Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Qərar — İş №2-1(103)-2777/2024

Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Bakı şəhəri İş № 2-1(103)-2777/2024 29.08.2024 BAKI APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ İddiaçı Baku Non X35 Company” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin cavabdeh Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə qarşı iş üzrə QƏRARİ (Açar sözlər: vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərarın ləğv edilməsi, enerji sərfiyyatına görə hesablanmış vergilərin qanunsuz olması) Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyası X3 (sədrlik edən və məruzəçi), X7 və Xəyalə Adil qızı Cəmilovadan ibarət tərkibdə, Aygün Ülviyyət qızı Nizamlının katibliyi ilə, cavabdehin nümayəndəsi X2 iştirakları ilə, İddiaçı "Baku Non X35 Company” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin cavabdeh Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə qarşı "Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərarın qismən ləğv edilməsi iddia tələbinə dair iş üzrə Bakı İnzibati Məhkəməsinin e-2-1(112)-1121/2024 nömrəli, xx.xx.2024-cü il tarixli qərarından cavabdeh tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətinə əsasən işə şifahi məhkəmə icraatı qaydasında Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin binasında açıq məhkəmə iclasında baxaraq, aşağıdakı qərarı qəbul etdi, İŞİN HALLARİ

1. Cavabdeh Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinin **********47882 nömrəli, xx.xx.2021-ci il tarixli qərarı ilə "Baku Non X35 Company” MMC barəsində Vergi Məcəlləsinin 38.3.4-cü maddəsinə əsasən vergilər və digər icbari ödənişlərə dair qanunvericiliyə əməl etməsi vəziyyətinin düzgünlüyünün yoxlanılması məqsədi ilə oktyabr 2018 - aprel 2021-ci il dövrləri üzrə növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması təyin edilməsi qərara alınmışdır.

2. **********3147927 N-li, xx.xx.2021-ci il tarixli "Vergi yoxlamasının keçirilməsi üçün zəruri olan sənədlərin təqdim olunması haqqında” tələbnamə ilə "Baku Non X35 Company” MMC-dən Vergi Məcəlləsinin 23-cü, 36-cı, 37-ci və 42-ci maddələrini əsas tutaraq zəruri sənədlərin təqdim olunması tələb olunmuşdur.

3. Cavabdeh Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi tərəfindən aparılmış yoxlamanın nəticəsi üzrə 5 sentyabr 2022-ci il tarixli “Səyyar vergi yoxlaması” aktı tərtib edilmişdir.

4. Cavabdehin tərtib etdiyi səyyar vergi yoxlaması aktına əsasın ƏDV-nin yoxlanılan dövründə 2018-ci il üzrə 304473,10 manat, 2019-cu il üzrə 399698,51 manat, 2020-ci il üzrə 101781,78 manat azaldılması və 28,87 manat artıq hesablanması, 2021-ci il üzrə 90642,20 manat və ÖMV üzrə 166529,20 manat azaldılması müəyyən edilmiş, VM-nin 58.1-ci maddəsinə əsasən ƏDV üzrə 448297,79 manat və ÖMV üzrə 83264,61 manat, VM-nin 58.6-cı maddəsinə əsasən 459,73 manat, VM-nin 57.1-ci maddəsinə əsasən 120,0 manat maliyyə sanksiyasının tətbiq edilməsi təklif edilmişdir.

5. Cavabdehin "Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli Qərarına əsasən iddiaçıya 896566,72 manat əlavə vergi hesablanmış və 532142,13 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir.

İŞ ÜZRƏ QƏBUL EDİLMİŞ MƏHKƏMƏ AKTİ

a) Birinci instansiya məhkəməsində icraat

6. İddiaçı "Baku Non X35 Company” MMC cavabdeh Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə qarşı iddia ərizəsi ilə Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinə müraciət edərək, xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərarın qismən, yəni ƏDV üzrə əlavə hesablanmış 893.994,68 manat vergi və tətbiq edilmiş 446.997,34 manat maliyyə sanksiyası, ÖMV üzrə 166.529,20 manat vergi və tətbiq edilmiş 83264,00 manat maliyyə sanksiyası hissəsində ləğv edilmıəsi barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir.

7. Cavabdeh vəsatətlə Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinə müraciət edərək işin Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 8.1.2-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq Bakı İnzibati Məhkəməsinə göndərilməsi barədə qərardad çıxarılmasını xahiş etmişdir.

8. Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2023-cü il tarixli e-2-1(118)-1409/2023 nömrəli qərardadı ilə (Hakim V.Əzizova) cavabdehin işin aidiyyəti üzrə göndərilməsi barədə vəsatəti təmin edilərək, iddiaçı "Baku Non X35 Company” MMC-nin cavabdeh Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə qarşı qərarın qismən ləğv edilməsi tələbinə dair iddiası üzrə e-2-1(118)-1409/2023 nömrəli iş aidiyyəti üzrə baxılması üçün Bakı İnzibati Məhkəməsinə göndərilmişdir.

9. İş Bakı İnzibati Məhkəməsində baxılması üçün e-2-1(112)-9481/2023 nömrəli iş kimi icraata qəbul edilmişdir.

10. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, İddiaçı MMC artıq ödənilmiş vergilərin qaytarılması ilə bağlı İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə müraciət etmiş və cavabdeh tərəfindən bununla bağlı xx.xx.2021-ci il tarixli qərarı ilə iddiaçıda Vergi Məcəlləsinin 38.3.4-cü maddəsinə əsasən, vergilər və digər icbari ödənişlərə dair qanunvericiliyə əməl edilməsi vəziyyətinin düzgünlüyünün yoxlanılması məqsədi ilə növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması təyin edilərək aparılmış yoxlamanın nəticəsi üzrə 5 sentyabr 2022-ci il tarixli “Səyyar vergi yoxlaması” Aktı tərtib edilmişdir. Səyyar vergi yoxlaması aktı ilə ƏDV-nin yoxlanılan dövründə 2018-ci il üzrə 304 473,10 manat, 2019-cu il üzrə 399 698,51 manat, 2020-ci il üzrə 101 781,78 manat azaldılması və 28,87 manat artıq hesablanması, 2021-ci il üzrə 90 642,20 manat və ÖMV üzrə 166 529,20 manat azaldılması müəyyən edilmiş, VM-nin 58.1 -ci maddəsinə əsasən ƏDV üzrə 448 297,79 manat və ÖMV üzrə 83 264,61 manat, VMnin 58.6-cı maddəsinə əsasən 459,73 manat, VM- nin 57.1 -ci maddəsinə əsasən 120,0 manat maliyyə sanksiyasının tətbiq edilməsi təklif edilmişdir. Vergi orqanı tərəfindən qeyd olunan akta, vergi qanunvericiliyinin pozulması hallarına, onların aradan qaldırılması və müvafiq sanksiyaların tətbiq edilməsi məsələsinə baxılaraq, “Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli Qərar qəbul edilmiş, iddiaçıya 896 566,72 manat əlavə vergi hesablanmış və 532 142,13 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. İddiaçı hesab edir ki, cavabdeh vergi orqanın 4 noyabr 2022-ci il tarixli qərarı aşağıdakı səbəblərə görə qismən əsassız və qanunsuzdur. Qeyd edilən qərarın əsassız və qanunsuz olmasına, hüquqlarının pozulmasına dair əsasları və dəlilləri aşağıdakılardan ibarətdir: Səyyar vergi yoxlaması qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş yoxlamanın keçirilməsi müddətlərin pozulması ilə aparılmışdır. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 38.1-ci maddəsində görə səyyar vergi yoxlaması, o cümlədən elektron audit vergi orqanının qərarına əsasən həyata keçirilir. Səyyar vergi yoxlaması növbəti və növbədənkənar ola bilər. Növbəti səyyar vergi yoxlaması keçirildikdə,vergi orqanı tərəfindən vergi ödəyicisinə vergi yoxlamasının başlanmasından azı 15 gün əvvəl yazılı bildiriş göndərilir. Azərbaycan Respublikası VM-in 38.2-ci maddəsinə görə vergi ödəyicisinə göndərilən bildirişdə vergi yoxlamasının əsası və tarixi, habelə vergi ödəyicisinin və vergi orqanlarının hüquq və vəzifələri göstərilməlidir. Növbəti səyyar vergi yoxlaması təqvim ili ərzində bir dəfədən çox olmayaraq keçirilir. Səyyar vergi yoxlaması 30 gündən artıq davam edə bilməz. Müstəsna hallarda, yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi müddəti 90 günə qədər artırıla bilər. Azərbaycan Respublikası VM-in 38.4-cü maddəsinə görə səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Hazırkı iş üzrə vergi orqanı qanunvericiliyin tələblərini pozaraq səyyar vergi yoxlamasını 30 gün, yəni 30 təqvim günü ərzində aparmalı olduğu halda yoxlamanı 30 iş günü ərzində həyata keçirmişdir. Hətta müstəsna hal kimi 30 iş günü müddətinə uzadılma aparmışdır. Halbuki, VM-in 38.2-ci maddəsində səyyar vergi yoxlamasının 30 gün müddətində aparılması konkret olaraq göstərilmiş, yoxlamanın 30 iş günü ərzində aparılması nəzərdə tutulmamışdır. Halbuki qanunvericilik vergi yoxlamasının müddətini VM-in 38.2-ci maddəsində dəqiq müəyyən etmişdir. VM-in 38.4-cü maddəsində də vergi yoxlamasının məhz həmin 30 günlük zaman kəsiyində olan iş günləri ərzində keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Yəni həmin 30 günlük müddətə daxil olan və qeyri-iş günləri sayılan istirahət və bayram günlərində vergi yoxlamasının aparılması qadağan edilir, onun qanunla yolverilməz olduğu bildirilir. Belə ki, səyar vergi yoxlaması aktının 1.1-ci bəndindən görünür ki, səyyar vergi yoxlaması xx.xx.2021-ci il tarixdə başlamış, xx.xx.2021-ci il tarixdən yoxlama 30 gün müddətinə uzadılmış, xx.xx.2021-ci il tarixdə yenidən 30 gün müddətinə uzadılmış, daha sonra xx.xx.2021-ci il tarixdən 12 dəfə yoxlama dayandırılmış və nəticədə yoxlama xx.xx.2022-ci il tarixdə başa çatdırılaraq səyyar vergi yoxlaması aktı tərtib edilmişdir. Göründüyü kimi, xx.xx.2021-ci il tarixdə başlamış səyyar vergi yoxlaması xx.xx.2021- ci il tarixdə başa çatdırılmalı olduğu halda, yoxlama müddəti yoxlamanın başa çatma müddətindən 9 gün sonra, yəni xx.xx.2021-ci il tarixli qərarla 30 gün müddətinə yenidən uzadılmışdır. Yəni yoxlamanın uzadılmasına dair qərar ilkin səyyar vergi yoxlamasının başa çatmasından 9 gün sonra qəbul edilmişdir. Bundan başqa, xx.xx.2021-ci il tarixli qərarla 30 gün müddətinə uzadılmış yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixdə başa çatdırılmalı olduğu halda, yoxlama müddəti yoxlamanın başa çatma müddətindən 12 gün sonra, yəni xx.xx.2021 -ci il tarixli qərarla ikinci dəfə 30 gün müddətinə yenidən uzadılmışdır. Belə olan halda, vergi orqanının yoxlamanın uzadılması barədə qərarlar 30 günlük müddət başa çatdıqdan sonra qəbul edildiyindən qanuni hesab edilə bilməz. Çünki, səyyar vergi yoxlamasının nəticələrinə dair qərarın qəbul edilməsi üçün VM-də ayrıca müddət müəyyən edilmədiyindən həmin qərar da səyyar vergi yoxlaması üçün müəyyən edilmiş 30 günlük müddət daxilində qəbul edilməli idi. Bu, həm də "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri”nin təsdiqi və vergi inzibatçılığının təkmilləşdirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 avqust 2016-cı il tarixli Sərəncamından və həmin Sərəncamla təsdiq edilmiş "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri”nin müddəalarından irəli gəlir. Həmin Sərəncamın 2-ci bəndində Vergilər Nazirliyinə tapşırılmışdır ki, vergi orqanları tərəfindən keçirilən vergi yoxlamalarının qanunla müəyyən edilmiş tələblərə əməl olunmaqla qısa müddətdə başa çatdırılması üzrə inzibatçılığı təkmilləşdirsin (2.2); vergi yoxlamalarının təyin edilməsi, keçirilməsi və nəticələrinin rəsmiləşdirilməsi prosesi üzrə vergi inzibatçılığını təkmilləşdirsin, habelə aparılan yoxlamalarda vergi ödəyicilərinin iştirakını təmin etsin(2.3). Qeyd edilən Sərəncamla təsdiq olunmuş "2016-cı ildə vergi sahəsində aparılacaq islahatların istiqamətləri”nin 7-ci bəndində "kameral vergi yoxlamaları zamanı aydın, şəffaf və ədalətli hesablama metodologiyasının tətbiqi və kameral vergi yoxlamalarının həyata keçirilməsinin vergi bəyannamələrinin təqdim edildiyi gündən sonrakı 30 gün müddəti ilə məhdudlaşdırılması təsbit edilmişdir. Beləliklə vergi orqanı qanunvericiliyin tələblərini pozaraq səyyar vergi yoxlamasını 30 təqvim günü ərzində aparmalı olduğu halda yoxlamanı 30 iş günü ərzində həyata keçirmişdir. Eyni zamanda, iddiaçı qeyd etmişdir ki, vergi orqanı tərəfindən qanunvericiliyin tələblərini kobud surətdə pozaraq yoxlamanın aparılması təqvim günləri ilə deyil, iş günləri ilə aparılması məsələsinə digər vergi mübahisələri zamanı məhkəmələr tərəfindən qiymət verilmiş və hazırda bununla bağlı Ali Məhkəmənin mövqeyi belə bəllidir. Belə ki, qeyd olunan məsələ Ali Məhkəmənin 15 noyabr 2017-ci il tarixli 2-1(102)-1982/2017 nömrəli, 3 iyul 2019-cu il tarixli 2-1 (102)-1878/2019 nömrəli və 23 sentyabr 2020-ci il tarixli 2-1(102)- 1620/2020 nömrəli qərarlarında öz əksini tapmışdır. Həmin məhkəmə qərarlarına əsasən Ali Məhkəmə səyyar vergi yoxlamasının təqvim günləri ilə deyil, iş günləri ilə aparıldığı üçün yoxlamanı qanunsuz hesab etmiş və həmin əsasa görə cavabdeh vergi orqanının kassasiya şikayətini təmin etməyərək, aşağı instansiya məhkəmələrin qərarlarını dəyişdirilmədən qüvvədə saxlamışdır. (Ali Məhkəmənin qərarları əlavə edilir). Bununla bağlı əlavə olaraq iddiaçı bildirmişdir ki, “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının xx.xx.2021-ci il 406-VİQD nömrəli Qanuna əsasən Vergi Məcəlləsinə edilən və xx.xx.2022 -ci il tarixdən qüvvəyə minən dəyişikliklərdən biri də, məhz səyyar vergi yoxlamalarının 30 təqvim günü ilə deyil, iş günləri ilə aparılması olmuşdur ki, bu hal da bir daha əvvəlki, yəni xx.xx.2022-ci il tarixədək olan vergi qanunvericiliyinin tələblərinə görə səyyar vergi yoxlamaların yalnız təqvim günləri ilə aparılmalı olmasını təsdiq etmişdir. Göstərilən qanun dəyişikliyi cavabdeh vergi orqanın səyyar vergi yoxlamaların iş günləri ilə aparılmalı olduğuna dair irəli sürdüyü dəlillərin əsassız olmasına bilavasitə dəlalət edir. Yoxlama “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun tələblərinin pozulması ilə keçirilmişdir. "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun 3.2-ci maddəsinə əsasən bu Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. Bu cür yoxlamaların gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər müəyyən edən Azərbaycan Respublikası qanunlarının və onlara uyğun qəbul olunmuş digər normativ hüquqi aktların pozulması (bundan sonra - qanun pozuntusu) faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz. Həmin Qanunun 13.1 ci maddəsinə əsasən sahibkarlarda yoxlamaların aparılmasının dövriliyi, ardıcıllığı, təkrarlanması və nəticələri haqqında tam və operativ məlumatın əldə olunması məqsədi ilə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən yoxlamaların vahid məlumat reyestri aparılır. Həmin Qanunun 13.2-ci maddəsinə əsasən sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilir. Həmin Qanunun 13.3-cü maddəsinə əsasən yoxlayıcı orqanlar apardıqları hər bir yoxlama barədə məlumatı bu Qanunun 13.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qaydaya uyqun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanına verməyə borcludurlar. Eyni Qanunun 2.2-ci maddəsinə əsasən bu Qanun (bu Qanunun 3.2-ci, 7.1-7.3-cü, 7.5- 7.10-cu, 8-ci, 11.1 -ci, 12-ci, 13-cü və 34.1 -ci maddələri istisna olmaqla) vergi yoxlamalarına, tikintiyə dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar yoxlamalara və maliyyə bazarları sahəsində aparılan yoxlamalara şamil edilmir. Göründüyü kimi, vergi yoxlamaları yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmaqla aparılmalı, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin tələblərinə uyğun olaraq məlumatlar reyestrə daxil edilməlidir. Belə ki, "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 3.4.11-ci yarımbəndinə əsasən yoxlamanın müddəti (başlama və sona çatma tarixləri göstərilməklə) yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarını təşkil edir. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən KY211588888 nömrəli çıxarışdan görünür ki, yoxlamanın başlama tarixi xx.xx.2021, sona çatma tarixi xx.xx.2021 tarixidir. Halbuki, yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixində başlasa da, yoxlama müddəti 2 dəfə artırılmış, 12 dəfə dayandırılmış (təxirə salınmışdır) və yalnız yoxlamanın başlanmasından təxminən 1 ildən artıq müddət (təxminən 1 il 24 gün) keçdikdən sonra xx.xx.2022-ci il tarixində başa çatmışdır. Göründüyü kimi, çıxarışa əsasən yoxlamanın başa çatma tarixi xx.xx.2021-ci il göstərilsə də, faktiki olaraq yoxlama xx.xx.2022-ci il tarixdə başa çatmış, lakin qeyd olunan məlumat vergi orqanı tərəfindən yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməmişdir. Eyni zamanda, "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 3.4.16-cı yarımbəndinə əsasən yoxlamanın dayandırılması və ya vergi yoxlamalarının müddətinin artırılması barədə məlumat (tarix, müddət, əsas, qərarı verən şəxsin vəzifəsi, soyadı, adı, atasının adı göstərilməklə) yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilən məlumatdır. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən KY211588888 nömrəli çıxarışdan görünür ki, yoxlamaların dayandırılması barədə qərarlar yoxlamaların məlumat reyetrində qeydiyyata alınsa da, yoxlama müddətinin artırılması barədə qərarlar ümumiyyətlə düzgün tarixlərdə qeydiyyata alınmamışdır. Belə ki, çıxarışın yoxlamanın müddətinin artırılması hissəsində yoxlamanın xx.xx.2021-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək (43 gün müddətinə) və xx.xx.2021-ci il tarixdən xx.xx.2021 -ci il tarixədək (43 gün müddətinə) artırılması qeyd edilmiş, halbuki yoxlamanın müddəti ilk dəfə xx.xx.2021-ci il tarixdə 30 gün müddətinə uzadılmış, müddət uzatma qərarı qəbul edildiyi andan 3 gün sonra xx.xx.2021-ci il tarixdə, ikinci dəfə isə xx.xx.2021-ci il tarixdə 30 müddətinə uzadılmış, müddət uzatma qərarı qəbul edildiyi andan 2 gün sonra xx.xx.2021-ci il tarixdə yoxlamaların reyestr məlumatlarında qeydiyyata alınmışdır.Göründüyü kimi, vergi yoxlaması müddətinin uzadılması ilə bağlı qərarın dövlət reyestrində düzgün qeydiyyata alınmaması yoxlamanın qanununsuz və əsassız aparılmasına və nəticə etibarı ilə yoxlamanın hüquqi nəticəsinin olmamasına dəlalət edir. Bundan başqa, "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 3.4.13-cü yarımbəndinə görə yoxlamanın keçirilməsi haqqında qərarı qəbul etmiş şəxsin və yoxlayıcının FİN-i, soyadı, adı, atasının adı və vəzifəsi yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməli olan məlumatlar sırasındadır. Belə ki, vergi orqanının 30 iyun 2021-ci il tarixli "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” Qərarla səyyar vergi yoxlamasının aparılması yoxlayıcı Baş idarənin Vergi audit idarəsinin İstehsal sahəsi auditi üzrə 1-ci şöbəsinin böyük dövlət vergi müfəttişi X15 həvalə edilmişdir. Daha sonra, vergi orqanının 29 oktyabr 2021-ci il tarixli qərarı ilə yoxlamanın başlanması haqqında qərara dəyişiklik edilmiş və yoxlamanın aparılması həmin Baş idarənin Vergi auditi idarəsinin Ticarət sahəsi auditi üzrə 2-ci şöbəsinin dövlət vergi müfəttişi X5 tapşırılmışdır. Göründüyü kimi, yoxlama ilkin olaraq yoxlayıcı Emin Məmmədov və daha sonra Elnur Bəylərzadə tərəfindən aparılmışdır. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair çıxarışda isə yalnız yoxlamaya ilkin cəlb edilmiş yoxlayıcı X23 barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilmiş, yoxlamanı bundan sonra aparan yoxlayıcı X9 barəsində heç bir məlumat mövcud deyil. Bu isə daha sonra cəlb edilmiş yoxlayıcı ilə aparılan bütün yoxlama hərəkətlərin qanunsuz və əsassız olmasına dəlalət edir. Göründüyü kimi, qeyd olunan Əsasnamənin tələblərinə zidd olaraq, yoxlamanın keçirilməsi haqqında qərarı qəbul etmiş şəxsin və yoxlamaya sonradan cəlb edilmiş yoxlayıcının FİN-i, soyadı, adı, atasının adı və vəzifəsi barədə məlumatlar reyestr məlumatlarına daxil edilməmişdir. "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 3.4.18-ci yarımbəndinə əsasən yoxlamanın nəticəsi (yoxlama suallarının siyahısından (vergi yoxlamaları istisna olmaqla) bu yoxlama üçün seçilmiş hər bir konkret suala münasibətdə qanun pozuntusunun aşkar olunubolunmaması) və həmin Əsasnamənin 3.4.19-ci yarımbəndinə əsasən aşkarlanmış qanun pozuntusunun məzmunu, pozuntuda cinayət, inzibati xəta və ya digər əlamətlərin olması, tələbləri pozulmuş normativ hüquqi aktların konkret struktur elementləri yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməli olan məlumatlar təşkil edir. Sözügedən Əsasnamənin 4.7-ci bəndinə əsasən yoxlayıcı orqan aparılmış hər bir yoxlamanın başa çatmasından sonra 5 iş günü ərzində yoxlamanın keçirildiyi barədə, sonrakı 15 iş günü ərzində (vergi yoxlamalarının materiallarına baxılmanın nəticələri üzrə vergi orqanının qərarının qəbulundan sonra 5 iş günü ərzində) isə 3.4.18-ci və 3.4.19-cu yarımbəndlərdə nəzərdə tutulmuş məlumatları Reyestrə təqdim edir. Qanunvericiliyinin sözügedən müddəalarına baxmayaraq cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə 4 noyabr 2022-ci il tarixdə vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərar qəbul etsə də, bu günədək yoxlamanın nəticəsi, aşkar olunmuş qanun pozuntusunun məzmunu və pozulmuş normativ hüquqi aktların konkret struktur elementrləri barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməmiş və bununla da kobud qanun pozuntusuna yol vermişdir. Eyni zamanda iddiaçı qeyd edir ki, nəinki yoxlmanaın, həmçinin yoxlamaya aid digər məlumatların dövlət reyestrində qeydiyyata alınmaması yoxlamanın tamamilə qanunsuz hesab edilməsi üçün əsas kimi qəbul edilir. Qeyd olunan hüquqi mövqe artıq Ali Məhkəmənin bir neçə qərarlarında dövlət reyestrində qeydiyyata alınmayan yoxlamaların və yoxlamaya aid digər məlumatların həmin yoxlamaların hüquqi nəticəsinin olmamasına dair formalaşdırdığı məhkəmə təcrübəsində də öz əksini tapıbdır. Belə ki, nümunə kimi vergi yoxlaması ilə bağlı mübahisəyə aid olan Ali Məhkəmənin 3 iyul 2019-cu il tarixli 2-1(102)- 1878/2019 nömrəli qərarını məhkəmənin diqqətinə çatdırmaq istərdik. Həmin qərarın məzmununda da vergi orqanının kassasiya şikayətinin təmin edilməməsi əsaslarından biri kimi, vergi yoxlaması müddətlərinin uzadılması və əlavə vergi yoxlamasının keçirilməsi ilə bağlı qərarların dövlət reyestrində qeydiyyata alınmadığı üçün bu yoxlamanın hüquqi nəticəsinin olmamasını göstərmişdir. (İddia ərizəsinə Ali Məhkəmənin qərarı əlavə edilir) Yoxlama zamanı vergi orqanı tərəfindən sənədlərin tələb edilməsi və götürülməsi vergi qanunvericiliyinin tələblərinin kobud pozulması ilə həyata keçirilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 42.1-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlamasını keçirən vergi orqanının vəzifəli şəxsi bu Məcəllənin 38.1 -ci maddəsinə uyğun olaraq vergi ödəyicisinə göndərdiyi bildirişlə birlikdə yoxlama üçün zəruri olan sənədləri, habelə elektron faylları vergi ödəyicisindən bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş qaydada tələb edə bilər. Sənədlərin və ya elektron faylların verilməsi barəsində tələb yönəldilən şəxs həmin sənədləri və ya elektron faylları 15 iş günü müddətində vergi orqanına təqdim etməlidir. Həmin Məcəllənin 42.2-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlamasını bilavasitə həyata keçirən vergi orqanının vəzifəli şəxsinə tələb olunan sənədlər vergi ödəyicisi tərəfindən bu Məcəllənin 42.1-ci maddəsinin ikinci abzasında göstərilən müddətdə təqdim edilmədikdə və ya həmin sənədlərin və ya elektron faylların onda olmaması vergi ödəyicisi tərəfindən bildirildikdə, yoxlamanı həyata keçirən vergi orqanının vəzifəli şəxsləri və vergi ödəyicisi tərəfindən imzalanan akt tərtib edilir. Vergi ödəyicisi həmin aktı imzalamaqdan imtina etdikdə, bu barədə aktda qeyd edilir. Tərtib olunmuş aktın surəti vergi ödəyicisinə verilir. Sadalanan normalardan göründüyü kimi, qanunvericilik vergi orqanı tərəfindən sənədlər tələb edildiyi halda həmin sənədlərin verilməsi üçün konkret olaraq 15 iş günü müddət müəyyən etmiş və yalnız bu müddət ərzində sənədlər təqdim edilmədikdə məhz həmin müddət başa çatdıqdan sonra sənədlərin təqdim edilməməsi ilə bağlı müvafiq akt tərtib edilir, akt müvafiq qaydada imzalandıqdan sonra onun surəti vergi ödəyicisinə təqdim edilir. Belə ki, cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlaması aktının 1.8-ci bəndinin 4-cü hissəsində qeyd edir ki, “Hazırkı yoxlama müəssisə tərəfindən təqdim edilmiş ilkin sənədlər və vergi orqanında olan baza məlumatlarına əsasən aparıldı. Vergilərin hesablanması və ödənilməsi ilə bağlı sənədlər yoxlamaya təqdim edilmişdir. Müəssisənin uçot məlumatları (rekvizitləri) aparılan yoxlama ilə araşdırıldı və kənarlaşmalar müəyyən edilməmişdir. Daha sonra, aktın 1.9.1-ci bəndinin 2-ci hissəsində göstərilmişdir ki, müəssisəyə 1 iyul 2021-ci il tarixli tələbnamə təqdim edilmiş, müəssisə isə vergilərin hesablanması ilə bağlı mühasibatlıq sənədlərini qismən təqdim etmiş, bununla bağlı sənədlərin qismən təqdim edilməsi barədə xx.xx.2021-ci il və xx.xx.2021-ci il tarixli aktlar tərtib edilmişdir. Vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim edilmiş sənədlərin öyrənilməsinə əlavə vaxt tələb edildiyi üçün xx.xx.2022-ci il tarixdə “Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” Qərar çıxarılmış və “Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” Protokol tərtib edilmişdir. Bununla bağlı qeyd edirik ki, yoxlama ilə tələb olunan və zəruri olan bütün sənədlərinin surətləri yoxlama zamanı tam formada yoxlamaya təqdim olunmuşdur. Beləliklə, cavabdeh vergi orqanı yoxlama aktında ilkin olaraq yoxlamaya sənədlərin tam təqdim edildiyini etiraf etsə də, daha sonra sənədlərin qismən təqdim edildiyini göstərmişdir.Bununla yanaşı, yoxlamaya sənədlərin qismən təqdim edilməsi barədə aktlarda hansı sənədlərin təqdim edildiyi sadalandıqdan sonra tələbnamədə göstərilən digər sənədlərin təqdim edilmədiyi qeyd edilmiş, lakin konkret olaraq hansı sənədlərin təqdim edilmədiyi açıqlanmamışdır. Digər tərəfdən, sual yaranır ki, əgər sənədlər yoxlama zamanı tam təqdim edilməmişdirsə, hansı səbəbdən cavabdeh vergi orqanı tərəfindən "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” 25 iyul 2022-ci il tarixdə qərar qəbul edilərək "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” protokol tərtib edilmişdir?. Halbuki, Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin Kollegiyasının 7 sentyabr 2016cı il tarixli **********011400 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi” Qaydaların 21.2-ci, 21.8-ci və 21.9-cu bəndlərində qeyd edilmişdir ki, Vergi ödəyicisi və ya sığortaedən, yaxud sığortalı tərəfindən yoxlayıcıya verilən sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi vergi orqanının rəhbərinin (müavininin) "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında Qərar”ı (Əlavə 7) əsasında həyata keçirilir. Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi barədə "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında Protokol” (Əlavə 8) tərtib edilir. Protokolun surəti sənədləri və əşyaları götürülən şəxsə verilir. Bu barədə protokolda qeyd edilir, sənədləri və əşyaları götürülən şəxsin imzası ilə təsdiqlənir. Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən qismən və ya tam olaraq imtina edildikdə təqdim edilməmiş sənədlər və əşyalar barədə “Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən imtina edilməsi haqqında Akt” (Əlavə 9) tərtib edilir. Sözügedən qanun normalarından görünür ki, əgər vergi ödəyicisi tərəfindən sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən qismən və ya tam olaraq imtina edildikdə təqdim edilməmiş sənədlər və əşyalar barədə “Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən imtina edilməsi haqqında Akt” tərtib edilir ki, cavabdeh vergi orqanı da belə bir formada akt tərtib etməmişdir. Bu isə sənədlərin iddiaçı tərəfindən tam səkildə təqdim edildiyinə dəlalət edir. Bundan başqa, cavabdeh vergi orqanı sənədlərin qismən təqdim edilməsi haqqında aktları xx.xx.2021-ci il və xx.xx.2021-ci il tarixlərdə tərtib etsə də, "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında Qərar”ının təxminən 1 il keçdikdən sonra qəbul edlməsi belə kobud qanun pozuntusudur. Qeyd olunan hal isə cavabdeh vergi orqanın yoxlamanı səthi və lüzumsuz uzatmalara yol verməklə aparıldığını təsdiq edir.Məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərar VM-nin 49-cu maddəsinin tələblərinin kobud pozulması ilə qəbul edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 49.2-ci maddəsinə əsasən vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərarda vergi yoxlaması ilə müəyyən olunan vergi qanunvericiliyinin pozulmasının şəraiti, həmin şəraiti təsdiq edən sənədlər və digər məlumatlar, vergi ödəyicisinin özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər və bu dəlillərin yoxlanılmasının nəticələri, vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə və tətbiq olunan məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutan müvafiq qanunların maddələri göstərilməklə vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin konkret hansı tələblərinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb olunması ona izah olunur. “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 61.1-ci maddəsinə əsasən yazılı və ya yazılı formada təsbit olunmuş inzibati akt yazılı şəkildə əsaslandırılmalıdır. Həmin Qanunun 61.2-ci maddəsinə əsasən əsaslandırma zamanı işin faktiki və hüquqi halları və bu halları təsdiq və ya rədd edən sübutlar, habelə inzibati akt qəbul edilərkən istinad olunan qanunlar və digər normativ hüquqi aktlar göstərilməlidir. Vergi Məcəlləsinin 49.5-ci maddəsinə görə vergi orqanının vəzifəli şəxsləri tərəfindən bu maddənin tələblərinin gözlənilməməsi vergi orqanının qərarının yuxarı vergi orqanı və məhkəmə tərəfindən ləğv edilməsi üçün əsasdır.Bel ki, iddiaçı onun barəsində aparılmış səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli akta dair öz etirazını təqdim edərək özünün müdafiəsi üçün dəlillər gətirmiş, lakin cavabdeh vergi orqanı məsuliyyət qərarı qəbul edərkən qeyd olunan dəlillərə münasibət belə bildirməmişdir. Göstərilən normaların tələblərinə zidd olaraq, cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlamasının materiallarına baxılmasının nəticəsi üzrə qəbul etdiyi vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə qərar ümumiyyətlə əsaslandırılmamış, iddiaçının özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər ümumiyyətlə yoxlanılmamış, yalnız yoxlamanın nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli aktın məzmununu köçürməsi, əlavə vergilərin hesablanması və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyasının qeyd edilməsi ilə kifayətlənmişdir. Vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlaması aktında aparılmış hesablamaların aşağıdakı səbəblərə görəiddiaçı qanunsuz və əsassız hesab edir: Əlavə dəyər vergisi üzrə Səyyar vergi yoxlaması aktından görünür ki, ƏDV üzrə hesablanmış əlavə məbləğ yoxlaması zamanı cəlb edilmiş mütəxəssis rəyi əsasında aparılmışdır. Belə ki, yoxlama aktında göstərilmişdir ki, “Yoxlama zamanı vergi ödəyicisi tərəfindən istehsal olunmuş məhsulların real istehsal həcmi “X46" MMC-nin xx.xx.2022-ci il tarixli mütəxəssis rəyi əsasında hesablandı. Mütəxəssis tərəfindən verilmiş rəyə əsasən yoxlama dövrü üzrə real istehsal həcminin 26 243,40 ton olduğu aşkarlanmışdır. Həmin dövr üzrə bəyannamə məlumatlarında vergi ödəyicisinin ixracı 19 953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2 938,79 ton olmuşdur. Bundan əlavə vergi ödəyicisinin öz verdiyi xammal və hazır məhsulun material hərəkəti cədvəlinə, yoxlama dövrü üzrə təqdim edilən mənfəət vergisi bəyannamələrinə əsasən yoxlama dövrünün sonuna hazır məhsul qalığı 781,16 ton olmuşdur. Yoxlamaya təqdim edilmiş mütəxəssis rəyində istehsal həcmi illər üzrə verildiyindən hesablama faktiki olaraq hər ilin son ayında aparılmışdır. Mütəxəssis tərəfindən verilmiş real istehsal həcmindən ixrac və EQF üzrə təqdim edilmiş mal miqdarını çıxıldıqdan sonra 3 351,02 ton (26 243,40 - 19 953,59 - 2 938,79) fərq yaranmışdır. Odur ki, yaranmış fərqə vergi ödəyicisinin EQF məlumatlarındakı həmin mal çeşidləri üzrə tətbiq etdiyi orta satış qiymətləri əsas götürülərək yoxlama dövrünü əhatə etdiyi illər üzrə, hər ilin son ayında əlavə dövriyyə satışa verilmişdir. ” Eyni zamanda, SVY aktının ƏDV-nin müqayisəli cədvəlindən görünür ki, 2018-ci ilin dekabr avında 304 473,10 manat, 2019-cu ilin dekabr avında 397 293,06 manat, 2020-ci ilin dekabr avında 101 761,71 manat və 2021-ci ilin aprel avında 90 466,81 manat, ümumilikdə 893 994,68 manat ƏDV azaldılması müəyyən edilmişdir. Beləliklə, yoxlama aktı ilə ümumulikdə ƏDV üzrə hesablanmış 896 595,59 manat vergidən 893 994,68 manat hissəsi mütəxəssis rəyi əsasında hesablanmış vergidən, qalan 2600,91 manat ƏDV-nin isə ƏDV əvəzləşməsinin düzgün aparılmaması və digər pozisiyalar üzrə hesablanmış vergidən ibarət olmuşdur. Qalan 2600,91 manat ƏDV hesablaması böyük məbləğ təşkil etmədiyi üçün həmin hesablamanı və ona əsasən tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyasını hazırda mübahisələndirmirik. Göründüyü kimi, ƏDV üzrə əsas hesablama mütəxəssis tərəfindən verilmiş rəy əsasında aparıldığı üçün həmin rəyi məhkəmənin diqqətinə çatdırmaq istərdik. Belə ki, cavabdeh vergi orqanın xx.xx.2021-ci il tarixli “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” Qərarında və rəydə mütəxəssisə iddiaçının istehsal obyektində istehsal olunmuş məhsulların avlar üzrə istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi tapşırılsa da, mütəxəssis həmin həcmləri aylar üzrə deyil, illər üzrə müəyyən etmişdir. Buna baxmayaraq, cavabdeh vergi orqanı qeyd edilən mütəxəssis rəyini əsas götürərək iddiaçının yoxlama ilə əhatə edilən illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsi üzrə hesablamanı bir ayda tətbiq etmişdir ki, bu da vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 159.1-ci maddəsinə görə malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi, Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışı zamanı tətbiq edilən ticarət əlavəsi və vergi tutulan idxal vergitutma obyektidir. Həmin Məcəllənin 159.2-ci maddəsinə görə bu fəslin müddəalarına uyğun olaraq vergidən azad edilən malların göndərilməsindən, işlərin görülməsindən və xidmətlərin göstərilməsindən başqa, müstəqil sahibkarlıq fəaliyyəti və ya hüquqi şəxs yaratmadan birgə sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində malların göndərilməsi, işlər görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi, onlar bu Məcəllənin 167-ci və ya 168-ci maddələrinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının ərazisində həyata keçirilirsə, vergi tutulan əməliyyatlar sayılır. Bu Məcəllənin 168-ci maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda xidmətlər göstərilməsi və ya işlər görülməsi vergi tutulan əməliyyatlara daxil edilmir. Eyni Məcəllənin 178-ci maddəsinə görə ƏDV üzrə hesabat dövrü təqvim avı savılır. Həmçinin, VM-nin 166-cı maddəsi vergi tutulan əməliyyatın aparıldığı vaxtı müəyyən edir. Yuxarıda əksini tapmış müddəalara əsasən aydın olur ki, büdcəyə ödənilməli ƏDV, Vergi Məcəlləsinin 166-cı maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla təqvim ayı ərzində təqdim edilmiş malların (görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin) dəyərindən hesablanan vergi məbləği ilə həmin ayda əldə edilmiş elektron vergi hesabfakturaları üzrə (idxalda gömrük bəyannamələri üzrə) Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla ödənilən ƏDV məbləği arasındakı fərqdir. Büdcəyə ödənilən ƏDV məbləği hər bir təqvim avı üçün növbəti avın 20-nədək vergi ödəyiciləri tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi əsasında hesablanır. Eyni zamanda ƏDV bəyannamələri elektron vergi hesab-fakturaları, ödəniş sənədləri əsasında Vergi Məcəlləsinin 166-cı və 175-ci maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla tərtib olunur. Göstərilənləri nəzərə alaraq hesab edirik ki, cavabdeh vergi orqanı yoxlama zamanı mütəxəssis rəyini əsas götürməklə illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsini hər ilin sonuncu dekabr ayına tətbiq edərək əlavə vergiləri hesablamaqla vergi qanunvericiliyinin tələblərini və iddiaçının qanunla qorunan hüquqlarını kobud surətdə pozmuşdur. Həmçinin, qeyd edirik, rəy vermiş mütəxəssis rəyi vermə sahəsinə aid olan heç bir sertifikata və ya hüquqa malik olmamışdır. Belə ki, rəyin 3-cü səhifəsində qeyd edilmişdir ki, mütəxəssis X21 xarici ölkələrin ali təhsil müəssisələrində kommersiya üzrə magistr və doktorantı dərəcələrini almış, lakin məhz istehsal sahəsi üzrə hər hansı sertifikata və ya diploma sahib olması, istehsal sahəsində mütəxəssis kimi rəy vermək səlahiyyətinə malik olması göstərilməmişdir. Hesab edirik ki, mütəxəssis istehsal sahəsində heç bir xüsusi biliyə malik olmamış və onun bu sahədə heç bir sertifikatı və yaxud diplomu mövcud olmamışdır. Belə olan təqdirdə, mütəxəssis qarşısında iddiaçının istehsal obyektində aylar üzrə istehsal həcmlərinin müəyyən edilməsi sualı qoyulsa da, mütəxəssis bu sahədə xüsusi biliyə malik olmadığı üçün suala cavab verməkdən imtina etməli idi. Beləliklə, mütəxəssis öz xüsusi biliyinə aid olan sahə üzrə deyil, digər sahəyə aid, yəni istehsal sahəsi üzrə rəy vermişdir ki, bununla da kobud qanun pozuntusuna yol verimişdir. Bundan başqa, mütəxəssis rəyinə nəzər yetirsək görmək olur ki, rəy məhz şəxsi mülahizələr əsasında tərtib edilmişdir. Mütəxəssis istehsal həcmi ilə bağlı rəy verərkən beynəlxalq normativləri, daha doğrusu X8 Assosiasiyası tərəfindən müəyyən edilmiş ferrosilisium növünə uyğun olaraq kvarsit və elektrik sərfiyyat normalarını əsas götürmüşdür. Başqa sözlə desək, mütəxəssis iddiaçının istehsal obyektində mövcud olan avadanlıqların texniki göstəricilərini, istifadə edilən enerji sərfiyyatını və enerji itkilərini nəzərə alaraq təxmin etmişdir ki, iddiaçı ümumilikdə yoxlanılan dövr ərzində 3 351,02 ton artıq məhsul istehsal etməli idi. Lakin qeyd edirik ki, mütəxəssisin bu rəyi yalnız ehtimal və fərziyyədir. Mütəxəssis rəy verərkən istehsal avadanlığın köhnəlməsini, texniki göstəricilərə uyğun illər üzrə istehsal gücünün azalmasını, istehsal zamanı xammal itkilərini, iddiaçının iş rejimi xüsusiyyətlərini, boş dayanmalarını nəzərə almamış, faktiki real istehsal həcmini dəqiq müəyyən edilməsi üçün real istehsalatın eksperimentini aparmış, yalnız göstəricilərə uyğun sadə riyazı hesablamaları ilə təxmini istehsal həcmini müəyyən etmişdir. Belə ki, mütəxəssisin təxmini rəy verməsi öz yekun rəyindən belə görünür. Həmin yekun rəydə göstərmişdir ki, istehsal həcmi ferrosilisium sərfiyyat normativləri əsasında aparılmış, lakin eyni yanaşma kvarsit sərfiyyat normativlərinə uyğun aparıldıqda da təxmini eyni istehsal həcmi hesablanır. Göründüyü kimi, mütəxəssis öz yekun rəyində belə “təxmini” sözündən istifadə edərək etiraf etmişdir ki, rəy real faktiki istehsal əsasında deyil, təxmini ehtimallar əsasında verilmişdir. Eyni zamanda, xüsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, nə Vergi Məcəlləsində, nə də ki digər qanunvericilik aktlarında vergilərin məhz enerji sərfiyyatı əsasında hesablanması nəzərdə tutulmamışdır. Məhkəmənin nəzərinə çatdırmaq istərdik ki, qeyd edilən hüquqi mövqe artıq Ali Məhkəmənin praktikasında formalaşmışdır. Belə ki, bununla bağlı Ali Məhkəmənin 25 may 2022-ci il tarixli 2-1(102)-922/2022 nömrəli Qərarını diqqətə çatdırmaq istərdik. Həmin Qərarın 41-41 -ci bəndlərində göstərilmişdir ki, “41. Bununla yanaşı məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, hər hansı bir vergi ödəyicisinin (fiziki və hüquqi şəxsin) gəlirlərinin elektrik enerjisinin sərfiyyatına görə hesablanması və yoxlanılması vergi qanunvericiliyində ümumiyyətlə nəzərdə tutulmamışdır, yəni gəlirlərinin belə metodla hesablanması qanuni sayıla bilməz, belə ki, hər hansı maddi və prosessual hüquq normasına əsaslanmır. 42. Digər tərəfdən qeyd edilməlidir ki, vergi ödəyicisində sərf olunan elektrik enerjisi yalnız istehsalata aid edilə bilməz, burada başqa o cümlədən məişət məsələləri də yer almaqdadır. Təbii ki, belə olan halda, gəlirləri istifadə olunan elektrik sərfiyyatına görə hesablanması qanunsuz olmaqla yanaşı, nəticə etibarı ilə həm də dəqiq olmayan rəqəmlərə gətirib çıxarır.” Bundan başqa, qeyd edirik ki, cavabdeh vergi orqanı öz yoxlama aktında da göstərmişdir ki, iddiaçının yoxlanılan dövr ərzində bəyannamə məlumatlarına əsasən ixracı 19 953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2 938,79 ton olmuşdur. Qeyd ediləndən aydın olur ki, iddiaçının satışının 87,16 % -ı ixracdan ibarət olmuşdur. İddiaçının əsas fəaliyyəti xammalı idxal edərək ondan məhsullar istehsal edib əksər hissəsini ixrac etmək olmuşdur. Belə olan halda, fərz etsək ki, cavabdeh vergi orqanı mütəxəssis rəyi əsasında müəyyən etmişdir ki, iddiaçının istehsal obyektində 3 351,02 ton məhsul əlavə istehsal edilmiş, lakin hansı səbəbdən iddiaçının satışının təxminən 90%-ı ixrac olduğu halda, iddia etdikləri həmin əlavə istehsalı ixrac deyil, məhz daxili satış kimi qəbul etmişdir. Məlum məsələdir ki, Vergi Məcəlləsinin 165.1.3-cü maddəsinə görə malların ixracı üzrə ƏDV 0% dərəcə ilə hesablanır. Qeyd edilənlərdən bir daha görünür ki, cavabdeh vergi orqanı yoxlama apararkən qərəzli olmuş, yoxlamanın aparılması zamanı iş üzrə bütün faktiki halları, o cümlədən iddiaçı üçün əlverişli olan halları araşdırmamışdır. Halbuki, Vergi Məcəlləsinin 36.2-ci maddəsində göstərilmişdir ki, vergi yoxlamaları keçirildikdə, vergi orqanları və onların vəzifəli şəxsləri düzgün qərar qəbul edilməsi üçün əhəmiyyətli olan bütün halları, o cümlədən vergi ödəyicisi üçün əlverişli olan halları aydınlaşdırmalıdırlar. Bundan əlavə iddiaçı aşağıdakıları məhkəmənin diqqətinə çatdırmağı zəruri hesab edir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 24.0.1-ci maddəsinə əsasən vergilərin düzgün hesablanmasına, tam və vaxtında ödənilməsinə nəzarət etmək, vergi qanunvericiliyinə tam və dəqiq riayət etmək vergi orqanların vəzifələrinə aid edilmişdir. Eyni Məcəllənin 53.3-cü maddəsinə görə bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş qaydada və ya məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı ilə təqsiri təsdiq edilməyənədək hər bir vergi ödəyicisi vergi qanunvericiliyinin pozulmasında təqsirsiz hesab edilir. Vergi ödəyicisi vergi qanunvericiliyinin pozulmasında özünün təqsirsiz olmasını sübut etməyə borclu deyildir. Vergi qanunvericiliyinin pozulması faktını təsdiq edən halların və vergi ödəyicisinin təqsirinin sübut edilməsi vergi orqanlarının üzərinə qoyulur. Vergi qanunvericiliyinin pozulmasında vergi ödəyicisinin təqsirinin olmasında aradan qaldırılmaz şübhələr olduqda, onlar vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh olunur. Sözügedən Məcəllənin 54.0.1-ci maddəsinə əsasən vergi qanunvericiliyi ilə bağlı hüquqpozuntusu hadisəsi olmadıqda, şəxs vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilə bilməz. İstinad olunan normalardan göründüyü kimi əksi sübut olunmayanadək hər bir vergi ödəyicisi vergi qanunvericiliyinin pozulmasında təqsirsiz hesab edilir. Vergi qanunvericiliyinin pozulması faktını təsdiq edən halların və vergi ödəyicisinin təqsirinin sübut edilməsi vergi orqanlarının üzərinə qoyulur. Bu zaman konkret sübutlar, dəlillərə istinad olunmalı, başqa sözlə vergi orqanı ehtimallara, fərziyələrə əsasən vergi ödəyicisini məsuliyyətə cəlb edə bilməz. Hazırki yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı yoxlamanın nəticəsinə görə iddiaçıda əlavə istehsalın olduğunu iddia etsə də, həmin əlavə istehsal olunmuş malların məhz ixraca deyil, daxili satış əsasında satılmasını konkret sənədlərlə və dəlillərlə sübut edə bilməmişdir. ÖMV üzrə Səyyar vergi yoxlama aktında göstərilmişdir ki, ”Yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olundu. Belə ki, təsisçilər tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Vergi Məcəlləsinin 110-cu, 123-cü maddələrinə əsasən təsisçinin borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıq hissələrinə eyni dövrdə, eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası orta kredit faizləri tətbiq etməklə yaranacaq gəlirindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalırlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi “RMH X29” şirkəti üzrə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 1 125 731,10 faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə 112 573,11 manat, təsisçi X14 üzrə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 536 559,80 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə 53 655,98 manat əlavə vergilər hesablanmışdır. Göründüyü kimi, yoxlamanın nəticəsinə görə cavabdeh vergi orqanı təsisçilərin iddiaçıya yoxlanılan dövr ərzində verdikləri borclara faiz gəlirləri və həmin faiz gəlirlərə vergilər hesablamışdır. Qeyd edilənlərə hüquqi əsas kimi Vergi Məcəlləsinin 110-cu və 123-cü maddələrini əsas kimi gətirmişlər. İddiaçı hesab edir ki, cavabdeh vergi orqanın göstərilən mövqeyi vergi qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun deyil və buna əsasən hesablanmış vergilər əsassız və qanunsuz olduğundan ləğv edilməlidir. İlk öncə Vergi Məcəlləsinin 110.1-ci maddəsinə nəzər salaq. Həmin normada qeyd edilmişdir ki, xaricdən alınmış borclar üzrə, habelə qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslərin bir- birinə ödədikləri faizlərin faktiki məbləği (hesablama metodundan istifadə edildikdə ödənilməli faizlərin məbləği) faizlərin aid olduğu dövrdə eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası kredit hərracında olan və ya hərraclar keçirilmədiyi təqdirdə Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının dərc etdiyi banklararası kreditlər üzrə faizlərin orta səviyyəsinin 125 faizdən artıq olmamaqla gəlirdən çıxılır. Həmin normanın "Gəlirdən faizlər üzrə çıxılan məbləğlərin məhdudlaşdırılması” adından və VM-nin 110.1-ci maddəsinin məzmunundan aydın olur ki, bu normanın məqsədi ondan ibarətdir ki, hər bir vergi ödəyicisinə xaricdən və yaxud qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxsdən borc aldığı zamanı həmin borca görə ödədiyi faizlərə bir məhdudiyyət qoyulsun ki, vergi ödəyiciləri bu formada xərclərini artıraraq mənfəətini azalda bilməsinlər. Lakin sözügedən normanın təsisçi tərəfindən verilən borca faizlərin tətbiq edilməsi ilə bağlı heç bir əlaqəsi yox və həmin normanın hazırkı məsələyə tətbiqi vergi qanunvericiliyinin kobud pozulmasıdır. Bundan başqa, Vergi Məcəlləsinin 123.1-ci maddəsində təsbit edilmişdir ki, rezident fiziki şəxsə, qeyri-rezident fiziki şəxsin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinə (maliyyə lizinqini həyata keçirən fiziki şəxslər istisna olmaqla) və Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəliyi olmayan qeyrirezidentə rezident tərəfindən və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi tərəfindən, yaxud bu cür nümayəndəliyin adından ödənilən faizlərdən, o cümlədən maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən ssuda faizlərindən, gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, bu Məcəllənin 102.1.22-ci və 102.1.22-2-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş güzəşt nəzərə alınmaqla ödəniş mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Sözügedən normadan da görünür ki, vergi ödəyicisi tərəfindən məhz ödənilən faizlərdən ödəniş mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır.Məsələ ilə bağlı iddiaçı qeyd etmişdir ki, iddiaçının təsisçiləri iddiaçıya borc verərkən həmin borcun qaytarılmasını hər hansı faizlə şərtləndirməmişlər, borcu iddiaçıya maddi dəstək üçün vermişlər və verdikləri borclara görə iddiaçıya ümumiyyətlə hər hansı məbləğdə faizlər ödəməmişlər. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 5-ci maddəsinin çıxış edərək qeyd edirik ki, ödəmə mənbəyində verginin adından belə görünür ki, həmin verginin tutulması üçün ilk öncə vergitutma obyekti, yəni ödəniş olmalı, həmin ödəniş mövcud olduğu halda vergi qanunvericiliyinə əsasən ondan vergi tutulmalıdır. Yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı iddiaçının təsisçilərinin verdikləri borca görə iddiaçı tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi faktı öz təsdiqini tapmamış, vergi orqanın faiz ödənişləri ilə bağlı hər hansı sübut və dəlilləri mövcud olmamış və həmin ödənişlərin olması yalnız formal mülahizələrə və ehtimallara əsaslanmışdır. Belə olan halda, faiz gəlirləri mövcud olmadığı təqdirdə ehtimallar əsasında ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir.

