tutulmalıdır.
9.12. 110 - 220 kV gərginlikli komplekt və paylayıcı qurğular daxil olmaqla, alçaldıcı qapalı yarımstansiyalar üçün, torpaq sahələrinin ölçüləri 0,6 ha-dan, hava xətlərinin kabel xətlərinə keçən məntəqələri üçün isə 0,1 ha-dan çox qəbul edilməməlidir.
9.13. Ayrıca duran paylayıcı məntəqələr və hər birinin gücü 10 kV.A-ya qədər ve sayı 2-dən çox olmayan transformatorlardan ibarət 6-20 kV gərginlikli transformator yarımstansiyaları yerləşdirilərkən, səsdən mühafizə tədbirləri yerinə yetirilməklə, onlardan yaşayış və ictimai binaların pəncərələrinə qədər məsafə 10 m-dən, müalicə-profilaktika müəssisələrinə qədər isə 15 m-dən az qəbul edilməməlidir.
9.14. Yaşayış məskənlərinin istilik təchizatmı təsdiq olunmuş istilik təchizatı sxemlərinə uyğun olaraq nəzərə almaq lazımdır.
9.15. İstilik təchizatı sxemi olmadıqda, əhalisinin sıxlığı 40 adam/ha və daha çox olan bir, iki mərtəbəli yaşayış tikintisi rayonlarında və kənd yerlərində, mərkəzləşdirilmiş istilik təchizatının qrup ictimai və yaşayış binalarının qrupları üçün tikilmiş qazanxanalarından nəzərdə tutulmasına yol verilir.
Texniki-iqtisadi əsaslandırılmalar olduqda, şəhərlərdə mərkəzləşdirilmiş soyuqluq təchizatı sistemləri qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.04.05) tələblərinə əsasən nəzərdə tutulmalıdır.
9.16. Yaşayış tikintisi rayonlarında yerləşdiriləcək və ayrıca duran qızdırıcı qazanxanalar üçün torpaq sahələrinin ölçüləri cədvəl 13 üzrə qəbul edilməlidir.
1. İstehlakçıları bilavasitə supaylaşdırmaqla isti su ilə təmin edən qızdırıcı qazanxanaların, həmçinin yanacağının dəmir yolu ilə daşınması nəzərdə tutulan qazanxanaların torpaq sahələrinin ölçüləri 20 % artırılmalıdır.
2. Kül-şlak atdan yerlər məşkunlaşma ərazisindən kənarda yerləşdirilməlidir. Kül-şlak atılan yerlərin yerləşdirilməsi şərtləri və onlar üçün meydançaların ölçülərinin müəyyən edilməsi qüvvədə olan normativ sənəd (SNiP 2.04. 07) üzrə nəzərdə tutulmalıdır.
3. Qazanxanalardan sanitar-mühafizə zonaların məsafəsi qüvvədə olan sanitar normalarına əsasən müəyyən edilir.
9.17. Qazdoldurucu stansiyaların (QDS) torpaq sahələrinin ölçüləri (ha-la), onların istehsal gücündən asılı olaraq layihə üzrə, lakin aşağıda göstərilənlərdən çox olmayaraq qəbul edilməlidir:
10 10 t/ildə.................................... 6
20 10 t/ildə.................................... 7
40 10 t/ildə....................................8
9.18. Qazdoldurucu məntəqələrin (QDM) və balon saxlanılan aralıq anbarlarının torpaq sahələrinin ölçüləri 0,6 ha-dan çox qəbul edilməməlidir.
Onlardan müxtəlif bina və qurğulara qədər məsafələr qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP 2.04.08) müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
9.19. Rabitə, radio və televiziya verilişləri, yanğın və mühafizə siqnallaşdırılması, mühəndis təminatının dispetçerləşdirmə sistemlərinin bina, müəssisə və qurğularının yerləşdirilməsi, müəyyən olunmuş qaydada, təsdiq edilmiş normativ sənədlərin tələblərinə müvafiq olaraq yerinə yetirilməlidir.
9.20. Mühəndis şəbəkələri əsasən küçə və yolların eninə profilləri hüdudunda yerləşdirilməlidir.
Kollektorlarda, kanallarda ya tunellərdə olan mühəndis şəbəkələri səkilərin ya ayırıcı zolaqların altında, istilik şəbəkələri, su kəməri, qaz kəməri, təsərrüfat-məişət və yağış sulan kanalizasiyası isə - ayrıcı zolaqlarda yerləşdirilməlidir.
Qırmızı və tikinti xətləri arasındakı zolaqda aşağı təzyiqli qaz və kabel şəbəkələri (güc, rabitə, siqnalizasiya və dispetçerləşdirmə) yerləşdirilməlidir,
Küçələrin maşın hərəkəti hissənin eni 22 m-dən çox olduqda, su kəməri şəbəkələrinin küçələrin hər iki tərəfində yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
9.21. Altında yeraltı mühəndis şəbəkələri yerləşmiş və əsaslı yol örtüyünün düzəlməsi ilə küçə və yolların maşın hərəkəti hissələri yenidən qurulduqda, bu şəbəkələrini ayırıcı zolaqlara və səkilərin altına köçürülməsi nəzərdə tutulmalıdır. Müvafiq əsaslandırma olarsa, mövcud mühəndis şəbəkələrinin küçələrin maşın hərəkəti hissələrinin altında saxlanılmasına, həmçinin kanal və tunellərdə yeni mühəndis şəbəkələrin çəkilməsinə yol verilir.
Ayırıcı zolaqları olmayan mövcud küçələrin maşın hərəkəti hissəsinin altında, tunel və ya kanallarda çəkilməsi şərtilə, yeni mühəndis şəbəkələrinin yerləşdirilməsinə yol verilir. Texniki zərurət olduqda, küçələrin maşın hərəkəti hissələrinin altından qaz kəmərinin çəkilməsinə yol verilir.
9.22. Yeraltı mühəndis şəbəkələrinin, bir qayda olaraq, ümumi xəndəklərdə birgə çəkilməsi nəzərdə tutulmalıdır. Tunellərdə - diametri 500-dən 900 mm qədər olan istilik şəbəkələrinin, 500 mm qədər olan su kəmərinin, 10-dan çox rabitə kabellərinin və gərginliyi 10 kV-yə qədər güc kabellərinin eyni zamanda yerləşdirilməsi zərurəti olduqda, magistral küçələr və tarixi tikinti rayonları yenidən qurulduqda, magistral küçə və dəmir yollan ilə kəsişən yerlərdə şəbəkələrin xəndəklərdə yerləşdirilməsi üçün küçələrin eninə profilində kifayət qədər yer olmadıqda, əkilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
Tunellərdə, həmçinin hava ötürücü kəmərlərin, təzyiqli kanalizasiyanın və digər mühəndis şəbəkələrin çəkilməsinə yol verilir. Tez alışan və yanar maye nəql edən qaz və boru kəmərlərinin kabel xətləri ilə birgə çəkilməsinə yol verilmir.
1. Mürəkkəb qrunt şəraitində olan tikinti sahələrində (çökmə lyoss suxurlarda), suaparıcı mühəndis şəbəkələrin çəkilməsi, bir qayda olaraq, keçid tunellərdə nəzərə alınmaqla, suaparıcı mühəndis şəbəkələrin çəkilməsi nəzərdə tutulmalıdır. Qruntun çökmə növləri qüvvədə olan normativ sənədlərə (SNiP 2.01. 01, SNiP 2.04.2, SNiP 2.04.03 və SNiP 2.04.0 7) müvafiq olaraq qəbul edilməlidir
2. Yerli icra hakimiyyətinin və ya bələdiyyənin icazəsi olduqda, məskunlaşma ərazisində mürəkkəb planlaşdırma şəraitində yer yerüstü istilik şəbəkələrinin çəkilməsinə yol verilir.
9.23. Üfüqi xətt üzrə (işıqda) yaxındakı yeraltı mühəndis şəbəkələrindən bina və qurğulara qədər məsafələr cədvəl 14-də görə qəbul edilməlidir.
Üfüqi xətt üzrə (işıqda) qonşu yeraltı mühəndis şəbəkələri arasında məsafələr, onların paralel yerləşdirilməsi halında, cədvəl 15 görə, kənd yerlərində mühəndis şəbəkələrin binalara girəcəklərində isə 0,5 m-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
Qonşu boru kəmərlərinin dərinliyə qoyulma fərqi 0,4 m-dən çox olduqda, cədvəl 15-də göstərilən məsafələr xəndəyin dərinliyindən torpaq tökümünün dibinə və çuxurun kənarına qədər olan məsafədən az olmayaraq, xəndək yamaclarının mailliyi nəzərə alınmaqla, artırılmalıdır.
Mühəndis şəbəkələri öz aralarında kəsişdikdə şaquli xətt üzrə (işıqda) məsafələr qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP II - 89) tələblərinə müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
Təhlükəsizlik və etibarlılıq tələblərini təmin edən müvafiq texniki tədbirlər yerinə yetirilərsə, cədvəl 14 və 15-də göstərilən məsafələrin azaldılmasına yol verilir.
9.24. Metropoliten qurğularının mühəndis şəbəkələri ilə kəsişmələri 90°-lik bucaq altında nəzərdə tutulmalıdır, yenidən qurulma şəraitində kəsişmə bucağının 60°-yə qədər azaldılmasına yol verilir. Metropolitenin stansiya qurğularının mühəndis şəbəkələri ilə kəsişməsinə yol verilmir.
Kəsişmə sahələrində boru kəmərlərinin mailliyi bir tərəfə olmalı və onlar qoruyucu kontruksiyalara (polad futlyarlara, monolit beton və ya dəmir-beton kanallara, kollektorlara, tunellərə) salınmalıdır.
Metropoliten qurğuları işləmələrinin xarici səthindən qoruyucu konstruksiyaların qurtaracağına qədər məsafə hər tərəfə 10 m-dən az, şaquli xətt üzrə (işıqda) işləmənin və ya rəisin altı ilə (yer-üstü xətlərdə) qoruyucu konstruksiya arasında məsafə isə 1 m-dən az olmamalıdır.
Qaz kəmərlərinin tunellərin altından çəkilməsinə yol verilmir.
Mühəndis şəbəkələrinin metropolitenin yerüstü xətlərinin altından keçməsi, qüvvədə olan normativ sənədin (QOCT 23961) tələblərinə əsasən nəzərdə tutulmalıdır. Bu halda mühəndis şəbəkələri metropolitenin yerüstü sahələrinin hasarlan sərhəddindən 3 m-dən az olmayaraq aralı yerləşdirilməlidir.
1. 20 m və daha çox dərinlikdə (konstruksiyanın üstündən yer səthinə qədər) metropoliten qurğuları yerləşdirilmiş yerlərdə, həmçinin metropoliten qurğuları işləmələrinin üstü ilə mühəndis şəbəkələrinin qoruyucu konstruksiyalarının altı arasında, qalınlığı 6 m-dən az olmayan gil, çatsız qayalıq və ya yarımqayalıq qruntların yatım yerlərində metropoliten qurğularının mühəndis şəbəkələri ilə kəsişməsinə qeyd edilmiş tələblər qoyulmur və qoruyucu konstruksiyaların qurulması da tələb olunmur.
2. Metropoliten qurğularının kəsişmə yerlərində poladdan olan təzyiqli boru kəmərləri, kəsişmə sahəsinin hər iki tərəfində, bağlayıcı armaturaları qoymaqla, suburaxıcı quyuların qurulması ilə nəzərdə tutulmalıdır.
9.25. Yeraltı mühəndis şəbəkələri piyada keçidləri ilə kəsişdikdə, boru kəmərlərinin çəkilişi tunellərin altından, rabitə və güc kabellərinin çəkilişi isə tunellərin üstündən nəzərdə tutulmalıdır.
9.26. Sənaye müəssisələrinin və anbarların təchizatı üçün tez alışan və yanar-maye, həmçinin maye qaz nəql edən boru kəmərlərinin məskunlaşma ərazilərindən çəkilməsinə yol verilmir.
Magistral boru kəmərləri qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP 2.05.06) müvafiq olaraq, məskənlərin ərazi sərhədlərindən kənarda çəkilməlidir. Məskənin ərazisindən neft məhsulları kəmərləri çəkilərkən, qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2. 05.3) tələbləri nəzərə alınmalıdır.
-------------------------------------------
* yalnız güc kabellərindən olan məsafələrə aiddir.
1. Özüllərin çökməsi halında şəbəkələrin zədələnməsi, həmçinin bu şəbəkələrdə qəza hallarında özüllərin zədələnməsi imkanının yaradılması üçün müvafiq tədbirlərin yerinə tirilməsi şərti ilə, dayaq və estakada boru kəmərlərinin, kontakt şəbəkənin özüllərinin hüdudlarında yeraltı mühəndis şəbəkələrin çəkilməsi nəzərdə tutula bilər. Tikinti üçün su səviyyəsinin aşağı salınması tətbiq edilməklə, çəkiləcək mühəndis şəbəkələri yerləşdirilərkən, onların bina və qurğularadək məsafəsi, qrunt özüllərinin möhkəmliyinin pozulması mümkünlüyü zonası nəzərə alınmaqla, qəbul edilməlidir.
2. Kanalsız çəkilişdə olan istilik şəbəkələrindən bina və qurğulara qədər məsafələr su kəmərləri üçün olduğu kimi qəbul edilməlidir.
3. 110-220 kV gərginlikli güc kabellərindən müəssisələrin hasarlarına, estakadaların, kontakt şəbəkənin və rabitə xətlərinin dayaqlarının özüllərinə qədər məsafələr 1.5 m qəbul edilməlidir.