11. Cavabdeh xx.xx.2023-cü il tarixdə **********468000 nömrəli, xx.xx.2023-cü il tarixli iddiaya dair etirazla məhkəməyə müraciət edərək, iddia tələbinin rədd edilməsi barədə qərar qəbul edilməsini məhkəmədən xahiş etmişdir.

12. Etiraz onunla əsaslandırılmışdır ki, VM- nin 38.1-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması, o cümlədən elektron audit vergi orqanının qərarına əsasən həyata keçirilir. 38.3.4-cü maddəsinə əsasən artıq ödənilmiş vergilərin, faizlərin və maliyyə sanksiyalarının qaytarılması barədə vergi ödəyicisinin ərizəsi daxil olduqda vergi orqanı tərəfindən növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması keçirilə bilər. Mübahisələndirilən qərarın qəbul edilməsi üçün əsas olmuş yoxlama ilə bağlı qeyd olunur ki, Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinin "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********147882 nömrəli qərarı ilə Vergi Məcəlləsinin 38.3.4-cü maddəsinə əsasən "Baku Non X35 Company” MMC-nin sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə vergilər və digər icbari ödənişlərə dair qanunvericiliyə əməl edilməsi vəziyyətinin düzgünlüyünün yoxlanılması məqsədilə növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması keçirilmişdir. Yoxlama ilə əhatə olunan dövrdə vergi ödəyici faktiki olaraq filizin və dəmir qırıntısının reduksiyası nəticəsində çuqunun və poladın istehsalı, tökmə və yeniləşdirilmiş çuqunun istehsalı ilə məşğul olmuşdur. VM-nin 16.1.3-cü maddəsinə əsasən qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada gəlirlərinin (xərclərinin) və vergi tutma obyektinin uçotunu aparmaq; 16.1.6-cı maddəsinə əsasən isə bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş hallarda və qaydada vergi orqanlarına və onların vəzifəli şəxslərinə zəruri olan məlumatları və sənədləri, habelə mühasibat uçotu elektron formatda aparıldığı halda, özünün və filiallarının elektron daşıyıcılarında olan məlumatlara birbaşa və ya məsafədən çıxış imkanı yaratmaqla, həmin məlumatları vergi orqanının tələbi ilə təqdim etmək vergi ödəyicisinin vəzifəsinə aid edilmişdir. 23.1.2-ci maddəsinə əsasən isə vergi ödəyicilərin bütün maliyyə sənədlərini, mühasibat kitablarını, hesabatları, smetaları, nağd vəsaitləri, qiymətli kağızları və başqa qiymətliləri, bəyannamələri və vergilərin hesablanması və ödənilməsi ilə bağlı olan digər sənədləri qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada yoxlamaq, yoxlamaların keçirilməsi zamanı yoxlamaya aid olan məsələlərlə bağlı vergi ödəyicilərindən və ya onun vəzifəli şəxslərindən lazımı izahatlar, arayışlar və məlumat almaq, habelə mühasibat uçotu elektron formada aparıldığı halda elektron auditin məqsədləri üçün vergi ödəyicisinin və onun filiallarının elektron daşıyıcılardakı məlumatlarının verilməsini, həmin məlumatlarla birbaşa və ya məsafədən çıxış imkanının yaradılmasını tələb etmək hüququ vardır. 130.2-ci maddəsinə əsasən vergi ödəyicisi öz fəaliyyəti ilə bağlı olan bütün əməliyyatların başlanğıcını, gedişini və qurtarmasını müəyyənləşdirməyə imkan verən uçotun aparılmasını təmin etməyə borcludur. "İstehsal fəaliyyəti sahəsində vergitutma məqsədləri üçün gəlirlərin və xərclərin uçotunun aparılması Qaydası”nın 2.2-ci maddəsinə əsasən, istehsal sahəsində fəaliyyət göstərən vergi ödəyiciləri mühasibat uçotunun, gəlirlərin (xərclərin) və vergitutma obyektlərinin, o cümlədən əmtəə-material ehtiyatlarının uçotunun aparılması, habelə uçot sənədlərinin tərtib edilməsi və saxlanması ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi və "Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş vəzifələri, habelə onlara uyğun qəbul edilmiş digər qanunvericilik aktlarının tələblərini yerinə yetirməyə borcludurlar. İddiaçının iddia ərizəsində qeyd etdiyi "Yoxlamanın "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun tələbləri pozulmaqla aparılması barədə” və yoxlayıcıların dəyişdirilməsi barədə məlumatın reyestrə daxil olunmaması barədə dəlillərini aşağıda göstərilən səbəblərə görə əsassız hesab edirlər. Yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixdə sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydiyyatdan keçirilmişdir (N° KY211588888; xx.xx.2021-ci il). Yoxlama ilə bağlı tələb olunan bütün məlumatlar, eyni zamanda yoxlamanın keçirildiyi dövrdə yoxlama müddətinin artırılması və dayandırılması (təxirə salınması) barədə məlumatlar da reyestrə daxil edilmişdir. Bundan əlavə, yoxlamanın müddətinin artırılması və dayandırılması (təxirə salınması) zamanı VM-nin tələblərinə əməl olunmuş və bu barədə məlumatlar səyyar vergi yoxlaması aktının 1.1-ci bəndində qeyd olunmuşdur. İddiaçının yoxlayıcıların dəyişdirilməsi barədə məlumatın reyestrə daxil olunmaması dəlili ilə bağlı bildirirlər ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 15 fevral tarixli 383 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında Əsasnamə”yə əsasən (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 mart 2017-ci il tarixli 1299 nömrəli Fərmanı ilə edimiş dəyişikliklər nəzərə alınmaqla) yoxlamanın qeydiyyata alınması barədə reyestrdən çıxarışda yoxlayıcılar barədə məlumat qeyd olunur. Hazırkı yoxlama üzrə yoxlayıcı şəxs barədə məlumatlar da xx.xx.2021-ci il tarixli KY211588888 nömrəli reyestrdə qeyd olunmuşdur. Səyyar vergi yoxlaması keçirilən dövrdə yoxlamanın daha effektli, kefiyyətli və operativ həyata keçirilməsinin təmin edilməsi üçün vergi orqanının qərarına əsasən yoxlayıcıların tərkibi dəyişdirilə bilər. İddiaçının iddia ərizəsində qeyd etdiyi "Yoxlama zamanı sənədlərin tələb edilməsi və götürülməsi vergi qanunvericiliyinin tələblərinin kobud pozulması ilə həyata keçirilməsi barədə” dəlilini aşağıda göstərilən səbəblərə görə əsassız hesab edirlər. Vergi ödəyicisinə "Vergi yoxlamasının keçirilməsi üçün zəruri olan sənədlərin təqdim olunması haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********147927 nömrəli tələbnamə təqdim edilmişdir. Vergi ödəyicisi tərəfindən yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə vergilərin hesablanması ilə bağlı olan mühasibat sənədləri yoxlamaya qismən təqdim olunmuşdur. Bununla əlaqədar "Sənədlərin qismən təqdim olunması barədə” xx.xx.2021ci il və xx.xx.2021-ci il tarixli aktlar tərtib olunmuş və həmin aktlar vergi ödəyicisi tərəfindən etiraz bildirilmədən imzalanmışdır. Təsisçilərlə borc müqavilələri, xarici şirkətlərlə müqavilələr, təmir aktları və digər sənədlər tələbnamə ilə tam təqdim olunmamışdır. Bununla əlaqədar VM-nin 43-cü maddəsinə əsasən "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********160417 nömrəli qərar çıxarılmış, və yalnız bundan sonra həmin qərara əsasən sənədlər yoxlamaya tam təqdim edilmişdir. Vergi ödəyicisinin etibarnamə üzrə səlahiyyətli nümayəndəsinin iştirakı ilə "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” protokol tərtib edilmiş və həmin protokolun bir nüsxəsi vergi ödəyicisinin nümayəndəsi tərəfindən heç bir etiraz olmadan imzalanaraq götürülmüşdür. Bundan əlavə, iddiaçının "Vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlaması aktında aparılmış hesablamaları qanunsuz hesab etməsi barədə” dəlilini də aşağıda göstərilən səbəblərə görə əsassız hesab edirlər. Belə ki, iddiaçının istinad etdiyi xx.xx.2022-ci il tarixli akt səyyar vergi yoxlamasının nəticələrinin rəsmiləşdirilməsinə dair VM-nin 39-cu maddəsinin tələbləri baxımından özü-özülüyündə iddiaçıya münasibətdə hər hansı bir hüquqi nəticə doğurmur. Belə ki, vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlaması aktı əsasında Vergi Məcəlləsinin 39.6-cı və 49-cu maddələrinin tələblərinə müvafiq olaraq, vergi ödəyicisi üçün hüquqi nəticə doğuran qərar qəbul edilə bilər, nəticəsindən asılı olaraq vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsindən imtina oluna bilər və yaxud əlavə vergi yoxlaması tədbirlərinin keçirilməsi nəzərdə tutula bilər. Bununla əlaqədar bildirirlər ki, iddiaçının istinad etdiyi səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş akt əsasında vergi ödəyicisi üçün hüquqi nəticə doğuran inzibati akt (qərar), yəni "Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar qəbul edilmişdir. Həmin qərar ilə cəmiyyətə aşağıdakı əlavə vergi məbləğləri hesablanmış və maliyyə sanksiyaları tətbiq edilmişdir. 896595,59 manat ƏDV az, 28,87 manat artıq və 448297,80 manat maliyyə sanksiyası; 166529,20 manat ÖMV və 83264,60 manat maliyyə sanksiyası; 120,00 manat maliyyə sanksiyası (VM-nin 57.1-ci maddəsi). Hesablanmış vergilərin mahiyyəti ilə bağlı aşağıdakılar qeyd olunmuşdur. Əlavə dəyər vergisi üzrə: VM-nin 36.2-ci maddəsinə əsasən vergi yoxlamaları keçirildikdə, vergi orqanları və onların vəzifəli şəxsləri düzgün qərar qəbul edilməsi, əhəmiyyətli olan bütün halların, o cümlədən vergi ödəyicisi üçün əlverişli olan hallar aydınlaşdırılmalıdır. Həmin Məcəllənin 45.1-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduqda, vergi orqanının rəhbərinin (onun müavinin) qərarına əsasən mütəxəssis dəvət oluna bilər. Qanunvericiliyin qeyd olunan normasına istinad edərək bildirirlər ki, səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik tələb olunan məsələlər üzrə mütəxəssisin dəvət edilməsinə zərurət yaranmışdır. Bununla əlaqədar "Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” xx.xx.2021 -ci il tarixli **********150843 nömrəli qərara əsasən "X46” MMC-dən mütəxəssis dəvət olunmuşdur. Həmin qərar ilə "Baku Non X35 Company” MMC tərəfindən ’’Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı” MMC- dən (VÖEN **********) icarəyə götürülmüş Sumqayıt şəhəri, Sənaye zonası, Kimyaçılar küçəsi 1 ünvanda yerləşən ferro ərinti (ferrosilisium) istehsalı zavodunda istehsal olunan məhsulların xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək olan dövr üçün real istehsal həcminin aylar üzrə müəyyənləşdirilməsi barədə sual qoyulmuşdur. Mütəxəssis tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixdə rəy təqdim olunmuşdur. Vergilərin hesablanması zamanı mütəxəssis rəyinə istinad edilmişdir. Yoxlama zamanı mütəxəssis tərəfindən verilmiş rəyə əsasən yoxlama dövrü üzrə real istehsal həcminin 26243,40 ton olduğu aşkarlanmışdır. Həmin dövr üzrə bəyannamə məlumatlarında vergi ödəyicisinin ixracı 19953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2938,79 ton olmuşdur. Bundan əlavə vergi ödəyicisinin öz verdiyi xammal və hazır məhsulun material hərəkəti cədvəlinə, yoxlama dövrü üzrə təqdim edilmiş mənfəət vergisi bəyannamələrinə əsasən yoxlama dövrünün sonuna hazır məhsul qalığı 781,16 ton olmuşdur. Vergi Məcəlləsininn 159.1-ci maddəsinə əsasən malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi, Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışı zamanı tətbiq edilən ticarət əlavəsi və vergi tutulan idxal vergitutma obyektidir. Yoxlamaya təqdim olunmuş mütəxəssis rəyində istehsal həcmi illər üzrə verildiyindən hesablama faktiki olaraq hər ilin son ayında aparılmışdır. Mütəxəssis tərəfindən verilmiş real istehsal həcmindən 781,16 ton mal qalığı, ixrac və EQF üzrə təqdim olunmuş malların miqdarı çıxıldıqdan sonar 3351,2 ton (26243,40 - 19953,59 - 2938,79) fərq yaranmışdır. Odur ki, yaranmış fərqə vergi ödəyicisinin EQF məlumatlarındakı həmin mal çeşidləri üzrə tətbiq etdiyi orta satış qiymətləri əsas götürülərək yoxlama dövrünü əhatə etdiyi illər üzrə, hər ilin son ayında əlavə dövriyyə satışa verilmişdir. Yoxlama ilə əhatə olunan 2019-cu ilin iyul ayı, 2020-ci ilin fevral, aprel, may, iyun, mart ayları, 2021-ci ilin isə mart ayı üzrə təqdim olunmuş ƏDV bəyannamələrində vergi orqanı tərəfindən kameral hesablamalar aparılmışdır. Aparılmış hesablamalar 2019-cu ilin iyul, 2020-ci ilin aprel-iyun ayları üzrə əvəzləşməyə artıq salınmış məbləğlər, digər aylarda isə müəssisənin hesablaşma hesabına daxil olmuş vəsait ilə bağlı olmuşdur. Aparılmış kameral hesablamalar səyyar vergi yoxlaması ilə öz təsdiqini tapmışdır. VM-nin 175.1-ci maddəsinin tələblərinin pozulması nəticəsində müəssisəyə təqdim edilmiş EVHF-larına əsasən 2019-cu ilin may və oktyabr ayınlarda 2405,45 manat, 2020-ci ilin üzrə mart və noyabr ayında 20,07 manat, 2021-ci ilin yanvar və fevral aylarında cəmi 175,09 manat ƏDV-nin artıq əvəzləşdirilməsi (təkrar əvəzləşdirilməsi) müəyyən edilmişdir. Yoxlama ilə 2019-cu ilin may ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmış və İA seriyalı 953655 nömrəli elektron vergi hesab fakturası üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 210,86 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2019-cu ilin may ayı üzrə 210,86 manat ƏDV məbləğinin çox hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2019-cu ilin oktyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və İF seriyalı 701439 nömrəli elektron vergi hesab fakturası üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 1525,42 (2152,13 - 626,71) manat ƏDV məbləği, HP seriyalı 679097 nömrəli elektron qaiməfaktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 669,18 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2019-cu ilin oktyabr ayı üzrə 2194,60 (1525,42+669,18) manat ƏDV məbləğinin çox hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin mart ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2019-cu il tarixli **********507 nömrəli YGB üzrə 1,80 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Bundan əlavə İİ seriyalı 231603 nömrəli elektron qaiməfaktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 4,41 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin mart ayı üzrə 2,61 manat ƏDV məbləğinin çox hesablandığı müəyyən olunmuşdur.2020-ci ilin avqust ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və vergi ödəyici tərəfindən 18 faiz dərəcə ilə ƏDV tətbiq edilən təqdim edilmiş elektron qaimə fakturaların dəyəri 148 885,10 manat olmasına baxmayaraq həmin heabat ayında ƏDV-nə 18 faiz dərəcə ilə cəlb olunan əməliyyatların dəyəri sətrində 860,22 az göstərildiyindən 154,84 manat əlavə hesablama aparıldı. Bundan əlavə əvəzləşməyə artıq salınan EBAN seriyalı 262348 nömrəli elektron qaimə-faktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 17,94 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Vergi ödəyicisi tərəfindən avqust ayı üzrə idxalda əvəzləşdirməyə cəlb olunmuş mallara görə ödənilən məbləğ bölməsində 63294,47 manat göstərilsə də, Dövlət Gömrük Komitəsindən vergi orqanına daxil olmuş məlumatlarda 63 337,68 manat olmuş, nəticədə əlavə 43,21 manat ƏDV əvəzləşməyə salınmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin avqust ayı üzrə 25,27 (43,21-17,94) manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur.2020-ci ilin sentyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2020-ci il tarixli **********5274 nömrəli YGB üzrə 1,80 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin sentyabr ayı üzrə 1,80 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin oktyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2020-ci il tarixli **********3652 nömrəli YGB üzrə 1,80 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin oktyabr ayı üzrə 1,80 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin noyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə artıq salınan EBAS seriyalı 244352 nömrəli elektron qaimə-faktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 17,46 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin noyabr ayı üzrə 17,46 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur.2021-ci ilin yanvar ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əvəzləşdirmə üçün təqdim edilmiş EBAW seriyalı 303821 nömrəli elektron qaimə-fakturası üzrə 142,65 manat ƏDV məbləği ödənilmədiyi üçün, bu elektron qaimə-fakturası (VHF-si) üzrə əvəzləşdirmədən çıxarılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2021-ci ilin yanvar ayı üzrə 142,65 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2021-ci ilin fevral ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2021-ci il tarixli **********5100 nömrəli YGB üzrə 108,00 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2021-ci ilin fevral ayı üzrə 108,00 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. Beləliklə, yoxlama dövrü üzrə ümumilikdə 896595,59 manat ƏDV-nin (o cümlədən: 2018- ci il üzrə 304473,10 manat azaldılması; 2019-cu il üzrə 399698,51 manat azaldılması, 2020- ci il üzrə 101781,78 manat azaldılması və 28,87 manat artıq hesablanması, 2021-ci il üzrə 90642,20 manat azaldılması) azaldılması müəyyən edilmişdir. VM-nin 58.1 -ci maddəsinə əsasən əlavə dəyər vergisinin hesabatda göstərilən məbləği verginin hesabatda göstərilməli olan məbləğinə nisbətən 896595,59 manat azaldıldığına görə azaldılmış vergi məbləğinin 50% miqdarında, yəni 448297,79 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə: Müəssisə yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə ödəmə mənbəyində tutulan verginin ödəyicisi olmuşdur. Yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olunmuşdur. Belə ki, təsisçi tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisiçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Mülki Məcəllənin 739-cü maddəsinin müddəalarına əsasən borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür.Borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda, o, kredit müqaviləsi adlandırılır. Eyni zamanda hüquqi şəxslə onun təsisçisi mülki hüququn ayrı-ayrı subyektləri olmaqla vergitutma məqsədləri üçün qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər sayılır. Vergi qanunvericiliyinə əsasən təsərrüfat əqdləri qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər arasında həyata keçirildikdə vergilərin hesablanması bazar qiyməti nəzərə alınmaqla həyata keçirilir. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün əvvəlinə yəni, xx.xx.2018-ci il tarixə təsisçi "RMH X29" şirkətinin müəssisəyə verdiyi borcun məbləği 3738040,00 manat olmuşdur. Yoxlanılan dövr ərzində təsisçi qeyrirezident "RMH X29" şirkəti tərəfindən müəssisəyə ümumilikdə 2023000,00 manat borc verilmiş, eyni zamanda 897500,00 manat müəssisə tərəfindən borc təsisçiyə qaytarılmışdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün sonuna yəni, xx.xx.2021-ci il tarixə müəssisənin təsisçiyə 5186440,00 manat borcu qalmışdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıqlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi "RMH X29" şirkəti üzrə 2018-ci ilin 4-cü rübü üzrə 76024,5 manat, 2019-cu ilin 1-ci rübü üzrə 117318,3 manat, 2-ci rübü üzrə 126701,8 manat, 3-cü rübü üzrə 12736,20 manat, 4-cü rübü üzrə 12326,54 manat, 2020ci ilin 1-ci rübü üzrə 11433,78 manat, 2-ci rübü üzrə 106238,4 manat, 3-cü rübü 116540,7 manat, 4-cü rübü 107132,3 manat, 2021- ci ilin 1-ci rübü üzrə 255091,6 manat olmaqla, ümumilikdə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 1125731,10 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyinə 10 % dərəcə ilə 112573,1 manat vergi hesablanmışdır. Bundan başqa ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün əvvəlinə yəni, xx.xx.2018-ci il tarixə təsisçi X6 müəssisəyə verdiyi borcun məbləği 2550,00 manat olmuşdur. Yoxlanılan dövr ərzində təsisçi X14 tərəfindən müəssisəyə ümumilikdə ******* manat borc verilmiş, eyni zamanda 699500 manat borc müəssisə tərəfindən təsisçiyə qaytarılmışdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün sonuna yəni, xx.xx.2021-ci il tarixə müəssisənin təsisçiyə 3270841.10 manat borcu qalmışdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıqlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi X14 üzrə 2018-ci ilin 4-cü rübü üzrə 461,91 manat, 2019cu ilin 1-ci rübü üzrə 24107,37 manat, 2-ci rübü üzrə 52355,76 manat, 3-cü rübü üzrə 59376,22 manat, 4-cü rübü üzrə 64205,93 manat, 2020-ci ilin 1-ci rübü üzrə 63411,65 manat, 2-ci rübü üzrə 64247,09 manat, 3-cü rübü 72172,56 manat, 4-cü rübü 66811,11 manat, 2021-ci ilin 1-ci rübü üzrə 69410,20 manat olmaqla, ümumilikdə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 536559,8 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyinə 10 % dərəcə ilə 53655,98 manat vergi hesablanmışdır. Vergi Məcəlləsinin 110-cu və 123-cü maddələrinə əsasən təsisçinin borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıq hissələrinə eyni dövrdə, eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası orta kredit faizləri tətbiq etməklə yaranacaq gəlirindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. VMnin 58.1-ci maddəsinə əsasən ödəmə mənbəyində tutulan verginin hesabatda göstərilən məbləği verginin hesabatda göstərilməli olan məbləğinə nisbətən 166529,20 manat azaldıldığına görə azaldılmış vergi məbləğinin 50% miqdarında, yəni 83264.61 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Eyni zamanda səyyar vergi yoxlaması ilə əhatə olunan dövr üzrə malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən gec ƏDV məbləğinin ödənilməsinə görə VM-nn 58.6-cı maddəsinə görə vergi ödəyicisinə vaxtında ödənilməmiş ƏDV məbləğinin 50 faizi miqdarında, yəni 459,73 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Yuxarıda qeyd olunanlardan göründüyü kimi səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövrdə vergi ödəyicisi tərəfindən vergilərin dövlət büdcəsinə ödənilməkdən yayındırılması halları aşkar edilmişdir. Bununla bağlı vergi ödəyicisinin vergi məsuliyyətinə cəlb olunması məsələsinə baxılmış və "Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar qəbul edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 13.2.4-cü maddəsinə əsasən bu Məcəlləyə uyğun olaraq müəyyən edilmiş vergitutma obyektlərindən vergini ödəməli olan istənilən şəxs vergi ödəyicisidir. 24.0.1-ci maddəsinə əsasən vergilərin düzgün hesablanmasına, tam və vaxtında ödənilməsinə nəzarət etmək, vergi qanunvericiliyinə tam və dəqiq riayət etmək vergi orqanlarının vəzifələrinə aid edilmişdir. 77.1-ci maddəsinə əsasən vergi ödəyicisinin bu Məcəllədə göstərilən hallarda və qaydada müəyyən edilən vergini (o cümlədən cari vergi ödəmələrini), hesablanmış faizləri və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyalarını ödəmək vəzifəsi onun vergi öhdəliyi hesab olunur. Səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilmiş qərara əsasən vergi ödəyicisinin fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş cinayət xarekterli faktlar (vergi ödəməkdən yayınma) aşkar olunduğundan, toplanmış materiallar qanunamüvafiq tədbirlərin görülməsi üçün İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Vergi Cinayətlərinin İbtidai Araşdırılması Baş İdarəsinə göndərilmişdir. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Vergi Cinayətlərinin İbtidai Araşdırılması Baş İdarəsinin xx.xx.2023-cü il tarixli qərarı ilə Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 40.4-cü maddəsinə əsasən cinayət işinin başlanması rədd edilmişdir. İddiaçının "Səyyar vergi yoxlamasının qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş yoxlamanın keçirilməsi müddətlərinin pozulması ilə aparılması barədə” dəlili əsassızdır. İddiaçı Vergi Məcəlləsinin həmin vaxt qüvvədə olan 38.2-ci maddəsi ilə bu Məcəllənin 38.4-cü maddəsinin qarşılıqlı təhlilini düzgün aparmadan müddət tələblərinə əməl edilməməsi ilə bağlı əsassız dəlillər gətirməklə şikayətini əsaslandırmağa çalışır. Vergi Məcəlləsinin həmin vaxt qüvvədə olan 38.2-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması 30 gündən artıq davam edə bilməz, müstəsna hallarda yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq səyyar vergi yoxlamasının keçirilmə müddəti 90 günə qədər artırıla bilər. Vergi orqanları üçün beş günlük iş həftəsi müəyyən edilmişdir. Vergi orqanının səyyar vergi yoxlamasını yalnız vergi orqanları üçün müəyyən edilmiş iş günlərində həyata keçirmək imkanı var. Vergi Məcəlləsinin 01.0İ.2022-ci il tarixədək qüvvədə olan 38.2-ci maddəsinin tələbinə dair vergi orqanlarının bundan əvvəl çıxış etdiyi məhkəmə mübahisələrində mövcud olmuş oxşar hüquqi məsələlər üzrə artıq formalaşmış məhkəmə təcrübəsi mövcuddur. Bundan əlavə, həmin vaxt qüvvədə olan Vergi Məcəlləsinin 38.4-cü maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Maddənin tələbindən göründüyü kimi səyyar vergi yoxlaması zamanı müəyyən edilmiş müddətlərin iş günü kimi qəbul edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********1447882 nömrəli qərarın 3-cü bəndindən də göründüyü kimi yoxlamanın müddəti 30 (otuz) iş günü müəyyən edilmişdir. Bu da Vergi Məcəlləsinin və formalaşmış məhkəmə təcrübəsinin tələblərinə uyğundur. İddiaçının "Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” qərarın VM-nin 49-cu maddəsinin tələblərinin kobud pozulması ilə qəbul edilməsi barədə” dəlilini də aşağıda qeyd olunanlara görə əsassız hesab edirlər. Səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş akta əsasən vergi qanunvericiliyinin pozulması hallarına, onların aradan qaldırılması və müvafiq sanksiyaların tətbiq edilməsi məsələsinə baxılacağı barədə vergi ödəyicisinə məlumat verilmiş, vergi ödəyicisi tərəfindən səyyar vergi yoxlaması aktına dair etiraz verilmişdir. Vergi ödəyicisinin etiraz ərizəsinə "BAKU NON X35 COMPANY” MMCnin səlahiyyətli nümayəndəsi olan X10 iştirakı ilə baxılmış, məsuliyyətə cəlb edilmə barədə qərar qəbul edilən zaman bütün hallar, o cümlədən vergi ödəyicisi üçün əlverişli olan hallar araşdırılmış və Vergi Məcəlləsinin 49.1.1-ci maddəsinə əsasən qərar qəbul edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 70.3- cü maddəsinə görə vergi qanunvericiliyinə əsasən tərtib edilən hər hansı sənəd öz mahiyyətinə və məzmununa görə vergi qanunvericiliyinə uyğun gəlirsə, eləcə də vergi hesablanılan və ya bu sənədlərin aid olduğu şəxs hamı üçün aydın şəkildə göstərilmişdirsə həmin sənəd etibarsız və ya prosessual pozuntularla tərtib edilmiş sayıla bilməz. Müəssisə yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə ödəmə mənbəyində tutulan verginin ödəyicisi olmuşdur. Yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olunmuşdur. Belə ki, təsisçi tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisiçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Mülki Məcəllənin 739-cü maddəsinin müddəalarına əsasən borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür.Borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda, o, kredit müqaviləsi adlandırılır. Eyni zamanda hüquqi şəxslə onun təsisçisi mülki hüququn ayrı-ayrı subyektləri olmaqla vergitutma məqsədləri üçün qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər sayılır. Vergi qanunvericiliyinə əsasən təsərrüfat əqdləri qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər arasında həyata keçirildikdə vergilərin hesablanması bazar qiyməti nəzərə alınmaqla həyata keçirilir. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün əvvəlinə yəni, xx.xx.2018-ci il tarixə təsisçi "RMH X29" şirkətinin müəssisəyə verdiyi borcun məbləği 3738040,00 manat olmuşdur. Yoxlanılan dövr ərzində təsisçi qeyrirezident "RMH X29" şirkəti tərəfindən müəssisəyə ümumilikdə 2023000,00 manat borc verilmiş, eyni zamanda 897500,00 manat müəssisə tərəfindən borc təsisçiyə qaytarılmışdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün sonuna yəni, xx.xx.2021-ci il tarixə müəssisənin təsisçiyə 5186440,00 manat borcu qalmışdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıqlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi "RMH X29" şirkəti üzrə 2018-ci ilin 4-cü rübü üzrə 76024,5 manat, 2019-cu ilin 1-ci rübü üzrə 117318,3 manat, 2-ci rübü üzrə 126701,8 manat, 3-cü rübü üzrə 12736,20 manat, 4-cü rübü üzrə 12326,54 manat, 2020ci ilin 1-ci rübü üzrə 11433,78 manat, 2-ci rübü üzrə 106238,4 manat, 3-cü rübü 116540,7 manat, 4-cü rübü 107132,3 manat, 2021- ci ilin 1-ci rübü üzrə 255091,6 manat olmaqla, ümumilikdə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 1125731,10 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyinə 10 % dərəcə ilə 112573,1 manat vergi hesablanmışdır. Bundan başqa ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün əvvəlinə yəni, xx.xx.2018-ci il tarixə təsisçi X6 müəssisəyə verdiyi borcun məbləği 2550,00 manat olmuşdur. Yoxlanılan dövr ərzində təsisçi X14 tərəfindən müəssisəyə ümumilikdə ******* manat borc verilmiş, eyni zamanda 699500 manat borc müəssisə tərəfindən təsisçiyə qaytarılmışdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün sonuna yəni, xx.xx.2021-ci il tarixə müəssisənin təsisçiyə 3270841,10 manat borcu qalmışdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıqlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi X14 üzrə 2018-ci ilin 4-cü rübü üzrə 461,91 manat, 2019cu ilin 1-ci rübü üzrə 24107,37 manat, 2-ci rübü üzrə 52355,76 manat, 3-cü rübü üzrə 59 376,22 manat, 4-cü rübü üzrə 64 205,93 manat, 2020-ci ilin 1-ci rübü üzrə 63411,65 manat, 2-ci rübü üzrə 64247,09 manat, 3- cü rübü 72172,56 manat, 4-cü rübü 66.811,11 manat, 2021-ci ilin 1-ci rübü üzrə 69410,20 manat olmaqla, ümumilikdə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 536559,8 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyinə 10 % dərəcə ilə 53655,98 manat vergi hesablanmışdır. Vergi Məcəlləsinin 110cu və 123-cü maddələrinə əsasən təsisçinin borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıq hissələrinə eyni dövrdə, eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası orta kredit faizləri tətbiq etməklə yaranacaq gəlirindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. VM-nin 58.1-ci maddəsinə əsasən ödəmə mənbəyində tutulan verginin hesabatda göstərilən məbləği verginin hesabatda göstərilməli olan məbləğinə nisbətən 166529,20 manat azaldıldığına görə azaldılmış vergi məbləğinin 50% miqdarında, yəni 83264.61 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Eyni zamanda səyyar vergi yoxlaması ilə əhatə olunan dövr üzrə malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən gec ƏDV məbləğinin ödənilməsinə görə VM-nn 58.6-cı maddəsinə görə vergi ödəyicisinə vaxtında ödənilməmiş ƏDV məbləğinin 50 faizi miqdarında, yəni 459,73 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Yuxarıda qeyd olunanlardan göründüyü kimi səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövrdə vergi ödəyicisi tərəfindən vergilərin dövlət büdcəsinə ödənilməkdən yayındırılması halları aşkar edilmişdir. Bununla bağlı vergi ödəyicisinin vergi məsuliyyətinə cəlb olunması məsələsinə baxılmış və "Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar qəbul edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin həmin vaxt qüvvədə olan 38.2-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması 30 gündən artıq davam edə bilməz, müstəsna hallarda yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq səyyar vergi yoxlamasının keçirilmə müddəti 90 günə qədər artırıla bilər. Vergi orqanları üçün beş günlük iş həftəsi müəyyən edilmişdir. Vergi orqanının səyyar vergi yoxlamasını yalnız vergi orqanları üçün müəyyən edilmiş iş günlərində həyata keçirmək imkanı var. Vergi Məcəlləsinin xx.xx.2022-ci il tarixədək qüvvədə olan 38.2-ci maddəsinin tələbinə dair vergi orqanlarının bundan əvvəl çıxış etdiyi məhkəmə mübahisələrində mövcud olmuş oxşar hüquqi məsələlər üzrə artıq formalaşmış məhkəmə təcrübəsi mövcuddur (Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsinin xx.xx.2020-ci il tarixli 2-1(102)-6/20 nömrəli qərarı). Həmin qərarda qeyd edilmişdir ki, səyyar vergi yoxlamasına dair qaydaları müəyyən edən VM-nin 38-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş 38.1-ci və digər maddələr, o cümlədən 38.2-ci və 38.4-cü maddələri ayrı-ayrılıqda deyil, əlaqəli şəkildə tətbiq olunmalıdır. Hər iki maddələrin əlaqəli tətbiqi isə onu ehtiva edir ki, yoxlama 30 gün və yalnız iş günü ərzində aparıldığından, yoxlamanın aparılmalı olan müddəti iş günləri ilə hesablanmalıdır. Bundan əlavə, həmin vaxt qüvvədə olan VM-nin 38.4-cü maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Maddənin tələbindən göründüyü kimi səyyar vergi yoxlaması zamanı müəyyən edilmiş müddətlərin iş günü kimi qəbul edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********1447882 nömrəli qərarın 3-cü bəndindən də göründüyü kimi yoxlamanın müddəti 30 (otuz) iş günü müəyyən edilmişdir. Bu da Vergi Məcəlləsinin və formalaşmış məhkəmə təcrübəsinin tələblərinə uyğundur. Bundan əlavə, iddiaçının "Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” qərarın VM-nin 49-cu maddəsinin tələblərinin kobud pozulması ilə qəbul edilməsi barədə” dəlilini də aşağıda qeyd olunanlara görə əsassız hesab edirlər. Səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş akta əsasən vergi qanunvericiliyinin pozulması hallarına, onların aradan qaldırılması və müvafiq sanksiyaların tətbiq edilməsi məsələsinə baxılacağı barədə vergi ödəyicisinə məlumat verilmiş, vergi ödəyicisi tərəfindən səyyar vergi yoxlaması aktına dair etiraz verilmişdir. Vergi ödəyicisinin etiraz ərizəsinə "Baku Non X35 Company” MMC-nin səlahiyyətli nümayəndəsi olan X10 iştirakı ilə baxılmış, məsuliyyətə cəlb edilmə barədə qərar qəbul edilən zaman bütün hallar, o cümlədən vergi ödəyicisi üçün əlverişli olan hallar araşdırılmış və VM-nin 49.1.1-ci maddəsinə əsasən qərar qəbul edilmişdir. VM-nin 70.3-cü maddəsinə görə vergi qanunvericiliyinə əsasən tərtib edilən hər hansı sənəd öz mahiyyətinə və məzmununa görə vergi qanunvericiliyinə uyğun gəlirsə, eləcə də vergi hesablanılan və ya bu sənədlərin aid olduğu şəxs hamı üçün aydın şəkildə göstərilmişdirsə həmin sənəd etibarsız və ya prosessual pozuntularla tərtib edilmiş sayıla bilməz.Yuxarıda qeyd olunanlara əsaslanaraq bildiririk ki, "Baku Non X35 Company” MMC-nin sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə keçirilmiş səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi barədə tərtib edilmiş akt əsasında qəbul edilən "Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar ilə hesablanmış vergilər və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyası VM-nin tələblərinə uyğundur, qanuni və əsaslıdır. Odur ki, iddiaçının formal mülahizələri qərarın ləğv edilməsi və dövlət büdcəsinə ödənilməli olan vergilərin azaldılması üçün əsas ola bilməz.

13. Bakı İnzibati Məhkəməsinin e-2-1(112)-1121/2024 nömrəli xx.xx.2024-cü il il tarixli qərarı ilə (Hakim N.Abıyev) iddia təmin edilmiş, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinin "Baku Non X35 Company” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti barəsində qəbul etdiyi "Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərarı qismən, yəni ƏDV üzrə əlavə hesablanmış 893994,68 manat vergi və tətbiq edilmiş 446997,34 manat maliyyə sanksiyası, ÖMV üzrə 166529,20 manat vergi və tətbiq edilmiş 83264,60 manat maliyyə sanksiyası hissəsində ləğv edilmiş və aparılmış ekspertiza tədqiqatının dəyəri olaraq iddiaçı "Baku Non X35 Company” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətindən 200 (iki yüz) manat məbləğində pul alınaraq, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin hesabına (VÖEN: ********** Hesab AZ34CTRE********************) köçürülməsi qərara alınmışdır.

14. Məhkəmə öz mövqeyini onunla əsaslandırmışdır ki, cavabdehin səyyar vergi yoxlamasının başlanması, yoxlma müddətlərin uzadılması qərarlarından göründüyü kimi cavabdeh vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlaması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə zidd olaraq təqvim günləri ilə deyil, iş günləri ilə aparılmışdır. Birinci instansiya məhkəməsi öz mövqeyini əsası kimi Vergi Məcəlləsinin 38.4-cü maddəsi və 68-ci maddələrinə istinad etmişdir. İşə baxan birinci instansiya məhkəməsi qeyd edir ki, qeyd edilən normaların məzmunundan və əlaqəli təhlilindən göründüyü kimi yoxlamanın müddəti iş günləri ilə deyil, təqvim günləri ilə müəyyən edilir. Məcəllənin 38.4-cü maddəsində səyyar vergi yoxlamasının iş günündə keçirilməsi tələbi həmin Məcəllənin 38.2-ci maddəsində təsbit edilən 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanmasını nəzərdə tutmur. Əgər həmin 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanmasını nəzərdə tutmaq lazım gəlsəydi, qanunverici bunu həmin normada birbaşa göstərərdi. Belə ki, qanunverici müddətlərin iş günləri ilə hesablanmasını, elə həmin Məcəllənin (iddiaçıda vergi yoxlamasının aparıldığı müddətdə qüvvədə olan redaksiyada) 36.3 (10 iş günü), 72.7 (3 iş günü), 157.2 (5 iş günü), 221.4.7-ci (iki iş günü) maddələrində nəzərdə tutmuşdur.