4. 20 m-dək dərinlikdə (işləmənin yuxarısından yer səthinədək) yerləşmiş çuqun tübinqlərindən, həmçinin metropolitenin yapışdırma hidroizolyasiyalı dəmir-beton və ya betondan oları yeraltı qurğularının işləmələrindən üfqi xətt üzrə məsafələr: kanalizasiya, su kaməri və istilik şabəkələrinədək -5 m, yapışdırma hidroizolyasiyasız işləmələrdən kanalizasiya şəbəkələrinədək 6 m, qalan suaparıcı şəbəkələrədək-8m qəbul edilməlidir.
İşləmələrdən məsafələr l0kV-yə qədər gərginlikli kabel xətlərinədək 1m, 35 kV-ya qədər -3 m qəbul edilməlidir.
5. Suvarılan rayonlarda çökməyən qruntlarda yeraltı mühəndis şəbəkələrindən suvarma kanallarına qədər məsafə (kanalların kənarına qədər): alçaq və orta təzyiqli qaz kəmərindən, həmçinin su kəmərlərindən, kanalizasiyadan, yağış suları növlərindən və yanar maye boru kəmərlərindən - 1m, 0,6 MPa (6kqs/ sm2)-ya qədər olan yüksək təzyiqli qaz kəmərlərindən, istilik kəmərlərindən, təsərrüfat-məişət və yağış suları kanalizasiyasından - 2 m, güc və rabitə kabellərindən -1,5 m, küçə şəbəkəsinin suvarma kanallarından bina və qurğuların özüllərinə qədər məsafə -5 m qəbul edilməlidir.
* Elektrik qurğularının quraşdırılmasını tənzimləyən qaydaların (PUE) 2-ci bölməsinin tələblərinə müvafiq olaraq.
1. Su kəmərinin bir neçə xətlərinin paralel çəkilişi zamanı onların arasındakı məsafə qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP 2.04.02) müvafiq, texniki və mühəndisi-geoloji şəraitlərdən asılı olaraq qəbul edilməlidir.
2. Məişət kanalizasiyasından təsərrüfat-içməli su kəmərinə qədər məsafə: dəmir-beton və asbest-sement borulu su kəmərinə qədər - 5m; diametri 200 mm-dək olan çuqun borulu su kəmərinə qədər-l,5 m; diametri 200 mm-dən yuxan çuğun borulu su kəmərinə qədər - 3m; plastik kütləli borulardan olan su kəmərinə qədər -1,5m qəbul edilməlidir.
Kanalizasiya və istehsalat su kəməri şəbəkələri arasında məsafə, boruların materialından və diametrindən, həmçinin nomenklaturasından və qruntların xüsusiyyətlərindən asılı olaraq 1,5 m olmalıdır.
3. Bir xəndəkdə iki və daha artıq qaz kəmərlərinin paralel çəkilişi zamanı diametri 300 mm-ə qədər olan borular üçün onların arasında məsafənin (işıqda) 0,4 m və diametri 300 mm-dən yuxarı olan borular üçün 0,5 m qəbul edilməsinə yol verilir.
4. Cədvəl 15-də polad qaz kəmərlərinə qədər olan məsafələr göstərilmişdir. Qeyri-metal borulu qaz kəmərlərinin yerləşdirilməsi qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.04.08) tələblərinə müvafiq olaraq nəzərdə tutulmalıdır.
10.1. Mühəndis hazırlığı üzrə tədbirlər ərazinin mühəndis-geoloji şəraitinin dəyişilməsi və ya dəyişdirilməsi proqnozu istifadə olunmasının xarakteri və planlaşdırılmasının təşkili nəzərə alınmaqla təyin edilir.
Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırılması və tikilib abadlaşdırılması layihələri tərtib olunarkən, ərazilərin, lazım gələrsə, su basınası, sel axını, qar uçqunları və sürüşmədən mühəndisi mühafizəsi nəzərə alınmalıdır.
10.2. Şaquli planlaşdırma aparılarkən ərazinin layihə nişanlamaları, təbii relyefin, torpaq örtüyünün, mövcud ağac bitkilərinin maksimum saxlanılması; yerüstü suların torpağın eroziyasının mümkünlüyünü istisna edən sürətlə axıdılması; çıxarılmış qruntun minimal həcmdə olması və tikinti meydançasında istifadə edilməsi nəzərə alınmaqla təyin edilməlidir.
10.3. Yerüstü suların bütün hövzədən (su anbarlarına axım, suaxan, yarğan və s.) axıdılması, şəhər və qəsəbələrdə, bir qayda olaraq, su axınının ilkin təmizlənməsi və axıdılması üçün örtülü tipli yağış kanalizasiya xətləri nəzərdə tutulmaqla, qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.04.03) tələblərinə uyğun həyata keçirilməlidir.
Bir-iki mərtəbəli tikililər rayonunda və kənd yaşayış məskənlərində, həmçinin parkların ərazilərində küçə, səki və keçidlərin kəsişmə yerində körpücüklərdən, borulardan istifadə etməklə, açıq su ötürücü qurğuların (xəndək, qanov, arx, küvet) tətbiq edilməsinə yol verilir.
10.4. Qrunt sulan yer səthinə yaxın olan yaşayış məskənlərinin ərazilərində və bataqlıq sahələrdə qrunt suları səviyyəsinin aşağı salınması üçün əsaslı tikinti zonasında bağlı drenajların qurulması nəzərə alınmalıdır. Şəhər və qəsəbələrin həyətyanı sahəsi olan tikililər ərazisində, kənd yaşayış məskənlərində, stadion, park və digər ümumi istifadədə olan yaşıllıq ərazilərində açıq tipli quruducu şəbəkənin təşkili mümkündür.
Yağış sularının yamaclarda yerləşən meydançalara düşməsinin qarşısının alınması üçün yerüstü sulan ötürən dağüstü xəndəklər salınmalıdır.
Göstərilən tədbirlər qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.06.15) tələblərinə müvafiq olaraq, əsaslı tikinti ərazisində qrunt suları səviyyəsini yerin layihə nişanından 2 m-dən, stadion, park, bağ və digər yaşıllıq ərazisində isə 1 m-dən az olmayaraq aşağı endirilməsini təmin etməlidir.
10.5 Ərazilərin, bina və qurğuların təhlükəli geoloji proseslərdən (sürüşmə, dağıntı, sel, qar uçqunları; dənizlərin, su anbarlarının, göllərin, çayların sahillərində torpaq işlərinin aparılması və digər səbəblərdən torpağın erroziyası, ərazini subasınası və s.) mühəndis mühafizəsi tədbirlərinin həyata keçirilməsi qüvvədə olan müvafiq normativ sənədin (SNiP 2.01.15) tələblərinə uyğun olaraq şəhər və digər yaşayış məskənlərinin inkişafının texniki-iqtisadi əsaslandırılmasında nəzərə alınmalıdır
10.6. Ərazilərin mühəndis mühafizəsinin vacibliyi aşağıdakı hallarda müəyyənləşdirilir
- yeni tikilən və yenidən qurulan ərazilər üçün planlaşdırma və texniki həllərin variantları nəzərə alınmaqla baş planda;
- tikinti aparılmış ərazilərdə - mövcud planlaşdırma həlləri, sifarişçinin tələbi nəzərə alınmaqla bina və qurğuların köçürdilməsi və itirilmiş fondların yeni yerlərdə bərpa olunması xərcləri daxil edilməklə, tam kompleks mühəndis mühafizəsinin minimal həcminin qiymətinin variantlar üzrə müqaisəsi əsasında.
10.7. Mühəndis mühafizəsi üzrə layihə işləri aşağıdakılar nəzərə alınmaqla yerinə yetirilməlidir:
- tikinti sahəsində aparılan mühəndis-geodeziya, mühəndis-geoloji və mühəndis-hidrometeoroloji axtarışların nəticələri;
- mühəndis mühafizəsi sxemlərində (baş, müfəssəl planlaşdınna, xüsusi) qəbul olunmuş planlaşdırma həlləri və variant axtarışları;
- mövcud və layihələndirilən ərazinin istifadə olunması xüsusiyyətlərini xarakterizə edən göstəricilər, həmin xüsusiyyətlərin dəyişilməsi proqnozu və təbiətdən istifadənin müəyyənləşdirilmiş rejimi (qoruqlar kənd təsərrüfatı torpaqları və s.);
- zərərin qarşısının alınması dəyərini nəzərə almaqla mühəndis mühafizə həllərinin mümkün variantlarının texniki-iqtisadi müqayisəsi. (onun eyni funksional xüsusiyyətlərində);
təbiəti mühafizə və təbii ehtiyatlardan istifadə olunması üzrə Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinin tələbləri.
10.8. Mühəndis mühafizəsi layihələrində şəhər və obyektin formalaşmasının əhəmiyyəti, yerli şərait və həmçinin analoji şəraitdə qurğuların layihələndirilməsi, tikintisi və istismarı təcrübəsi nəzərə alınmalıdır.
10.9. Mühəndis mühafizə layihələrində aşağıdakılar nəzərdə tutulmalıdır:
- mühafizə olunan ərazilərə, bina və qurğulara fəaliyyətdə olan və onunla bağlı mümkün təhlükəli proseslərin mənfi təsirinin qarşısının alınması, aradan götürülməsi, mümkün səviyyəyədək azaldılması və ya minimuma endirilməsi;
- yerli tikinti materiallarından və təbii ehtiyatlardan daha geniş istifadə olunması;
- aktiv mühafizə metodlarının tətbiq olunmasının mümkünlüyü;
- işlərin geoloji prosesləri intensivləşdirməyən vasitələrlə icra olunması;
- qoruq zonalarının, tarixi abidələrin, landşaftların, və s. saxlanması;
- zərurət yaranarsa, tikinti dövründə və istismar zamanı mühafizə olunan ərazilərin, obyektlərin və mühəndis mühafizə qurğularının vəziyyətinə nəzarət aparılması.
10.10. Mühəndis mühafizə qurğularının tikintisi üçün qruntda mühəndis-axtarış işləri və tədqiqatları layihə tapşırığı və qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 1.02.07) tələbləri əsasında aparılmalıdır.
10.11. Sahilboyu sahələrdə yerləşən yaşayış məskənlərinin əraziləri daşğın, su basımı, qrunt sulan və küləklə su gətirilməsindən torpaq tökülməsi ilə və ya torpaqdan düzəldilmiş bəndin çəkilməsi ilə mühafizə olunmalıdır.
Tökülən torpaq qaşının ən hündür nöqtəsi, küləyin qovub gətirdiyi dalğanın hündürlüyündən en azı 0.5 m yüksəkdə olmalıdır. Qurulmuş torpaq bəndin qaşının hesabi səviyyədən hündürlüyü, tikintinin sinfindən asılı olaraq, qüvvədə olan normativ sənədlərin (SNiP 2.06.15 və SNiP 2.06.01) tələblərinə görə təyin edilməlidir.
Yaşayış və ictimai binalar tikilmiş və ya tikiləcək ərazilərdə 100 ildə bir dəfə; park, idman meydançaları və qurğuları ərazilərində isə 10 ildə bir dəfə sel sularının təkrarən qalxdığı ən hündür nöqtə, hesabi üfüqi su səviyyəsi kimi qəbul edilməlidir.
10.12. Sel təhlükəsi olan zonalarda mövcud tikililərin müdafiəsi üçün meşə, ağac-kol əkintilərinin maksimum qorunması, yamacların terraslaşdırılması, selgətirən çayların sahillərinin bərkidilməsi, sel formalaşan zonada və selin çıxış konusunda seli istiqamətləndirən bəndlərin və ötürücü kanalların tikilməsi nəzərə alınmalıdır.
10.13. Yarğanlar yaranmaqla birgə erroziya prosesləri gedən sahələrdə yerüstü su axımı məcrasının qaydaya salınması, yarğanların dibinin bərkidilməsi, yamacların terraslaşdırılması, meşə salınması nəzərdə tutulmalıdır. Ayrı-ayn hallarda yarğanlara torpaq tökməklə və üstündən suötürücü və drenaj kollektorlarının çəkilməsi ilə onların tamamilə və ya bir hissəsinin ləğv edilməsinə yol verilir
Yarğanların əraziləri nəqliyyat qurğuları, qaraj, anbar və kommunal obyektlərin yerləşdirilməsi və parkların salınması üçün istifadə oluna bilər.
10.14. Sürüşmə proseslərinə məruz qalan ərazilərdə yerləşən şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində:
- sürüşmə prosesinə qarşı tədbirlər ərazinin geoloji və hidrogeoloji şəraitin öyrənilməsi ilə həyata keçirilməli;
yerüstü su axınının nizama salınması və qrunt suların qarşısının alınması, sürüşən torpaq kütləsinin təbii kontroforsunun dağılmaqdan qorunması, mexaniki və fiziki-kimyəvi vasitələrlə maili səthin dayanıqlığının artırılması, yamacların terraslaşdırılması və yaşıllıqların əkilməsi nəzərə alınmalıdır.
11.1. Obyektlər Ətraf Mühitə Təsirin Qiymətləndirilməsi nəzərə alınmaqla yerləşdirilərkən ekoloji təhlükəsizlik və əhalinin sağlamlığının mühafizəsi tələblərinə əməl olunmalı, təbiətin mühafizəsi, ətraf təbii mühitin sağlamlaşdırılması təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə və onların təkrar istehsalı üzrə tədbirləri nəzərə almaq lazımdır.
Mövcud şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin inkişaf etdirilməsi və yenilərinin tikilməsi üçün ərazi Azərbaycan Respublikasının torpaq qanunvericiliyinə uyğun olaraq kənd təsərrüfatına yararlı olmayan torpaqlarda nəzərdə tutulmalıdır.