15. Məhkəmə qərarında vurğulamışdır ki, səyyar vergi yoxlamasının müddəti, cavabdehin hesab etdiyi kimi, iş günlərinin sayı ilə hesablanmalı olsaydı, Vergi Məcəlləsinin 68.2-ci maddəsində müddətlərin hesablanması qaydasının müəyyən edilməsinə zərurət qalmazdı. Həmin normaya görə bu Məcəllədə nəzərə tutulan hər hansı müddət qeyri-iş gününə təsadüf edərsə, həmin müddət onun ardınca gələn ən yaxın növbəti iş gününə keçir. Deməli, 38.2-ci maddədə nəzərdə tutulmuş 30 təqvim gününün sonuncu günü qeyriiş gününə təsadüf etdikdə, növbəti iş günü yoxlama müddətinin sonuncu günü olacaqdır. Bu tələb isə, müddətin daxilindəki digər qeyri-iş günlərinə deyil, yalnız həmin müddətin sonuncu gününə aiddir. Bu səbəbdən, 30 təqvim günü daxilində səyyar vergi yoxlamasının aparıldığı iş günlərinin sayı, qanunla iş günü kimi təsbit edilmiş günlərin sayından asılı olaraq, məsələn, 21-22 iş günü və s. təşkil edə bilər. Qanunverici vergi sisteminin sahibkarlıq və investisiya fəaliyyətinin təşviqinə xidmət etməli olduğunu rəhbər tutaraq səyyar vergi yoxlamasının müddətini (habelə, bu müddətin uzadılmasının və ya dayandırılmasının əsaslarını) Vergi Məcəlləsində dəqiq müəyyən etmişdir. Səyyar vergi yoxlamasına aid edilən istənilən hərəkət qanunla müəyyən edilmiş müddətlərdə icra olunmalıdır. Həmin müddətlərin xaricində aparılan səyyar vergi yoxlaması və onun nəticələri qanunsuzdur.