Kənd təsərrüfatı torpaqlarının alınıb, qeyri kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün istifadə edilməsinə müstəsna hallarda, qanunla müəyyən olunmuş qaydada icazə verilir.
Suvarılan və qurudulmuş torpaqlarda, əkin yerlərində, çoxillik meyvə bağları və üzümlüklər salınmış torpaq sahələrində, həmçinin suqoruyucu mühafizə və digər I qrup meşələr altında qalan torpaqlarda tikinti müstəsna hallarda, torpaq qanunvericiliyinə uyğun olaraq, yerləşdirilə bilər. Yüksək dəyərli torpaqlarda tikintinin yerləşdirilməsi qadağandır.
Üzərində və altında tikinti aparılması qadağan olan torpaqların siyahısı yerli icra hakimiyyətləri tərəfindən təyin edilir,
11.2. Faydalı qazıntılar olan sahələrdə yaşayış məskənləri, sənaye kompleksləri və digər obyektlərin layihələndirilməsi və tikintisi “Yerin təki haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinə əsasən həyata keçirilməlidir.
Yararsız hala salınmış torpaqların rekultivasiyadan sonra müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunmasının yararlığını qüvvədə olan normativ sənədlərinə (QOCT 17.5.3. 04 və QOCT 17.5.1.02) əsasən qiymətləndirmək lazımdır.
11.3. Bina, qurğu və kommunikasiyaların yerləşdirilməsinə aşağıdakı hallarda yol verilmir:
- qoruq, müvəqqəti qoruq, təbii milli parklar, botanika bağları, dendroloji parklar, su mühafizə zolağı (zonası) ərazilərində;
- yaşıllıq zonalarında (layihələndirilən obyektlər istirahət, idman və ya yararlı meşə təsərrüfatına xidmət üçün nəzərdə tutulmayıbsa);
- hidrometeoroloji stansiyaların mühafizə zonalarında;
- layihələndirilən obyektlər su mənbələrinin istismarı ilə bağlı deyilsə, su təchizatı mənbəinin və su şəbəkələri qurğularının meydançalarının sanitar mühafizəsinin birinci zonasında;
- layihələndirilən obyektlər kurortların təbii müalicə vasitələrinin istismarı ilə bağlı deyilsə kurortların sanitar mühafizə dairəsinin birinci zonasında.
Kurortların istismarı, inkişafı və abadlaşdırılması ilə bağlı, həmçinin kurort əhalisinə xidmət edən obyektlərin istismarı atmosferi, torpağı, suyu çirkləndirmirsə, səsin və elektromaqnit gərginliyinin normativ səviyyələrini aşmırsa, onlar kurortların sanitar mühafizə dairəsinin ikinci zonasında yerləşdirilə bilər. Kurortların təbii müalicə vasitələrinə və sanitar vəziyyətinə mənfi təsir göstərməyən obyektlər kurortların sanitar mühafizə dairəsinin üçüncü zonasında yerləşdirilə bilər.
1 Bina və qurğuların yerləşdirilməsinə aşağıdakı hallarda yol verilmir:
- üzvü və radioaktiv tullantılarla çirklənmiş torpaq sahələrində (Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin təyin etdiyi müddət bitməyincə);
- sürüşmə, sellərin və daşqın sularının basımı, qar uçqunları təhlükəsi olan zonalarda;
- bəndlərin dağılması nəticəsində mümkün ola biləcək fəlakətli subasımı zonalarında (bina və qurğuların dağılmasına, insan təlafatına, müəssisələrin avadanlığının sıradan çıxmasına səbəb olan subasımı səviyyəsinin dərinliyi 1,5m və daha çox olan ərazilər fəlakətli subasımı zonasıdır);
- yer layının aktiv sınma yerlərinə bilavasitə bitişik olan zəlzələ rayonları və zonalarında;
- magistral hərəkətlərin mühafizə zonalarında;
2. Nəqliyyat tikililəri, qurğuları və digər obyektlərin normal istismarım təmin etmək məqsədilə müvafiq mühafizə zonaları nəzərdə tutulmalıdır.
11.4. Şəhərlərin yaşıllıq zonalarının meşələri və 1 qrup meşələrə aid edilən şəhər və kurort meşələri rekreasiya, sanitar-gigiyena və sağlamlaşdırma məqsədilə istifadə olunmalıdır. Yaşayış məskənlərinin şəhərətrafı zonalarında yerləşən bataqlıqlarda, meşələrdə qüvvədə olan normativ sənədin (QOCT 17. 5.3. 03) tələblərinə uyğun hidromeşəmeliorasiya tədbirləri nəzərdə tutulmalıdır.
Dövlət Meşə Fondunun torpaqlarını (meşə sahələrinin qeyri meşə sahələrinə çevrilməsi) müstəsna hallarda, ancaq qanunla müəyyən edilmiş qaydada, tikinti altına ayırmaq olar.
Dövlət Meşə Fondu torpaqlarında tikintinin yerləşdirilməsi meşəsi olmayan və ya azqiymətli əkililəri olan sahələrdə nəzərdə tutulmalıdır.
11.5. Şəhərətrafı zonaların hüdudlarında yerləşən meşə fondu torpaqlarında qüvvədə olan normativ sənədə (BCH 3) uyğun olaraq yaşıllıq zonalarının formalaşdırılması nəzərə alınmalıdır.
Şəhərlərin yaşıllıq zonalarının ərazi təşkili, qüvvədə olan normativ sənədə (QOCT 17. 6.3.01) uyğun olaraq, meşələrin sağlamlaşdırıcı və təbiəti mühafizə funksiyalarını təmin etmək məqsədilə, meşə-park və meşə təsərrüfatı hissələrinə ayrılması və əhalinin istirahəti üçün yerlər və qorunan ərazilər nəzərdə tutmalıdır.
Yaşıllıq zonalarında onların ekoloji, sanitar-gigiyena və rekreasiya funksiyalarının həyata keçirmələrinə mane olan təsərrüfat fəaliyyəti qadağandır.
11.6. Meşəsiz və az meşəli rayonlarda yerləşən şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin ətrafında küləkdən müdafiə və sahilbərkidici meşə zolaqlarının yaradılması, yüksəkliklərin, yarğanların və qobuların yamaclarının yaşıllaşdırılması nəzərdə tutulmalıdır.
İri və çox iri şəhərlərdə qoruyucu meşə zolaqlarının eni 500 m, böyük və orta şəhərlərdə 100 m, kiçik şəhərlərdə, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərində 50 m-dən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
11.7. Şəhərlərin və şəhərətrafı zonaların planlaşdırılması və tikintisi layihələrində dəyərli təbii landşaftların səmərəli istifadə olunması və mühafizəsi, landşaft-rekreasiya ərazilərinin ayrılması, landşaftın dayanıqlığı nəzərə alınmaqla ondan rekreasiya məqsədilə istifadə olunmasına məhdudiyyət qoyulması, xüsusi qorunan ərazilərin-dövlət qoruqları, müvəqqəti qoruqlar, təbii milli parklar, botanika bağlan və dendroloji parklar, meşələr, həmçinin təbiət abidələrinə dair olan geoloji və su rejimli tələblərə əməl olunması nəzərə alınmalıdır.
Atmosferin, su obyektlərinin və torpaqların çirklənməkdən qorunması
11.8. Məskunlaşma ərazilərini atmosfer havasını çirkləndirən, həmçinin yüksək yanğın təhlükəsi olan istehsalat müəssisələri tərəfindən əsən küləklərin (üstünlük təşkil edən istiqamətdən əsən küləklər) qarşısında yerləşdirmək olmaz. Atmosfer havasının xüsusi təmizliyini tələb edən müəssisələri, atmosfer havasını çirkləndirmə mənbələri olan müəssisələr tərəfdən əsən küləklərin (üstünlük təşkil edən istiqamətdən əsən küləklər) qarşısında yerləşdirmək olmaz.
Mal-qara, quşçuluq və heyvandarlıq müəssisələrini, zəhərli kimyəvi maddələr, biopreparatlar və gübrə anbarlarını, yanğın və partlayış təhlükəli anbar və istehsalatları, veterinar müəssisələrini, tullantıları utilləşdirən obyekt və müəssisələri, qazanxanaları, təmizləyici qurğuları və peyin saxlanılan açıq yerləri məskunlaşma ərazisi və istehsalat zonasının digər müəssisə və obyektləri tərəfdən əsən küləklərin (üstünlük təşkil edən istiqamətdən əsən küləklər) qarşısında yerləşdirmək olar.
1. Atmosfer havasını zərərli maddələrlə çirkləndirmə mənbəi və sanitar-mühafizə məsafəsi 500 m-dən artıq olunan müəssisələri, çox əsən küləklərin sürəti 1 m/s-də olan uzun sürən və ya tez-tez təkrar olunan dumanlı rayonlarda (il ərzində 30-40 %-dən çox, qış ərzində isə 50-60 % gün ərzində) yerləşdirmək olmaz.
2. Atmosfer havasının çirklənməsinin hesablanmasını bu normaların 3 bölməsinin tələbləri əsasında aparmaq
11.9. Su hövzələri, su axını və dəniz akvatoriyalarının mühafizə tədbirləri su qanunvericiliyinin və müvafiq qaydada təsdiq olunmuş sanitar normalarının tələblərinə uyğun olaraq, içməli və təsərrüfat su təchizatı, əhalinin istirahəti və balıq təsərrüfatı məqsədləri üçün istifadə edilən su obyektlərində çirkləndirici maddələrin konsentrasiyaların yol veriləsi hədd normalarına riayət edərək, yerüstü və yeraltı suların çirklənməsinin qarşısının alınmasını təmin etməklə nəzərə alınmalıdır.
11.10. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri ərazilərini, kurort zonalarını və kütləvi istirahət yerlərini, bir qayda olaraq, istehsalat və təsərrüfat-məişət tullantıları buraxılan su aparıcı və su anbarlarının axınına nisbətən yuxanda yerləşdirmək lazımdır.
Yük gəmilərinin yanalması, körpü və digər liman tikililəri tələb olunan müəssisələr çay axımı istiqamətində, məskunlaşma ərazisindən aşağıda, 200 m-dən az olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir.
11.11. Sənaye müəssisələri meydançalarının su hövzələrinin yanında yerləşməsi zərurəti yaranarsa, bu müəssisələrin hövzələrin sahilboyu zolağında yerləşdirilməsinə, qanunvericiliyə uyğun olaraq suların istifadə olunmasının tənzimlənməsi və mühafizə olunması orqanları və yerli icra hakimiyyəti ilə razılaşdırmaqla icazə verilir.
Kənd təsərrüfatı obyektləri su hövzələrinin sahilyanı zolaqlarında yerləşdirilərkən və həmin obyektlərin su hövzələri ilə bilavasitə əlaqəsi olmadıqda, eni 40 m-dən az olmayan və sahəsində tikinti aparılmasına icazə verilməyən sahil boyu zolaq nəzərdə tutulmalıdır
Mineral kübrələrin və bitkilərin mühafizəsi üçün kimyəvi maddələr saxlanılması anbarlarını, maldarlıq, quşçuluq və heyvandarlıq müəssisələrini yerləşdirərkən, həmin maddələrin, peyin axıntısının və quş peyinin su hövzələrinə tökülməsinin qarşısını alan tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
Mineral gübrələrin və bitgilərin mühafizəsi üçün kimyəvi maddələr saxlanılan anbarlan balıq təsərrüfatı hövzələrindən 2 km-dən az olmayan məsafədə yerləşdirmək lazımdır. Xüsusi ehtiyac olduğu hallarda bu anbarlar və balıq təsərrüfatı hövzələrinədək olan məsafə, balıq ehtiyatlan mühafizəsini həyata keçirən orqanlarla razılaşdırmaq şərtilə, azaldıla bilər.
11.12. Yaşayış məskənləri layihələndirildikdə su mühafizə zolağının eni aşağıdakı göstəricilər üzrə təyin edilir:
- çaylar üçün - yay mövsümündə orta çoxillik su səviyyəsindən, çay boyunca çayın mənbəindən:
10 km-dək........................................... 15 m
11 km-dən 50 km-dək.................. 100 -”-
51 -”- 100-”-.................................... 200 -”-
101 -”- 200 -”-................................. 300 -”-
201 -”- 500 -”-.................................. 400 -”-
500 km-dən yuxarı........................ 500 -”-
- göllər üçün - yay mövsümündə orta çoxillik su səviyyəsindən və su anbarları üçün normal təzyiqli su səviyyəsindən, akvatoriyanın sahəsi:
2 km-dək olduqda...................... 300 m,
2 km-dən çox olduqda............. 500 m
Çay, göl və su anbarlarının sahilləri üzrə, su mühafizə zonaları hüdudlarında, ərazisində təsərrüfat fəaliyyətinə ciddi məhdudiyyətlər qoyulan sahilboyu zolaqlar ayrılmalıdır. Çay, göl və su anbarlarının su mühafizə zonalarında:
- məişətin bərk tullantıları və sənayenin utilləşdirilməmiş tullantılarının poliqonlarının, kimyəvi zəhərləyicilər, mineral gübrələri və yanacaq-sürtgü materialları saxlanılası anbarların, apparaturalara kimyəvi zəhərləyicilərin doldurulması meydançalarının, mal-qara kompleks və fermaların, qəbristanlıqların və basdırılma yerlərinin yerləşdirilməsi;
- təbiəti mühafizə və dövlət gigiyena-epidemioloji nəzarət orqan və xidmətləri və razılaşdırmadan mövcud istehsalat və ictimai təyinatlı obyektlərin genişləndirilməsi və yenisinin tikintisi;
- sahilboyu zolaq hüdudlarında çadır şəhərciklərinin və mal-qaranın yerləşdirilməsi qadağandır.
İçməli-təsərrüfat və mədəni-məişət məqsədli su mənbəi kimi istifadə olunan və ya nəzərdə tutulan su anbarlarının istismarı müvafiq sanitar normalarına əsasən həyata keçirilməlidir.
Su hövzələrinin və su axarlarının sahillərində mövcud olan və layihələndirilən istirahət zonalarında su mühafizəsi tədbirləri qüvvədə olan normativ sənədin (QOCT 17.5. 02) tələblərinə cavab verməlidir.
11.13. Yerüstü sular (atmosfer çögüntüləri) açıq su hövzələrinə axıdılmaqdan qabaq, yerüstü suların mühafizəsi üzrə müvafiq tələblər nəzərə alınmaqla təmizləndirilməlidir.
Sənaye obyektlərinin su təchizatında istifadəsi iqtisadi cəhətdən sərfəli və ya texniki cəhətdən mümkün olmadığı hallarda, yerüstü suların səneye müəssisələri ərazisindən su obyektlərinə axıdılmasına icazə verilir.
11.14. Yaşayış məskənləri ərazilərində yerləşən dekorativ və çimmək üçün istifadə olunan su hövzələrində yay-payız mövsümündə, suyun dövri dəyişdirilməsi su səthinin sahəsindən asılı olaraq, aşağıdakı kimi nəzərdə tutulmalıdır:
- dekarativ su hövzələrinin su səthinin sahəsi 3 ha-dək olduqda -2 dəfə, 3 ha-dan çox olduqda isə -1 dəfə, çimmək üçün istifadə olunan su hövzələrində göstərilən sahələrə müvafiq olaraq - 3 və 4 dəfə, sahəsi 6 ha-dan çox olduqda isə - 2 dəfə.
Məskunlaşma ərazilərində yerləşən su hövzələrində yaz-yay mövsümündə suyun dərinliyi 1.5 m-dən, sahilboyu zonalarda isə onların su bitgilərindən dövri olaraq təmizlənməsi şəraiti ilə 1m-dən az olmamalıdır.
Su hövzələri və çimərliklərin su səthinin sahəsi qüvvədə olan normativ sənədə (QOST 17.1.5,02) və bu normanın 6.21. bəndinə uyğun olaraq qəbul edilməlidir.
Göllər və digər su hövzələrinin sahilboyu zolağı abadlaşdırılmalı və onların yerüstü sularla çirklənməsinin qarşısını alan tədbirlər nəzərə alınmalıdır.
11.15. Elektrik və istilik stansiyalarının (EHC) nominal gücündən asılı olaraq, onlarda istifadə olunmuş su tullantılarının istiliyinin və tərkib elementlərinin hədləri beynəlxalq normalara və standartlara və ya onların əsasında Azərbaycan Respublikasında qəbul edilmiş göstəricilərə müvafiq olmalıdır.
11.16. Qaz tullantıları xüsusi borular vasitəsilə elə kənarlaşdırılmalıdır ki, külək onları sərbəst şəkildə apara bilsin.
11.17. Torpağın mühafizəsi tədbirləri müvafiq qanunvericiliyin və müəyyən edilmiş qaydada təsdiq olunmuş, normaların tələblərinə uyğun olaraq həyata keçirilməlidir.
11.18. Yaşayış və ictimai binalar və onlara bitişik ərazilər üçün yol veriləbilən səs səviyyələri. ətrafdakı səsin əsas mənbələrinin xüsusiyyətləri, gözlənilən səs səviyyələrinin və onların hesablama nöqtələrində tələb olunana qədər azaldılmasının müəyyənləşdirilməsi qaydası, arxitektura-planlaşdırma və inşaat-akustik vasitələrlə səsin azaldılmasının akustik effektivliyinin hesablanma metodikaları və onların layihələndirilməsi üzrə əsas tələblər qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP II-12) müvafiq olaraq qəbul edilməlidir.
11.19. Elektrik və istilik stansiyalarının (EHC) divarında və yerləşdikləri sahələrin hasarında:
- stansiyalardan gələn səs 40 db-dən yüksək olmamalıdır;
- stansiyalardan heç bir yanıq qoxusu gəlməməlidir;
- xüsusi texniki vasitələrdən istifadə etmədən heç bir titrəyiş hiss edilməməlidir.
11.20 Yaşayış binalarında yol veriləbilən titrəyiş səviyyələri qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP II-40) və müəyyən edilmiş qaydada təsdiq olunmuş. yaşayış binalarında yol veriləbilən titrəyişlərin sanitar normalarına uyğun olmalıdır olmalıdır. Bu tələblərin yerinə yetirilməsi üçün yaşayış binaları ilə titrəyiş mənbələri arasında zəruri məsafələrin olması, titrəyiş mənbələrində effektli titrəyiş söndürücü material və konstruksiyaların tətbiq edilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
11.21. Elektromaqnit enerjisini şüalandıran radiotexniki obyektlər (radiostansiyalar, radioteleviziya verilişi və radiolokasiya stansiyaları), sənaye generatorları, yüksək gərginlikli elektrik ötürücü hava xətləri və digər obyektlər yerləşdirilərkən, elektromaqnit sahələrinin təsirindən, radioaktiv maddələrin və digər ionlaşdırıcı şüalanma mənbələrinin istehsalında, emalında, tətbiqində, saxlanılmasında, nəql edilməsində, zərərsizləşdirilməsində və basdırılmasında radiasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi “Əhalinin radiasiya təhlükəsizliyi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələblərinə əməl edilməlidir.
11.22. Yaşayış və ictimai binaların (məktəbəqədər və ümumi təhsil müəssisələri istisna olmaqla) yerləşdirilməsi və cəhətlər üzrə səmtləşdirilməsi yaşayış otaqlarının və ərazinin 22 martdan 22 sentyabradək- 2.5 saatdan az olmayan arasıkəsilməz insolyasiyasının fasiləsiz davamiyyətini təmin etməlidir.
Məktəbəqədər və ümumi təhsil, tibb və istirahət müəssisələrinin yerləşdirilməsi və cəhətlər üzrə səmtləşdirilməsi yaşayış və ictimai binaların, mənzil tikintisi ərazilərinin insolyasiya təminatı üzrə müvafiq sanitar norma və qaydaları ilə müəyyən edilən otaqlarda insolyasiyasının 3 saat ərzində fasiləsiz davamiyyətini təmin etməlidir.
1. 9 və daha çox mərtəbəli binaların tikintisi şəraitində insolyasiyanın davamiyyətinin arası, gün ərzində insolyasiyanın cəmi davametmə müddəti 0.5 saat artırılmaqla, bir dəfə kəsilə bilər.
2. Mənzillərin bütün otaqları insolyasiya olunan meridional tipli uzununa (şimaldan cənuba) binalarda, həmçinin yaşayış tikililərinin yenidənqurulması şəraitində və ya yeni tikintinin xüsusi mürəkkəb şəhərsalma şəraitində (qiymətli tarixi şəhər mühiti, ərazinin mühəndis hazırlığının baha başa gəlməsi, ümumşəhər və rayon mərkəzləri zonası) yerləşdirilərkən, insolyasiya vaxtının 0.5 saat azaldılmasına yol verilir.
11.23. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırılması və tikintisi layihələrində “Tarix və mədəniyyət abidələrinin qorunması haqqında”, Şuşa şəhərinin ərazisində isə həmçinin “Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı – Şuşa şəhəri haqqında” Azərbaycan Respublikası qanunlarının tələblərinə əməl olunmalıdır.
Bununla yanaşı, tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizə zonası, tikintinin tənzimlənməsi zonası və təbii landşaftın mühafizəsi zonası təyin edilməlidir.
1. “Şuşa şəhərinin ərazisində “Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı – Şuşa şəhəri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tələbləri nəzərə alınmaqla hər bir konkret qoruq (qoruq ərazisi) haqqında əsasnamələrin təyin etdiyi mühafizə və istifadənin xüsusi rejimlərinin tələblərinə görə tarix və mədəniyyət abidələri, kompleks və ansamblları tarixi mərkəzlər, məhəllələr, meydanlar, küçələr, tarixi yerlər, qədim şəhərlərin mədəni qatları, xiisusi tarixi, arxeoloji və memarlıq dəyəri olan, müvafiq qaydada dövlət tarixi-memarlıq qoruqları və ya tarix mədəniyyət qoruq əraziləri elan olunmuş təbii və süni landşaftlara aid edilməlidir.
2. Mühafizə-zonaları tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi üzrə dövlət orqanı (qurumu), tikintini tənzimləmə zonaları isə yaşayış məntəqələrinin Baş planının tərtibatçısı tərəfindən müəyyən edilir.
11.24. Şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin planlaşdırma və tikinti layihələrində tarixi və mədəniyyət abidələrinin sökülməsi, yerinin dəyişdirilməsi və ya onların vəziyyətində digər dəyişikliklərin edilməsinə yol verlməməlidir. Müstəsna hallarda onların vəziyyətinin dəyişdirilməsi haqqında təkliflər qanunvericiliyə müvafiq olaraq hazırlanmalı və təsdiq olunmalıdır.
Təşəkkül tapmış tikinti rayonlarında dəyərli tarixi mühitin mühafizəsini, memarlıq və mədəniyyət dəyəri olan binaların bərpasını, ətraf mühitin xarakterini pozmadan mövcud binaların modernləşdirilməsini və əsaslı təmirini, ərazinin mühəndis avadanlığı sistemlərinin inkişafını və abadlaşdırılmasını nəzərdə tutan kompleks yenidənqurma metodları ilə təmin etmək lazımdır.
11.25. Tarixi və mədəniyyət abidələrindən mühəndis-nəqliyyat kommunakasiyalarınadək məsafə yerli şəraitdən asılı olaraq və aşağıdakı göstəricilərdən, (m-lə) az olmamaqla qəbul edilməlidir:
- sürətli və fasiləsiz hərəkət magistrallarının işlək hissəsinədək, dərinliyi az olan metro xətlərinədək:
mürəkkəb relyef şəraitində.......................................................................... 100 m
hamar relyefdə.................................................................................................. 50 -”-
su, kanalizasiya və istilik xətlərinədək (paylayıcılardan başqa)...15 -”-
digər yeraltı mühəndis xətlərinədək......................................................... 5 -”-
Obyektin yenidən qurulması şəraitində göstərilən mühəndis xətlərinədək olan məsafələri su kəmərlərinədək 5 m-dən, qeyri su kəmərlərinədək 2 m-dən az olmamaq şərtilə azaltmaq olar. Bu halda tikinti işləri görülən zaman xüsusi texniki tədbirlər həyata keçirilməlidir.
Mühafizə zonaları ərazilərindən keçən mühəndis-nəqliyyat kommunikasiyalarının layihələri tarix-mədəniyyət abidələrinin mühafizəsi üzrə dövlət orqanı (qurumu) ilə razılaşdırıldıqdan sonra həyata keçirilə bilər_______
1. Yaşayış, (Azərbaycan Respublikası Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsinin 80.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş fərdi yaşayış evləri istisna olmaqla), ictimai və sənaye müəssisələrinin köməkçi binaları arasında yanğın əleyhinə məsafələri cədvəl 1 üzrə, sənaye və kənd təsərrüfatı binaları arasında məsafələri qüvvədə olan normativ sənədlərin (SNiP II- 89 və SNiP II - 97) tələblərinə əsasən qəbul etmək lazımdır
I ve II odadavamlıq dərəcələri olan yaşayış, ictimai və köməkçi binalardan I və II dərəcəli odadavamlıq yanğıntəhlükəli prosesi olmayan istehsalat bina və qarajlaradək minimal məsafədən az olmamaqla, dam örtüyünün qızdırıcı qatı polimer və ya yanan materiallardan olan istehsalat binalarınadək məsafə isə 15 m-dən az olmamaqla qəbul edilməlidir.
1. Binaların odadavamlıq dərəcəsinin təsnifatım qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.01.02) tələblərinə uyğun olaraq qəbul etmək lazımdır.
2. Xarici divarların və ya digər konstruksiyaların xarici səthləri arasında məsafə binalar və qurğular arasında məsafə deməkdir. Yanan materialdan hazırlanmış bina və qurğuların konstruksiyaları 1 m-dən çox irəli çıxarsa, bu konstruksiyalar arasındakı məsafə qəbul edilir.
3. IIIa, IIIb, IV, IVa, V odadavamlıq dərəcələləri olan binaları istisna etməklə, pəncərə boşluğu olmayan binaların divarları arasındakı məsafəni 20 % azaltmaq olar.
4. 9 bal gücü olan zəlzələ rayonlarında yaşayış binalarının arasında, həmçinin IVa və V odadavamlıq dərəcələri olan yaşayış və ictimai binalar arasında məsafə 20 % artırılmalıdır.
5. V odadavamlıq dərəcələri olan karkas və lövhə konstruksiyalı 2 mərtəbəli binalar, həmçinin yanan materiallarla örtülmüş binalar üçün yanğın əleyhinə məsafə 20 % artırılmalıdır.
6. O biri binanın qarşısında durmuş daha hündür binanın boşluqları olmayan bütöv divarı olarsa, I və II odadavamlıq dərəcələri olan binalar arasında məsafə 6 m-dən az qəbul edilə bilər.
7. Həyətyanı torpaq sahəsində yerləşmiş 1-2 mənzilli yaşayış bina və təsərrüfat tikililərindən (anbar, qaraj, hamam) qonşu torpaq sahəsində yerləşən yaşayış bina və təsərrüfat tikililərinədək məsafə cədvəl -1 üzrə və bu qeydlərin 9-cu bəndi nəzərə alınmaqla qəbul edilir.
8. Bir torpaq sahəsi daxilində yaşayış binaları və təsərrüfat tikililəri arasında, həmçinin təsərrüfat tikililəri arasında məsafə (tikinti altında olan sahələrin cəmindən asılı olmayaraq) normalaşdırılmır
9. Həyətyanı torpaq sahəsində yerləşdirilən yaşayış və təsərrüfat tikililərinin sahələrinin cəmi, o cümlədən onların arasında tikilməmiş qalmış ərazini də daxil etməklə, qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP 2.08.01) tələblərinə müvafiq olaraq, yanğın əleyhinə divarları olmayan və eyni odadavamlıq dərəcəsi olan binanın (mərtəbənin) tikinti səhəsinin yuxarı həddinə bərabər olduqda, yaşayış binalarının, həmçinin yaşayış binadan və təsərrüfat tikililəri (anbar, qaraj və təsərrüfat itkiləri arasında məsafə normalaşdırılmır.
10.Həyətyanı sahədən kənarda blok-birləşmə şəkilində yerləşdirilmiş təsərrüfat tikililərinin tikinti sahəsinin cəmi 800 m artıq deyilsə, təsərrüfat tikililəri (anbar, qaraj və hamamlar) arasında məsafə normalaşdırılmır. Blok-birləşmə şəkilində təsərrüfat tikililərinin qrupları arasında məsafə cədvəl 1 üzrə qəbul olunur.
2. Piyada yollan və nəqliyyat keçidləri layihələndirilərkən yanğınsöndürən maşınların yaşayış və ictimai binalara, o cümlədən onlara bitişik tikililərə yanaşması və yanğın söndürənlərin avtonərdivanlardan və ya avtoqaldırıcılardan hər hansı bir mənzilə və ya otağa keçə bilmək imkanı təmin edilməlidir.
Bir qayda olaraq, nəqliyyat keçidlərinin kənarından mərtəbəliyi 10 qədər olan (10-da daxil olmaqla) binalaradək məsafəni 5-8 m; 10-dan çox mərtəbəli binalaradək isə 8-10 m qəbul etmək lazımdır. Bu zonada hasar çəkilməsinə, hava elektrik ötürücü xətlərinin yerləşdirilməsinə və ağacların sıra ilə əkilməsinə yol verilmir.
Binaların giriş olmayan fasadları boyunca yanğınsöndürən maşınların keçməsi üçün yararlı, eni 6 m olan zolaqlar (maşınlardan yer örtüyünə və torpağa düşə bilən yük nəzərə alınmaqla) nəzərdə tutulmalıdır.
3. Yaşayış və ictimai binalardan neft və neft məhsulları saxlanılan I qrup anbarlaradək məsafə qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP II-106-79) tələblərinə, ictimai və yaşayış binalarına xidmət göstərən qazanxanaların, dizel elektrik stansiyaları və digər enerji obyektlərinin tərkibində nəzərdə tutulan maye yanacaq saxlanan II qrup anbarlarına qədər isə məsafə cədvəl 2-də göstərilənlərdən az olmayaraq qəbul edilməlidir.
4. Yanğınsöndürən avtomobillərin çay və su hövzələrindən su gölünə bilməsi üçün onlara yanaşma keçidlərinin düzəldilməsi nəzərdə tutulmalıdır.
5. Şəhər və qəsəbə məskənlərinin tikintisi sərhədlərindən meşə massivlərinin kənarınadək məsafə 50 m-dən, kənd yaşayış məskənləri və bağçılıq sahələrindən 15 m-dən az olmamalıdır.
Şəhər və qəsəbələrin həyətyanı sahəsi olan 1-2 mərtəbəli yaşayış binaları rayonlarının sərhədlərindən meşə massivinədək məsafə 15 m-dən az olmamalıdır.
6. Yanğınsöndürmə deposunun xidmət radiusu 3 km-dən artıq olmamalıdır.
______________________________________
1. Məktəbəqədər və ümumi təhsil, sağlamlıq, istirahət, tamaşa müəssisələri və idman qurğularından həcmi 100 m-dək olan anbarlaradək məsafəni 2 dəfə artırmaq, anbarların həcmi 100 m-dən çox olduqda isə qüvvədə olan normativ sənədin (SNiP II-106-79) tələblərinə uyğun olaraq qəbul etmək lazımdır.
2. Yanacaq anbarlan, mühəndisi axtarışların nəticəsi və yerli şəraitdən asılı olaraq, əksər hallarda, yerin altında yerləşdirilməlidir.
Azəərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi özünün məsuliyyət zonasında inşaat işləri aparıldıqda, onların hansı müəssisə və təşkilatlarla razılaşmasını müəyyən edir. Aşağıdakıların yerləşdirilməsi razılaşdırılmalıdır:
1) aerodromlara havadan yanaşmalar zolaqları sərhədlərində, həmçinin bu zolaqlar sərhədlərindən kənarda aerodromun nəzarət nöqtəsindən (ANN) 10 km radiusda yerləşdirilən bütün obyektlər;
2) hündürlüyü aerodrom səthindən 50 m və daha çox olan, ANN-dən 30 km radiusunda yerləşdirilən obyektlər;
- yerləşdirilmə məkanından asılı olmayaraq;
3) yer səthindən hündürlüyü 50 m və daha çox olan obyektlər;
4) radiotexniki vasitələrin normal işinə mane ola bilən rabitə, elektrik ötürücü xətləri, həmçinin radio və elektromaqnit dalğaları şüalandıran obyektlər;
5) partlayış təhlükəsi olan obyektlər;
6) havaya buraxılan qazların qəza vəziyyətində yandırılması üçün məşəl qurğuları;
7) fəaliyyəti ilə aerodrom rayonlarında görmək qabiliyyətini pisləşdirən sənaye və digər müəssisələr, qurğular.
3-7 bəndlərdə göstərilən obyektlər, yerləşdiriləcək yerdən asılı olmayaraq, bundan başqa, tikintisi hansı hərbi dairə qərargahı və Hərbi Hava Qüvvələri birləşmiş qərargahın ərazisində və məsuliyyət zonasında nəzərdə tutulursa, onların yerləşdirilməsi həmin təşkilatlarla razılaşdırılmalıdır.
Quşları cəlb edən və onların kütləvi yığılması ilə fərqlənən qida tullantılarının yığnaq yerlərini, heyvandarlıq fermalarını, sallaqxanaları və digər obyektləri ANN-dən 15 km yaxın məsafədə yerləşdirmək qadağandır.
1. Göstərilən razılaşdırılmalardan keçən 3 il ərzində müvafiq obyektlərin tikintisi başlanmazsa, bu razılaşdırılmalar öz qüvvəsini itirir.
2. ANN aerodromun həndəsi mərkəzinin yaxınlığında:
- bir qalxma-enmə zolağı (QEZ) olduqda - onun mərkəzində;
- ikiparalel QEZ olduqda-onların mərkəzlərini birləşdirən düz xəttin ortasında;
- iki paralel olmayan QEZ olduqda, həmin QEZ - larının mərkəzindən qurulan şaqulların kəsişmə nöqtəsində yerləşdirilir.
3. Hündür qurğuların yerləşdirilməsinə aid olan sənədləri razılaşdırmaya təqdim edərkən, bütün hallarda layihələndirilən qurğuların yerləşdirilməsi koordinatları göstərilməlidir.
Fərdi yaşayış evinin yanında və ya mənzilin tikintisi altına ayrılan torpaq sahəsinin ölçüləri, tətbiq olunan yaşayış evlərinin tipindən, formalaşdırılan tikintinin (mühitin) xarakterindən və onun böyüklüyü müxtəlif olan şəhərlərin strukturunda yerləşməsindən asılı olaraq, aşağıdakı göstəricilər üzrə qəbul edilə bilər:
- kiçik, orta və böyük şəhərlərin mərkəzlərindən kənarda yerləşən yeni ərazilərdə, kiçik şəhər və qəsəbələrdə təşəkkül tapmış fərdi yaşayış tikililərin yenidən qurulmasında, kənd yaşayış məskənlərinin ehtiyat ərazilərində, yeni tikilən və ya inkişaf edən qəsəbələrdə, böyüklüyündən asılı olmayaraq, bütün şəhərlərin şəhərətrafı zonalarında bir-iki mənzilli, 1-2 mərtəbəli kotedj tipli evlərin yanında 400-600 m və daha çox (tikinti sahəsi də daxil olmaqla);
- kiçik, orta və böyük şəhərlərin mərkəzlərindən kənarda yerləşən yeni ərazilərdə, böyük və iri şəhərlərin ehtiyat ərazilərində, təşəkkül tapmış fərdi yaşayış tikililərinin yenidənqurulmasında, yeni tikilən və inkişaf edən qəsəbələrdə böyüklüyündən asılı olmayaraq bütün şəhərlərin şəhərətrafı zonalarında bır, iki və ya dörd mənzilli, 1-2 mərtəbəli kotedj tipli evlərin yanında 200-400 m və daha çox (tikinti sahəsi də daxil olmaqla);
- kiçik, orta və böyük şəhərlərin mərkəzlərindən kənarda yerləşən yeni ərazilərdə, böyük və iri şəhərlərin ehtiyat ərazilərində, yeni tikilən və inkişaf edən qəsəbələrdə, iri və çox iri şəhərlərin şəhərətrafı zonalarında və böyüklüyü müxtəlif olan şəhərlərdə tarixən təşəkkül tapmış fərdi yaşayış tikililərinin yenidən qurulmasında çoxmənzilli, 1-2-3 mərtəbəli blok-birləşdirmə tipli evlərin yanında 60-100 m (tikinti sahəsi istisna olmaqla);
- böyüklüyündən asılı olmayaraq hər hansı bir şəhərdə yenidənqurma şəraitində və azmərtəbəli sıxlığı çox olan tikililər tətbiq edildikdə, çox-mənzilli 1-2-3 mərtəbəli blok-birləşmə tipli və ya 2-3-4-5 mərtəbəli, mürəkkəb həcmi-fəza strukturlu (o cümlədən ancaq birinci mərtəbələrdəki mənzillər üçün), evlərin yanında 30-60 m (tikinti sahəsi istisna olmaqla).
Yaşayış rayonu ərazisində əhalinin sıxlığını (adam/ha) cədvəl 1-də göstərilənlərdən, mikrorayonların ərazisində isə şəhərsalma kadastrının göstəricilərinə əsasən yüksək dərəcəli zonalarda 400-dək, orta dərəcəli zonalarda 330-dan, aşağı dərəcəli zonalarda isə 180-dan az qəbul edilməməlidir.
__________________________
1. Mürəkkəb mühəndis hazırlığı tədbirləri tələb olunan meydançalarda əhalinin hesabi sıxlığını 20 % çox olmayaraq şərti ilə artırmaq lazımdır.
2. Tarixi şəhərlərin mərkəz hissəslərində mövcud tikililərin yenidənqurulması şəraitində, həmçinin tarix-mədəniyyət və memarlıq-landşaft dəyərləri mövcud olan digər hissələrdə əhalinin sıxlığı layihələndirmə tapşırığı ilə təyin edilir.
3. Fərdi yaşayış evlərinin tikintisi rayonlarında və mərkəzləşdirilmiş mühəndis sistemlərinin tikilməməsi nəzərdə tutulan yaşayış məskənlərində əhalinin sıxlığını 40 adam/ha-dan az qəbul olmaması şərti ilə azaltmaq olar.
4. Mikrorayonun ərazisinin hesabi sərhədləri magistral və yaşayış küçələrinin qırmızı xəttləri, nəqliyyat keçidləri və ya piyada yollarının mərkəz xətləri, təbii hüdudlar üzrə, bunlar olmadıqda isə tikinti xəttindən 3 m aralı məsafədə təyin edilməlidir.
Rayon və ümumşəhər əhəmiyyəti obyektlər, tarixi-mədəniyyət və memarlıq-landşaft dəyəri olan obyektlər, həmçinin sərhədyanı qonşu mikrorayonların əhalisinə, normalaşdırılmış gediş-gəliş radiusunda yerləşdirilən gündəlik istifadə olunan obyektlərinin sahələri, hesabi əraziyə daxil edilmir. Əhalinin hesabi sayına gündəlik xidmət edən bütün sərhədyanı obyektlərin (o cümlədən qonşu ərazilərdə, həmçinin yeraltı və yerin üstündə yerləşən) sahələri hesabi əraziyə daxil edilməlidir.
Mövcud tikililərin yenidən qurulması şəraitində məhəllələri bir-birindən ayıran və mikrorayon daxilində piyadanın hərəkəti və ya binalara yanaşma üçün saxlanılan küçələrin sahəsi mikrorayonun hesabi ərazisinə daxildir
5. Mövcud tikililərin yenidən qurulması şəraitində əhalinin hesabi sıxlığını 10 %-dən az olmamaq şərtilə artırmaq və ya azaltmaq olar.
6. İri və çox iri şəhərlərdə, çox sıxlıqlı 2-3-4(5) mərtəbəli yaşayış tikintisi tətbiq edildikdə, əhalinin hesabi sıxlığı orta şəhərsalma dəyərli ərazi zonasının sıxlığından az olmayaraq qəbul edilməlidir. Mühəndis hazırlığı üzrə mürəkkəb tədbirlərin həyata keçirilməsi tələb olunan meydançalarda tikinti aparıldıqda əhalinin sıxlığı hesabi yüksək şəhərsalma dəyəri olan zonanın sıxlığından az olmamalıdır.
7. Zəlzələ ehtimalı olan rayonlarda əhalinin hesabi sıxlığı, bir qayda olaraq, 300 adam/ha-dan çox olmamalıdır.
8. Mikrorayonda məktəblilər və əhali üçün vahid idman-sağlamlıq kompleksi formalaşdırıldıqda və idman məşğələləri üçün meydançaların bu normaların 4.16 bəndində göstərilən ölçülərini azaltdıqda, əhalinin sıxlığım müvafiq olaraq artırmaq lazımdır.
9. Meşə və meşə parklara daxil olan və ya onların əhatəsində olan ərazilərdə tikinti aparıldıqda yaşıllaşdırma əraziləri sahələrinin cəmini 30 %-dən çox olmayaraq azaltmaq olar. Bu halda əhalinin sıxlığı müvafiq olaraq artırılmalıdır
10. Sıxlıq göstəriciləri hər adam üçün 18 m yaşayış təminatı hesabi ilə qəbul edilib. Digər yaşayış təminatı olduqda normalaşdırılmış hesabi sıxlığı R, (adam/ha) aşağıdıkı düstur üzrə müəyyən etmək lazımdır.
R18 - hər adam üçün 18 m yaşayış təminatı olduqda sıxlıq göstəricisi;
N - hesabi yaşayış təminatı, m.
Ərazinin müxtəlif dərəcəli şəhərsalma dəyərli zonalarının sayı və sərhədləri, torpağın dəyərinin qiyməti, mühəndis-nəqliyyat magistral şəbəkələrinin sıxlığı, ictimai obyektlərlə təmin olunması, ərazinin mühəndis hazırlığına kapital qoyuluşu, tarix-mədəniyyət və memarlıq-landşaft dəyərlərinin mövcudluğu nəzərə alınmaqla, şəhərin (rayonun) baş memarı ilə razılaşdırmaqla müəyyən olunur.
Həyətyanı sahəsindən (m) asılı olaraq fərdi yaşayış evi
* Surət bir mərtəbəli, məxrəc çox mərtəbəlilərə ( mərtəbənin orta hündürlüyü 6 m olduqda) aiddir
1. Ümuməmtəə anbarları ixtisaslaşdırılmış qrupların tərkibində yerləşdirildikdə, torpaq sahələrinin ölçüləri 30 % azaldıla bilər.
2. Satış müddətindən əvvəl mal gətirilən anbarların torpaq sahələrinin ölçüləri 40 % artırılmalıdır.
3. Pərakəndə satış (əmtəə dövriyyəsi) günlərinin sayına görə ümuməmtəə anbarı üçün əmtəə ehtiyatlarının səviyyəsi Azərbaycan Respublikasının və onun muxtar qurumlarının müvafiq təşkilatları tərəfindən müəyyənləşdirilir.
4. Əmtəə ehtiyatlarının kənd yaşayış məskənlərində saxlanmasına üstünlük verildikdə, bu anbarların torpaq sahələrinin ölçüləri şəhərlərindəki həmin növ anbarların ölçülərinin azaldılması şərti ilə qəbul edilə bilər.
* surət 1 mərtəbəli, məxrəc isə çox mərtəbəli anbarlara aiddir.
1. Meyvə, tərəvəz və kartof əkilən və tədarük olunan rayonlarda anbarların tutumu və torpaq sahələrinin ölçüləri 0,6 əmsalı ilə qəbul olunur.
2. Meyvə, tərəvəz və kartof saxlanılan anbarların həcmi və torpaq sahələrinin ölçüləri, onların şəhərdən kənarda təşkil olunması hesabına azaldılmalıdır. Şəhərdən kənarda saxlanılan malların qədəri Azərbaycan Respublikasının və onun muxtar qurumlarının müvafiq təşkilatları tərəfindən müəyyənləşdirilir.
1 min nəfərə hesablanmış ekspedisiya və müvəqqəti qəsəbələrin anbarlarının tutumu.
Qeyd. Quru qida və soyuducu anbarların norması müvəqqəti qəsəbələrin aylıq, ekspedisiya qəsəbələrinin tərəvəz, kartof, meyvə saxlanılmasının illik ehtiyatları nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilir.
Bərk yanacaq anbarlan:
Məktəbəqədər təhsil müəssisələri (yer)
hesabi təminat 85% hüdudlarında, o cümlədən 70 % ümumu tipli, 3 % - ixtisaslaşdırılmış, 12 % - sağlamlıq müəssisələri qəbul edilməklə, əhalinin demoqrafik strukturundan asılı olaraq təmin edilir. Yeni salınan məskənlərdə, 2 demoqrafik göstərcilər olmadıqda, 1 min adama 180 yer; yaşayış tikililəri olan ərazisində isə 1 min adama 100 yerdən çox olmayaraq qəbul edilməlidir.
Körpələr evi və uşaq bağçaların tutumuna görə bır yerə:
100-dək uşaq olan tutumda............................................................... 40 m,
100-dən çox - -”- -............................................................... 35 mqəbul olunur. Körpələr evi və uşaq bağçalarının komplekslərinin tərkibində olduqda:
500-dən çox uşaq olan tutumda 30 m qəbul olunur.
Torpaq sahələrinin ölçüləri yenidənqurma şəraitin - 25 %, relefin mailliyi 20 %-dən çox olduqda - 15 %, yeni tikilən məskənlərdə (yaşıllıq sahəsinin azaldılması hesabına) - 10 % azaldıla bilər.
Körpələr evində qrup meydançasının sahəsi 1 yerə -7.5 m qəbul edilməlidir. Uşaqlar üçün oyun meydançalarını ümumi tipli məktəbəqədər uşaq müəssisələrindən kənarda yerləşdirmək olar.
Məktəbəqədər yaşlı uşaqlar üçün örtülü hovuzlar (obyekt)
Ümumi təhsil müəssisələri (internat tipli ümumi təhsil müəssisələri istisna olmaqla) (şagird)
mikrorayonun idman-sağlamlıq kompleksi ilə birləşdirilə bilər.
Bir növbədə oxutmaqla uşaqların natamam orta təhsil (I-IX siniflər) ilə 100 %-nin və orta tohsil (X-XI siniflər) ilə 75 %-nin əhatə olunmasını nəzərə almaqla qəbul edilməlidir.
Ümumi təhsil müəssisələrinin tutumuna görə bir şagirdə 3:
40-dan.............. 400-dək............................50 m
400 -”-............... 500 -”-................. 60 -”-
500 -”-............... 600 -”-................. 50 -”-
600 -”-............... 800 -”-................. 40 -”-
800 -”-............... 1100 -”-............... 33 -”-
1100 -”-............ 1500 -”-............... 21 -”-
1500 -”-............ 2000 -”-............... 17 -”-
2000-dən çox................................. 16 -”-
Ümumi təhsil müəssisələrinin torpaq sahələrinin ölçüləri yenidənqurma şəraitində 20 % azaldıla bilər. Təhsil-təcrübə işləri üçün kənarda sahə ayrılmayıbsa, kənd yaşayış məskənlərində ümumi təhsil müəssisələrinin sahəsi 30 % artırıla bilər.
Ümumi təhsil müəssisənin idmanı zonası
İnternat tipli ümumi təhsil müəssisəsinin tutumuna görə:
200-dən.................. 300-dək.................................. 70 m
300 -”-..................... 500 -”-.................................. 65
500 -”- dən çox..... 45
İnternat tipli ümumi təhsil müəssisəsinin torpaq sahəsində yataq korpusu yerləşdirildikdə, həmin müəssisənin torpaq sahəsi 0,2 ha artırılmalıdır.
Məktəblərarası tədris-istehsal kombinatının torpaq sahəsinin ölçüləri 2 ha-dan az götürülməməlidir, avtopoliqon və ya traktorodrom qurulduqda isə 3 ha-dan az olmamalıdır.
Avtopoliqonları və traktorodromları məskunlaşma ərazisindən kənarda yerləşdirmək lazımdır
Şagirdlərin ümumi sayının 10 %, o cümlədən binaların növü üzrə:
məktəblilər sarayı......................3,3%
gənc texniklər stansiyası...........0,9%
gənc naturalistlər stansiyası.....0,4%
gənc turistlər stansiyası.............0,4%
uşaq-gənclər idman məktəbi...2,3% uşaq incəsənət, musiqi, bədii və xoreoqrafiya məktəbləri............2,7%
İxtisaslaşdırılmış orta və peşə təhsili müəssisələri (tələbə)
Mərkəz şəhərinin və onun təsir dairəsi zonasında yerləşən digər yaşayış məs-kənlərinin əhalisi nəzərə alınmaqla, layihələndirmə tapşırığına görə
Peşə təhsili və orta ixtisas təhsil müəssisələrinin tutumuna görə bir tələbəyə:
300-dək........................................75 m
300 -”-..............900-dək.................50-65 -”-
900 -”-................1600 -”-................30-40 -”-
Yenidənqurma şəraitində torpaq sahələrinin ölçüləri 50 % və kənd məskənlərində yerləşdirilən humanitar profili təhsil müəssisələrinin sahələri 30 % azaldıla bilər. Kənd təsərrüfatı profilli təhsil müəssisələrinin torpaq sahələri isə 50 % artırıla bilər. Məktəb müəssisələri kooperasiya olunduqda və məktəb mərkəzləri təşkil edildikdə onların tutumuna görə bir tələbəyə torpaq sahələrinin azaldılması tövsiyyə olunur: 1500-dən-2000-dək.............10%
2000 -”-...3000 -”-................20%
3000-dən çox.....................30% Yaşayış zonasının təhsil və köməkçi təsərrüfatların, poliqon və avtotraktorodromların ölçüləri göstərilən ölçülərə daxil deyil.
Layihə tapşırığına əsasən
Ali təhsil müəssisələri zonaları
(1 min tələbəyə 1 ha təhsil zonası): universitetlər, texniki institutlar...........4-7;
kənd təsərrüfatı institutları...................5-7;
tibb, əczaxanqalıq institutları................3-5;
iqtisadi, pedoqoji, mədəniyyət, incəsənət, arxitektura institutları............................2-4;
ixtisasartırma və qiyabi institutları
təhsil profillərinə uyğun olaraq 0,5 əmsalı ilə xüsusi zonalar layihə tapşırığına görə; idman zonası...........................................1-2;
tələbə yataqxanaları zonası............... 1.5-3.
Bədən tərbiyəsi institutları layihə tapşırığına görə layihələndirilir
Yenidənqurma şəraitində ali təhsil müəssisəsinin torpaq sahəsi 40 % azaldıla bilər. Bir neçə ali təhsil müəssisəsi bir torpaq sahəsində yerləşdirildikdə sahənin cəmini 20 % azaltmaq olar.
Qocalar, müharibə və əmək veteranları üçün evlər, ödənişli pansionatlar (1 min nəfərə - yer (60 yaşından yuxarı) Yetkinlik yaşına çatmış əlilliyi olan şəxslər üçün internat evləri, (1 min nəfərə - yer (18 yaşından yuxarı)
Uşaq internat-evləri (1 min nəfərə - yer (4 yaşdan - 17 yaşadək) Ruhi - nevroloji internatlar (1 min nəfərə - yer (18 yaşından yuxan)
Müharibə və əmək veteranları, tənha qocalar üçün ixtisaslaşdırılmış evlər və mənzillər qrupu ( 1 min nəfərə-adama 60 yaşından yuxarı)
Təkərli oturacaq təyin edilmiş əlilliyi olan şəxslər və onların ailələri üçün ixtisaslaşdırılmış evlər və mənzillər qrupu (bütün əhalinin 1 min nəfərinə 1 nəfər)
İnternat tutumuna görə:
200 yerə qədər.................. 125m bir yerə
200 yerdən......400-dək...............100 m -“-
400 -“-.............600 -“-.................80 m -“-
Böyüklər üçün köməkçi bina və qurğuları olan bütün növ stasionarlar (çarpayı)
Müalicə-profilaktika müəssisələrinin tutumu və strukturu Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi və Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi tərəfindən müəyyənləşdirilir və layihələndirmə tapşırıqlarında göstərilir.
Stasionarların tutumuna görə bir çarpayıya:
50-dək...............................................300 m
50-dən...............100-dək...........300-200 -“-
100 -“-................200 -“-............200-140 -“-
200 -“-................400 -“-............140-100 -“-
400 -”-................800 -”-...............100-80 -”-
800 -”-...........1000 -”-...................80-60 -”-
1000-dən yuxarı...........................60 -”-
Uşaq üçün bir çarpayıya bütün stasionarın normasını 1,5 əmsalı ilə qəbul etmək lazımdır. Bir sahədə iki və daha çox stasionar yerləşdikdə onun ümumi torpaq sahəsi stasionarların tutumunun cəminə görə qəbul edilməlidir.
Yenidənqurma şəraitində, iri və çox iri şəhərlərdə xəstəxanaların torpaq sahəsini 25 % azaltmaq olar. Şəhərətrafı zonada yerləşdirilən aşağıdakı xəstəxanaların torpaq sahələrinin ölçülərini:
- infeksiya və onkoloji xəstəxanaların.....................15 %,
xəstəxaları............................25%,
- yaşlıların bərpa müalicəsi xəstəxanaların.......................20%
- uşaqların bərpa müalicəsi xəstəxanaların.......................40% artırmaq lazımdır.
Doğum evlərinin torpaq sahəsini stasionarların normalarına 0.7 əmsalı tətbiq etməklə qəbul etmək lazımdır.
Stasionarsız poliklinika, ambulatoriya və dispanserlər (növbədə gəlmə)
Təcili tibbi yardım stansiyaları (yarım stansiyaları) (avtomobil)
Səyyar təcili tibbi yardım məntəqələri (avtomobil)
Feldşer və ya feldşer-mama məntəqələri (obyekt)
İxtisaslaşdırılmış avtomobildə 15 dəqiqəyə yerinə çatma hüdudu zonasında, 10 min nəfərə 1 avtomobil
İxtisaslaşdırılmış avtomobildə 30 dəqiqəyə yerinə çatma hüdudu zonasında, kənd əhalisinin 5 min nəfərə 1 avtomobil
Növbədə 100 nəfər gələn üçün 0,1 ha, ancaq 0.3 ha-dan az olmamaqla
avtomobilə 0.05 ha, ancaq 0.1 ha-dan az olmamaqla
Bir müalicə-profilaktoriya müəssisələrində birləşmiş stasionar və poliklinikalarının (dispanserərin) torpaq sahələrinin ölçüləri, müvafiq normalar üzrə ayrılaraq müəyyən edilir və sonradan cəmlənir (toplanır).
Sanatoriya, kurort, sağlamlıq, istirahət, və turizm müəssisələri
Sanatoriyalar (vərəmsizlərdən başqa),
Uşaq və valideynlər üçün və uşaq sanatoriyaları (vərəmsizlərdən başqa), (yer)
Sanatoriya-profilaktoriyalar, (yer)
Məktəblilər üçün sanatoriya düşərgələri (yer)
İstirahət evləri və panstonatları (yer)
Uşaqlı ailələr üçün istirahət evləri və
Müəssisə və təşkilatların istirahət bazaları, gənclər üçün düşərgələri (yer)
Kurort mehmanxanaları (yer)
Məktəblilər düşərgəsi (yer)
Yuxan sinif şagirdləri üçün sağlamlıq
Məktəbəqədər müəssisələrin bağları
Turist mehmanxanaları (yer)
Torpaq sahələrinin konkret normativ göstəriciləri hüdudunda onun ölçüləri yerli şəraitə görə müəyyənləşdirilir. Torpaq sahələrinin ölçülərinə bu normaların 3.15-ci bəndində göstərilən təsərrüfat tikililərinin sahəsi daxil deyildir.
Mövcud dağ və dəniz sahili kurortlarında onların yenidən qurulması şəraitində sahəni 25 %-dən çox olmamaq şərtilə azaltmaq olar.
Şəhər hüdudlan daxilində yerləşdirilən sanatoriya-profilaktoriyaların torpaq sahələrini 10 %-dən çox olmamaq şərtilə azaltmaq
İri və çox iri şəhərlərdə, ictimai mərkəzlərdə yerləşdirilən turist mehmanxanalarının
torpaq sahələrinin ölçüləri kommunal mehmanxanaları üçün müəyyən olunmuş normalara müvafiq olaraq qəbul edilə bilər.
Uşaqlı ailələr üçün turist bazarları (yer)
Mikrorayonda bədən tərbiyəsi-sağlamlıq məşğələlərinin keçirilməsi üçün otaqlar (1 min nəfərə m ümumi sahə)
Ümumi istifadədə olan idman zalları, (1 min nəfərə döşəmənin, m sahəsi Ümumi istifadədə olan açıq və örtülü hovuzlar
Ümumi istifadədə olan bədən tərbiyəsi və idman şəbəkəsi qurğularının ərazilərini mümkün olana qədər ixtisara salmaqla, bir qayda olaraq, ümumi təhsil müəssisələri və digər tədrisi ocaqları, istirahət və mədəniyyət müəssisələri ilə birləşdirmək lazımdır.
Kiçik yaşayış məskənlərində hovuz və zalların hesablanma normaları obyektlərin texnoloji tələblər üzrə minimal tutumunu nəzərə almaqla təyin edilməlidir.
Hər bir yaşayış məskənində idman-sağlamlıq meydançaları kompleksləri nəzərdə tutulmalıdır.
Şəhər əhəmiyyətli bədən tərbiyəsi və idman qurğularına çatmaq üçün vaxt sərfi 30 dəqiqədən çox olmamalıdır.
Yaşayış rayonunda yerləşdirilən bədən tərbiyəsi və idman qurğularının paymı ümumi normadan, %-lə, aşağıdakı göstəricilər üzrə qəbul etmək lazımdır:
əraziləri.................. 35
idman zonaları..... 50
hovuzlar................ 45
Əhalinin istirahəti və həvəskar fəaliyyətlə məşğul olması üçün otaqlar, (1 min nəfərə m döşəmənin sahəsi )
Rəqs zalları (1 min nəfərə yer)
Klublar (1 min nəfərə yer)
Kino - teatrlar (1 min nəfərə yer)
Teatrlar (1 min nəfərə yer)
Konsert zalları (1 min nəfərə yer)
Sirklər (1 min nəfərə yer)
Attraksion və oyun avtomatları zatları, (1 min nəfərə m döşəmənin sahəsi)
Universal idman-tamaşa zalları, o cümlədən süni buzla örtülmüş, meydança ilə (1 min nəfərə yer)
Xidmət zonası 1 min nəfəri əhatə edən kütləvi şəhər kitabxanaları, şəhər əhalisinin sayı min nəfər olduqda)
Piyadaların gedişi 500 m-dən artıq olmayan məsafə hüdudlarında tələbələrin və əhalinin istifadəsi üçün vahid mədəni-kütləvi, bədən tərbiyəsi və idman komplekslərinin formalaşdırılması (müvafiq normativləri cəmləşdirməklə) tövsiyyə olunur. Mədəniyyət və incəsənət müəssisələrinin en az yerin sayı iri və çox iri şəhərlərin göstəriciləri üzrə qəbul edilməlidir. Rəqs zallarının, kino-teatrların və rayon əhəmiyyətli klubların sayı 40-50% miqdarında tövsiyyə edilir. Planetarilər, sərgi zalları və muzeylərin yerləşdirilməsi, tutumu və torpaq sahələrinin ölçüləri layihələndirmə tapşırığı ilə müəyyənləşdirilir. Sirklər, konsert zalları, teatr və planetarilər, bır qayda olaraq, əhalinin sayı 250 min nəfər və daha çox olan şəhərlərdə, kino-teatrlar isə əhalinin sayı 10 min nəfərdən az olmayan yaşayış məskənlərində nəzərdə tutulmalıdır. Süni buzla örtülmüş meydançası olan universal idman-tamaşa zalları əhalinin sayı 100 min adamdan çox olan, məskunlaşma sisteminin mərkəzi olan şəhərlərdə yerləşdirilməlidir
Klublar, min nəfərə bir yer hesabi ilə (kənd yaşayış məskənlərinin və ya onların qruplarının əhalisinin sayı min nəfər olduqda):
0,2-dən.......................1-dək
1 -”-............................2 -”- -
2 -“- -.......................... 5 -”-
5 -”- -.......................... 10 -”-
1 min nəfəri əhatə edən kənd kütləvi kitabxanaların xidmət zonası (30 dəqiqəlik gediş hüdudları daxilində kənd yaşayış məskənlərinin və ya onların qruplarının əhalisinin sayı min nəfər olduqda):
Yerli məskunlaşma sisteminin (inzibati rayon) mərkəzi kitabxanasında əlavə olaraq, (sistemin 1 min nəfərinə)
6-7,5 saxlanılan min kitaba,
Klubların və kitabxanaların ən az tutumunu böyük yaşayış məkənlərinin göstəriciləri üzrə qəbul etmək lazımdır.
Dükanlar (1 min nəfərə ticarət sahəsi m)
qida məhsulları satışı (obyekt)
qeyri-qida məhsulları satışı (obyekt)
Yerli əhəmiyyətli ticarət mərkəzləri, (əhalinin sayı min nəfər olduqda):
4-dən 6-dək,...0,4-0,6 ha bir obyekt üçün
6 -”— 10 -”--........................0,6-0,8 -”-
10 -”— 15 -”--......................0,8-1,1 -”-
15 -”- 20 -”-..........................1,1-1,3-”-
Kiçik şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin ticarət mərkəzləri (əhalinin sayı min nəfər olduqda):
1 -”- 3-”- 0,2-0,4-”-
3 -”- 4-”- 0,4-0,6-”-
5 -”- 6-”- 0.6- 1,0-”-
7 -”- 10-”- 1,1- 1,2-”-
Ticarət müəssisələri, (ticarət zalının sahəsi m olduqda):
250-dək hər m ticarət sahəsinə 0,08 ha hesabi ilə:
250-dən............650-dək............0,08-0,06
650 -”-.............1500 -”-..............0,06-0,04
1500 -”-..........3500 -”-...............0,04-0,02
3500-dən yuxarı............................. 0,02
Hesablama normaları, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, ticarət-məişət xidməti şəbəkəsinin bütün müəssisələrini əhatə edir. Bu müəssisələr mühəndis sistem və şəbəkələri ilə (avtonom) təminat olunduqda, həmçinin onların ərazisində köməkçi bina və qurğular yerləşdirilərkən, sahəsi 50%-dək artırıla bilər.
Şəhərlərdə qeyri-qida dükanlarının hesablanma normasına 1 min nəfərə 10 m ticarət sahəsi hesabı ilə komissyon dükanları da
Kooperativ və sifarişçilər üzrə işləyən dükanları qida məhsulları satışı dükanları üçün müəyyənləşdirilmiş normalara əlavə olaraq sahəsi hesabi ilə layihələndirmə tapşığı üzrə qəbul etmək lazımdır.
Bağ, bağçalıq qəsəbələrində qida məhsulları dükanları 1 min adama 80 m ticarət sahəsi hesabi ilə nəzərə almaq lazımdır. Sənaye müəssisələrində və digər iş yerlərində ərzaq malları sifarişlərini paylama məntəqələri, 1 min işçiyə m normalaşdırılmış sahəsi hesabi ilə, aşağıdaki göstəricilər üzrə nəzərdə tutulmalıdır.
- sənaye müəssisələri yaşayış zonasından çox uzaqda yerləşdirildikdə...............................60
- sənaye müəssisələri yaşayış zonası sərhədləri yanında
yerləşdirildikdə..............................36
- yaşayış zonası hüdudları daxilində iş yerləri yerləşdirildikdə (dükan və ayrı-ayrı obyektlərin sahəsində).....24
Bazar kompleksləri (1 min nəfərə m2 ticarət sahəsi)
İctimai iaşə müəssisələri (1 min nəfərə yer)
Aşbazlıq məmulatları dükanları (1 min nəfərə m ticarət sahəsi)
Məişət xidməti müəssisələri (1 min nəfərə iş yeri)
əhaliyə bilavasitə xidmət göstərən sifarişlərin mərkəzləşdirilmiş qaydada yerinə yetirən istehsalat müəssisələri (obyekt)
Tutumundan asılı olaraq bazar kompleksinin 1m ticarət sahəsinə 7-14m –dək:
- ticarət sahəsi 600 m-dək olduqda 14m
- ticarət sahəsi 3000 m-dək çox olduqda - 7m qəbul edilməlidir.
Yerin sayından asılı olaraq, 100 yerə ha-la:
50 - dək........................................................ 0,2 - 0,25
50 - dən- 150-dək......................................................... 0,2 - 0,15
150-dən yuxarı......................................................... 0,1
10 iş yeri üçün, istehsalat gücü aşağıdakı göstəricilər üzrə olduqda:
0,1 - 0,2 ha.......................... 10 - 50 iş yeri
0,05 - 0,08 -”-........................ 50 - 150 -”- -
0,03 - 0,04 -”-........................ 150 - dən çox
Bazar kompleksində 1 ticarət yerinə 6mticarət sahəsi qəbul edilməlidir.
Kurort şəhərlərində və turizm mərkəzləri olan şəhərlərdə ictimai iaşə müəssisələri şəbəkəsini müvəqqəti əhalinin sayını nəzərə almaqla hesablamaq lazımdır: 1 min nəfərə balroloji kurortlarda - 90 yerədək, iqlim kurortlarında - 120 yerədək.
İstehsalat müəssisələrində, idarə, təşkilat və təhsil ocaqlarında ictimai iaşə obyektlərinə olan tələbat maksimum növbədə çalışan 1 min işçi (şagird üçün sahə normativləri üzrə hazırlanmalıdır. Kənd yaşayış məskənlərinin istehsalat zonalarında digər işçi yerlərində və tarla düşərgələrində ictima iaşə obyektləri maksimum növbədə işləyən 1 min işçiyə 220 yer hesabi ilə nəzərdə tutulmalıdır. İctimai iaşənin tədarük müəssisələri sutkada 1 min nəfərə 300 kq norması ilə hesablanır. İri və çox iri şəhərlərdə əhalinin kütləvi istirahət zonalarında ictimai iaşə müəssisələrini 1 min nəfərə 3,1-1,8 yer hesabi ilə nəzərdə tutmaq lazımdır.
İstehsalat müəssisələrində və digər əmək yerlərində ictimai iaşə obyektlərinin hesablama göstəricilərini ümumi normalara nisbətən 5 - 10 % qəbul etmək lazımdır.
Kommunal xidməti müəssisələri
Çamaşırxanalar, (1 min nəfərə növbədə kq paltar)
özünəxidmət camaşirxanaları (obyekt)
fabrik- çamaşırxanalar (obyekt)
Kimyəvi təmizləmə obyektləri (1 min nəfərə növbədə kq əşya).
özünəxidmət kimyəvi təmizləmə (obyekt)
kimyəvi təmizləmə fabrikləri (obyekt)
Hamamlar, (1 min nəfərə yer)
Fabrik-camaşırxananaların hesablama göstəricisi. ictimai sektor üçün növbədə 40 kq-dək paltarın yuyulması xidməti nəzərə alınmaqla, müəyyənləşdirilib.
Abad yaşayış fondu ilə təchiz olunmuş yaşayış məskənlərində hamamların və hamam sağlamlıq komplekslərinin tutumun hesablama normalan 1 min nəfərə 3 yerədək azaldıla, yeni. salman qəsəbələrdə isə 10 yerədək çoxaldıla bilər.
Rabitə şöbələri (obyekt)
Bank şöbələri (əməliyyat kassası)
Xarici ölkələrin banklarının şöbələri, filialları (əməliyyat yeri);
İdarəetmə təşkilatları və müəssisələri (obyekt)
Layihə təşkilatları və konstruktor büroları,( obyekt)
Rayon (şəhər) xalq məhkəmələri, (iş yeri)
Vilayət məhkəmələri (iş yeri)
Hüquq məsləhətxanaları (iş yeri)
Notariat kontoru (iş yeri)
Rabitə şöbələri, rabitə qovşaqları, poçt, teleqraf, şəhərlərarası, şəhər və kənd telefon stansiyaları, radio və televiziya verilişləri, stansiyaları və onların qruplarının yerləşdirilməsi, bu obyektlərin
gücü (tutumu) və onlar üçün lazım olan torpaq sahelərinin ölçüləri Azərbaycan Respublikası Rabitə Nazirliyi tərəfindən təsdiq olunan sahə norma və qaydaları üzrə qəbul edilməlidir.
10-30 min nəfərə 1 əməliyyat kassası
Vilayət 60 min əhalisinə 1 məhkəmə üzvü
10 min nəfərə 1 hüquqşünas-vəkil
30 min nəfərə 1 notarius
Mikrorayonun, yaşayış rayonunun rabitə şöbəsi, (ha) xidmət edilən əhalinin sayma və qrupuna görə:
IV - V (9min nəfərədək)............0,07- 0,08
III - IV (9 - 18 nəfərədək............ 0,09 - 0,1
II-III (20 - 25 -”-)....................................................... 0,11 -0,12
Qəsəbənin, kənd yaşayış məskəninin rabitə şöbəsi, (ha) xidmət edilən əhalinin sayına və qrupuna görə:
V - VI (0,5 - 2 min nəfər)............................................................ 0,3 - 0,35
III - IV (2 - 6 –“- -)............................................................ 0,4 - 0,45
2 əməliyyat kasası olduqda... 0,2
7 —”—............................................................ 0,5
3 əməliyyat yeri olduqda............................................................ 0,05
20 —”—............................................................ 0,4
Binanın mərtəbəliyindən asılı olaraq (1 əməkdaşa m):
3-5 mərtəbəli........................................................... 44-18,5
9-12 —”—..................................... 13,5-11
16 və daha çox............................................................ 10,5
Vilayət, şəhər, rayon bələdiyyə hakimiyyəti orqanları(1 əməkdaşa m):
3-5 mərtəbəli............................................................ 54-30
9-12—”—............................................................ 13-12
16 və daha çox............................................................ 11
Qəsəbə və kənd icra hakimiyyəti nümayəndəliyi, (əməkdaşa, m):
2-3 mərtəbəli............................................................ 60-40
Binanın mərtəbəliyindən asılı olaraq (1 əməkdaşa m);
2-5 mərtəbəli.......................................................... 30-15
9- 12—”-........................................................... 95-85
1 hakim olan obyekt üçün... 0,15 ha
5—”—......................................................... 0,4-”-
10 məhkəmə üzvləri olan
obyekt üçün.......................................................... 0,3 -”-
25 —”—.......................................................... 0,5 -”-
Mənzil-istismar təşkilatları (obyekt)
Təkrar xammalın emalı üzrə qəbul məntəqəsi (obyekt)
Şəhər və ya digər yaşayış məskəninin yanğın deposu (əhalinin sayından asılı olaraq yanğın maşını):
Mehmanxanalar (1 min nəfərə yer)
Ənənəvi dəfn qəbristanlığı
20 min nəfərədək əhalisi olan mikrorayona 1 obyekt
80 min nəfərədək əhalisi olan yaşayış rayonlarında 1 obyekt
20 min nəfərədək əhalisi olan mikrorayona 1 obyekt
Mehmanxanadakı yerlərin sayına görə,
25-dən - 100-dək..............................55
100 -”- -500 -”-...............................30
500 -”- - 1000 -...............................20
1000 -”- -2000 -.................................15
Qəbristanlıqlar üçün torpaq sahəsinin ölçüləri yerli şəraitə uyğun olaraq dəqiqləşdirilə bilər.
---------------------------------------------------------------------------------
* İqlim şəraiti və regionun xüsusiyyətlərindən asılı olaraq qəbul edilməlidir. Yuxarı qiymət IV iqlim rayonu üçün qəbul edilməlidir. Bütün il boyu və mövsümü ticarət üçün sahənin nisbəti layihələndirmə tapşırığı ilə müəyyənləqşdirilir.
Q e y d (Əlavə daxilində nömrələnmiş pozisiyalar üzrə):
1. Xidmət idarə və müəssisələrinin hesablama normaları, sənaye müəssisələri, ali təhsil ocaqları və digər əmək yerlərində yerləşdirilən xidmət müəssisə və təşkilatlarına aid edilmir.
2. Mövcud və ya yeni salınan şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məskənlərinin əhalisinin sayı, istehsalat və qeyri istehsalat təyinatlı obyektlərin tikintisi ilə məşğul olan inşaatçılar da daxil olmaqla, birinci buraxılış kompleksinin istismara qəbul olunması ərəfəsində iki və daha çox dəfə artarsa, belə yaşayış rayonları yeni salınan məskənlərə aid edilir.
3. Sinifin tutumu 40 şagird olduqda, idman zonası və ümumi təhsil müəssisəsinin binasının sahələri nəzərə alınmaqla.
4. Şəhərlərdə məktəblərarası tədris-istehsal kombinatlarını və məktəbdənkənar müəssisələri yaşayış ərazisində, nəqliyyatla 30 dəqiqədən çox olmayan gediş hüdudlarında yerləşdirmək lazımdır. Kənd yaşayış məskənlərində məktəbdənkənar müəssisələrin ümumi təhsil müəssisələrinin binalarında yerləşdirilməsi tövsiyyə olununur.
5. Göstərilən normalar elmi, universal və ixtisaslaşdırılmış kitabxanalara aid deyildir. Bu kitabxanalarının tutumu layihə tapşırığı ilə müəyyənləşdirilir.
6. Mötərizədə mikrorayon və yaşayış rayonunun xidmət sisteminin təşkilinə uyğun olan yerli əhəmiyyətli müəssisələrin hesablama normadan göstərilmişdir.
7. İl ərzində və mövsümi ticarəti üçün sahələrin nisbəti layihə tapşırığı ilə müəyyənləşdirilir.
Hərəkət zolağının eni
________________________
1. Mürəkkəb topoqrafik və təbii şəraitdə üfqi əyrilərin və uzununa maillik parametrlərində “Avtomobil yollarının layihələndirilməsi, tikintisi, yenidən qurulması və təmiri Qaydaları”na əsasən müvafiq düzəlişlər etməklə, hərəkətin sürətini sonrakı dərəcəli yolun sürətinə qədər endirmək olar.
2. Nəqliyyat hərəkətinin ən qızğın vaxtında yüksək qeyri-bərabər avtomobil axını istiqamətində minik maşınları və avtobusların reversiv hərəkəti üçün nəqliyyat yolunda ayrıca mərkəzi gediş hissəsinin düzəldilməsinə yol verilir.
3. Yük maşınlarının hərəkəti üstünlük təşkil edən magistral yollarda zolağın enini 4 m-dək, nəqliyyat axımında böyük yük avtomobillərinin payı 20 %-dən çox olduqda isə 4,5 m-dək artırmaq lazımdır.
Meşə - parklar və qoruqlar
Qısa müddətli istirahət bazaları (idman, xizək, balıqçılıq, ovçuluq və. s)
Kiçik ölçülü donanmanın sahil bazaları
İstirahət evləri, sanatoriyalar, sanatoriya-profilaktoriyalar, müəssisələrin istirahət bazaları və turist bazaları
Mehmanxanalar (turist və kurort)
Motellər və kempinqlər
İstirahət zonasında ictimai iaşə, ticarət və kommunal məişəti xidməti müəssisələri,
zallarda 100 yer və ya eyni zamanda 100 nəfər gələn və xidmətçilər
İdarəetmə, kredit-maliyyə və hüquq müəssisələri:
- respublika əhəmiyyətli
Elmi və layihə təşkilatları, ali və xüsusi orta ixtisas təhsil müəssisələri
500 tamaşaçıdan artıq tutumlu tribunaları olan idman bina və qurğuları
Teatr, sirk, kino-teatr, konsert zalları, muzeylər, sərgilər
Mədəniyyət və istirahət parkları
100 nəfərin eynizamanda gəlməsi
Ticarət mərkəzləri, univermaqlar və ticarət zalının sahəsi 200 m-dən çox olan dükanlar
Restoranlar və ümumi şəhər əhəmiyyətli kafelər
Yüksək dərəcəli mehmanxanalar
Bütün növ nəqliyyat vağzalları
nəqliyyat hərəkətinin ən qızğın vaxtında yaxın və uzaqdan gələn 100 sərnişin
Sürətli sərnişin nəqliyyatının axırıncı və zonalar üzrə dayanacaq stansiyaları
nəqliyyat hərəkətinin ən qızğın vaxtında 100 sərnişin
1. Minik avtomobillərinin müvəqqəti dayanacaqlarından kütləvi istirahət zonalarında yerləşən obyektlərədək piyada yolunun məsafəsi 1000 m-dən çox olmamalıdır.
2. Respublikanın rayon mərkəzlərində kurort şəhərlərində, turizm mərkəzi olan şəhərlərdə, sayı hesablama ilə müəyyənləşdirilən turistlərə məxsus avtobus və minik avtomobilləri üçün dayanacaqlar nəzərdə tutulmalıdır. Həmin dayanacaqlar, tarixi mühitin bütövlüyünü və xüsusiyyətlərini pozmamaqla turist obyektlərinə rahat yanaşmaları təmin etməklə, 500 m-dən uzaq olmayan məsafədə yerləşdirilməlidir. Onların arasında məsafə 50 m-dən çox olmamalıdır.
3. Hər bir maşın üçün hesabi vahidə düşən maşın-yerin sayı hesabi dövrdə avtomobilləşdirmə səviyyəsi nəzərə alınmaqla qəbul edilməlidir.
təmir emalatxanalarsız
təmir emalatxanaları ilə
təmir emalatxanalarsız
təmir emalatxanaları ilə
Avtobus parkları (qarajları)
---------------------------------------------------
Q e y d: Yenidənqurma şəraitində torpaq sahələrinin ölçüləri, müvafiq əsaslandırma olduqda, 20 %-dən çox olmayaraq azaldıla bilər.
Küçə, meydan və parkların bərk örtüklərinin süpürülməsinin 1 m-dən
---------------------------------------------
1. Çox iri və böyük şəhərlər üçün məişət tullantılarının toplanılması normaları yuxarı göstəricilər üzrə qəbul edilməlidir.
2. İri ölçülü məişət tullantılarının toplanılması normalan bərk məişət tullantılarının göstəriciləri tərkibində 5 % miqdarında qəbul edilməlidir
Stasionar elektrik pilətələrlə təchiz edilməmiş şəhərlər:
Stasionar elektrik pilətələrlə təchiz edilmiş şəhərlər (100 % əhatə olunmaqla):
Qəsəbə və kənd yaşayış məskənləri (kondensionerlərsiz):
stasionar elektrik pilətələrlə təchiz edilməmiş
stasionar elektrik pilətələrlə təchiz edilmiş (100 % əhatə olunmaqla)
stasionar elektrik pilətələrdə təchiz edilmiş (100 % əhatə olunmaqla).
------------------------------------------------------------
1. Elektrik sərfinin iriləşdirilmiş göstəriciləri böyük şəhərlər üçün verilmişdir. Onları qrup şəhərləri üçün aşağıdakı əmsallarla qəbul etmək lazımdır:
çox iri şəhərlər üçün.....................1,2
iri —”—........................................1,1
orta —”—.....................................0,9
kiçik --”—.....................................0,8
Cədvəldəki iriləşdirilmiş göstəricilər yaşayış və ictimai binaların, kommunal-məişət xidməti müəssisələrinin, xarici işıqlandırılmanın, şəhər elektrik nəqliyyatının (metropolitensiz), su təchizatı, su kənarlaşdıran və istilik təchizatı sistemlərinin elektrik sərfini nəzərdə tutur.
2. Məskunlaşma ərazilərində stasionar elektrik plitələrinin tətbiqi şərtləri və əhalisi məişət kondisionerlərini istifadə edən rayonlar qüvvədə olan normativ sənədə (SNiP 2.08.01) müvafiq olaraq qəbul edilməlidir
1. 24 yanvar 2019-cu il tarixli 01 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15201901240001, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 7 fevral 2019-cu il)
2. 3 may 2019-cu il tarixli 02 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15201905030002, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 11 may 2019-cu il)
3. 21 may 2020-ci il tarixli 02 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202005210002, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 5 iyun 2020-ci il)
4. 26 oktyabr 2020-ci il tarixli 05 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202010260005, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 5 noyar 2020-ci il)
5. 25 yanvar 2021-ci il tarixli 01 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202101250001, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 4 fevral 2021-ci il)
6. 1 dekabr 2021-ci il tarixli 4 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsi Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202112010004, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 9 dekabr 2021-ci il)
7. 27 yanvar 2022-ci il tarixli MİHO/2.1-3.2-2022-1 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202201270221, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 1 fevral 2022-ci il)
8. 27 sentyabr 2022-ci il tarixli MİHO/2.1-3.2-2022-6 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202209270226, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 4 oktyabr 2022-ci il)
9. 22 dekabr 2022-ci il tarixli MİHO/2.1-3.2-2022-10 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202212222210, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 29 dekabr 2022-ci il)
10. 24 may 2023-cü il tarixli 3-35/3-2-4/2023 nömrəli Azərbaycan Respublikası Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin Kollegiyasının Qərarı (Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinin qeydiyyat nömrəsi 15202305245324, Hüquqi Aktların Dövlət Reyestrinə daxil edildiyi tarix 7 iyun 2023-cü il)