16. Həmçinin, birinci instansiya məhkəməsi qeyd etmişdir ki, "Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 3 dekabr 2021-ci il 406-VİQD nömrəli Qanuna əsasən Vergi Məcəlləsinə edilən və 1 yanvar 2022-ci il tarixdən qüvvəyə minən dəyişikərdən biri də, məhz səyyar vergi yoxlamalarının 30 təqvim günü ilə deyil, iş günləri ilə aparılması olmuşdur ki, bu hal da bir daha əvvəlki, yəni 1 yanvar 2022-ci il tarixədək olan vergi qanunvericiliyinin tələblərinə görə səyyar vergi yoxlamaların yalnız təqvim günləri ilə aparılmalı olmasını təsdiq etmişdir. Göstərilən qanun dəyişikliyi cavabdeh vergi orqanın səyyar vergi yoxlamaların təqvim və ya iş günləri ilə aparılmasına dair irəli sürdüyü dəlillərin əsassız olmasına bilavasitə dəlalət edir. Sadalanan normaların tələblərinə zidd olaraq cavabdeh vergi orqanı tərəfindən xx.xx.2021-ci il tarixdə başlamış səyyar vergi yoxlaması xx.xx.2021-ci il tarixdə başa çatdırılmalı olduğu halda, yoxlama müddəti yoxlamanın başa çatma müddətindən 9 gün sonra, yəni xx.xx.2021-ci il tarixli qərarla 30 gün müddətinə yenidən uzadılmışdır. Yəni yoxlamanın uzadılmasına dair qərar ilkin səyyar vergi yoxlamasının başa çatmasından 9 gün sonra qəbul edilmişdir. Eyni zamanda, xx.xx.2021ci il tarixli qərarla 30 gün müddətinə uzadılmış yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixdə başa çatdırılmalı olduğu halda, yoxlama müddəti yoxlamanın başa çatma müddətindən 12 gün sonra, yəni xx.xx.2021-ci il tarixli qərarla ikinci dəfə 30 gün müddətinə yenidən uzadılmışdır.

17. Bundan başqa, birinci instansiya məhkəməsi hesab etmişdir ki, cavabdeh tərəfindən səyyar vergi yoxlaması "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun tələblərinin pozulması ilə keçirilmişdir. Belə ki, "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun 3.2-ci maddəsinə əsasən bu Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. Bu cür yoxlamaların gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər müəyyən edən Azərbaycan Respublikası qanunlarının və onlara uyğun qəbul olunmuş digər normativ hüquqi aktların pozulması (bundan sonra - qanun pozuntusu) faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən KY211588888 nömrəli çıxarışa əsasən yoxlamanın başlama tarixi xx.xx.2021, sona çatma tarixi xx.xx.2021-ci il tarixidir. Halbuki, yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixində başlasa da, yoxlama müddəti 2 dəfə artırılmış, 12 dəfə dayandırılmış (təxirə salınmışdır) və yalnız yoxlamanın başlanmasından təxminən 1 ildən artıq müddət (təxminən 1 il 24 gün) keçdikdən sonra xx.xx.2022-ci il tarixində başa çatmışdır. Çıxarışa əsasən yoxlamanın başa çatma tarixi xx.xx.2021-ci il göstərilsə də, faktiki olaraq yoxlama xx.xx.2022-ci il tarixdə başa çatmış, lakin qeyd olunan məlumat vergi orqanı tərəfindən yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməmişdir. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən KY211588888 nömrəli çıxarışdan görünür ki, yoxlamaların dayandırılması barədə qərarlar yoxlamaların məlumat reyetrində qeydiyyata alınsa da, yoxlama müddətinin artırılması barədə qərarlar ümumiyyətlə düzgün tarixlərdə qeydiyyata alınmamışdır. Belə ki, çıxarışın yoxlamanın müddətinin artırılması hissəsində yoxlamanın xx.xx.2021-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək (43 gün müddətinə) və ci il tarixdən xx.xx.2021 -ci il tarixədək (43 gün müddətinə) artırılması qeyd edilmiş, halbuki yoxlamanın müddəti ilk dəfə xx.xx.2021-ci il tarixdə 30 gün müddətinə uzadılmış, müddət uzatma qərarı qəbul edildiyi andan 3 gün sonra xx.xx.2021-ci il tarixdə, ikinci dəfə isə xx.xx.2021ci il tarixdə 30 müddətinə uzadılmış, müddət uzatma qərarı qəbul edildiyi andan 2 gün sonra xx.xx.2021-ci il tarixdə yoxlamaların reyestr məlumatlarında qeydiyyata alınmışdır.

18. Birinci instansiya məhkəməsi hesab etmişdir ki, vergi yoxlaması müddətinin uzadılması ilə bağlı qərarın dövlət reyestrində düzgün qeydiyyata alınmaması yoxlamanın qanununsuz və əsassız aparılmasına və nəticə etibarı ilə yoxlamanın hüquqi nəticəsinin olmamasına dəlalət edir. Belə ki, "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 3.4.13-cü yarımbəndinə görə yoxlamanın keçirilməsi haqqında qərarı qəbul etmiş şəxsin və yoxlayıcının FİN-i, soyadı, adı, atasının adı və vəzifəsi yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməli olan məlumatlar sırasındadır. Belə ki, vergi orqanının 30 iyun 2021-ci il tarixli "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” Qərarla səyyar vergi yoxlamasının aparılması yoxlayıcı Baş idarənin Vergi audit idarəsinin İstehsal sahəsi auditi üzrə 1 -ci şöbəsinin böyük dövlət vergi müfəttişi X15 həvalə edilmişdir. Daha sonra, vergi orqanının 29 oktyabr 2021-ci il tarixli qərarı ilə yoxlamanın başlanması haqqında qərara dəyişiklik edilmiş və yoxlamanın aparılması həmin Baş idarənin vergi auditi idarəsinin Ticarət sahəsi auditi üzrə 2-ci şöbəsinin dövlət vergi müfəttişi X5 tapşırılmışdır. Yoxlama ilkin olaraq yoxlayıcı Emin Məmmədov və daha sonra Elnur Bəylərzadə tərəfindən aparılmışdır. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair çıxarışda isə yalnız yoxlamaya ilkin cəlb edilmiş yoxlayıcı X23 barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilmiş, yoxlamanı bundan sonra aparan yoxlayıcı X9 barəsində heç bir məlumat mövcud deyil. Bu isə daha sonra cəlb edilmiş yoxlayıcı ilə aparılan bütün yoxlama hərəkətlərin qanunsuz və əsassız olmasına dəlalət edir. Qeyd olunan Əsasnamənin tələblərinə zidd olaraq, yoxlamanın keçirilməsi haqqında qərarı qəbul etmiş şəxsin və yoxlamaya sonradan cəlb edilmiş Qanunvericiliyinin sözügedən müddəalarına baxmayaraq cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə 4 noyabr 2022-ci il tarixdə vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərar qəbul etsə də, yoxlamanın nəticəsi, aşkar olunmuş qanun pozuntusunun məzmunu və pozulmuş normativ hüquqi aktların konkret struktur elementrləri barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməmiş və bununla da kobud qanun pozuntusuna yol vermişdir.

19. İşə baxan birinci instansiya məhkəməsi eyni zamanda qeyd etmişdir ki, yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı tərəfindən sənədlərin tələb edilməsi və götürülməsi vergi qanunvericiliyinin tələblərinin kobud pozulması ilə həyata keçirilmişdir. Belə ki, cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlaması aktının 1.8-ci bəndinin 4-cü hissəsində qeyd edir ki, "Hazırkı yoxlama müəssisə tərəfindən təqdim edilmiş ilkin sənədlər və vergi orqanında olan baza məlumatlarına əsasən aparıldı. Vergilərin hesablanması və ödənilməsi ilə bağlı sənədlər yoxlamaya təqdim edilmişdir. Müəssisənin uçot məlumatları (rekvizitləri) aparılan yoxlama ilə araşdırıldı və kənarlaşmalar müəyyən edilməmişdir”. Daha sonra, aktın 1.9.1 ci bəndinin 2-ci hissəsində göstərilmişdir ki, müəssisəyə 1 iyul 2021-ci il tarixli tələbnamə təqdim edilmiş, müəssisə isə vergilərin hesablanması ilə bağlı mühasibatlıq sənədlərini qismən təqdim etmiş, bununla bağlı sənədlərin qismən təqdim edilməsi barədə xx.xx.2021-ci il və xx.xx.2021-ci il tarixli aktlar tərtib edilmişdir. Vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim edilmiş sənədlərin öyrənilməsinə əlavə vaxt tələb edildiyi üçün xx.xx.2022-ci il tarixdə "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” Qərar çıxarılmış və "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” Protokol tərtib edilmişdir. Cavabdeh vergi orqanı yoxlama aktında ilkin olaraq yoxlamaya sənədlərin tam təqdim edildiyini etiraf edir, daha sonra sənədlərin qismən təqdim edildiyini göstərir. Bununla yanaşı, yoxlamaya sənədlərin qismən təqdim edilməsi barədə aktlarda hansı sənədlərin təqdim edildiyi sadalandıqdan sonra tələbnamədə göstərilən digər sənədlərin təqdim edilmədiyi qeyd edilmiş, lakin konkret olaraq hansı sənədlərin təqdim edilmədiyi açıqlanmamışdır. Cavabdeh vergi orqanı məhkəmə baxışı zamanı sənədlərin iddiaçı tərəfindən qismən təqdim edildiyini iddia etsə də, hansı səbəbdən "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” 25 iyun 2022-ci il tarixində qərar qəbul edərək "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” protokolun tərtib edildiyini əsaslandıra bilməmişdir.

20. Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin Kollegiyasının 7 sentyabr 2016-cı il tarixli **********011400 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi” Qaydaların 21.2-ci, 21 8-ci və 21.9-cu bəndlərində qeyd edilmişdir ki, vergi ödəyicisi və ya sığortaedən, yaxud sığortalı tərəfindən yoxlayıcıya verilən sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi vergi orqanının rəhbərinin (müavininin) "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında Qərar”ı (Əlavə 7) əsasında həyata keçirilir. Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi barədə "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında Protokol” (Əlavə 8) tərtib edilir. Protokolun surəti sənədləri və əşyaları götürülən şəxsə verilir. Bu barədə protokolda qeyd edilir, sənədləri və əşyaları götürülən şəxsin imzası ilə təsdiqlənir. Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən qismən və ya tam olaraq imtina edildikdə təqdim edilməmiş sənədlər və əşyalar barədə "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən imtina edilməsi haqqında Akt” (Əlavə 9) tərtib edilir. Sözügedən qanun normalarından görünür ki, əgər vergi ödəyicisi tərəfindən sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən qismən və ya tam olaraq imtina edildikdə təqdim edilməmiş sənədlər və əşyalar barədə "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların verilməsindən imtina edilməsi haqqında Akt” tərtib edilir ki, cavabdeh vergi orqanı da belə bir formada akt tərtib etməmişdir. Bu isə sənədlərin iddiaçı tərəfindən tam şəkildə təqdim edildiyinə dəlalət edir. Bundan başqa, cavabdeh vergi orqanı sənədlərin qismən təqdim edilməsi haqqında aktları xx.xx.2021-ci il və xx.xx.2021-ci il tarixlərdə tərtib etsə də, "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında Qərar”ın təxminən 1 (bir) il keçdikdən sonra qəbul edlməsini belə əsaslandıra bilməmiş, bununla bağlı konkret arqument gətirə bilməmişdir. Belə olan halda, qeyd olunan halın cavabdeh vergi orqanın yoxlamanı səthi və lüzumsuz uzatmalara yol verməklə aparıldığını birinci instansiya məhkəməsi təsdiq etmişdir.

21. Bundan əlavə, məhkəmə qərarında onu da vurgulamışdır ki, cavabdeh vergi orqanı tərəfindən mübahisələndirilən qərar VM-nin 49-cu maddəsinin tələblərinin kobud pozulması ilə qəbul edilmişdir. Belə ki, iddiaçı onun barəsində aparılmış səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli akta dair öz etarızını təqdim edərək özünün müdafiəsi üçün bir çox dəlillər gətirmiş, lakin cavabdeh vergi orqanı məsuliyyət qərarı qəbul edərkən qeyd olunan dəlillərin heç birinə münasibət belə bildirməmişdir. Göstərilən normaların tələblərinə zidd olaraq, cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlamasının materiallarına baxılmasının nəticəsi üzrə qəbul etdiyi vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə qərar ümumiyyətlə əsaslandırılmamış, iddiaçının özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər ümumiyyətlə yoxlanılmamış, yalnız yoxlamanın nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli aktın məzmununu köçürməsi, əlavə vergilərin hesablanması və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyasının qeyd edilməsi ilə kifayətlənmişdir.

22. Birinci instansiya məhkəməsi qeyd etmişdir ki, iş materiallarında mövcud olan səyyar vergi yoxlaması aktına əsasən ƏDV üzrə hesablanmış əlavə məbləğ yoxlaması zamanı cəlb edilmiş mütəxəssis rəyi əsasında aparılmışdır. Yoxlama aktında göstərilmişdir ki, "Yoxlama zamanı vergi ödəyicisi tərəfindən istehsal olunmuş məhsulların real istehsal həcmi "X46” MMC-nin xx.xx.2022-ci il tarixli mütəxəssis rəyi əsasında hesablandı. Mütəxəssis tərəfindən verilmiş rəyə əsasən yoxlama dövrü üzrə real istehsal həcminin 26243,40 ton olduğu aşkarlanmışdır. Həmin dövr üzrə bəyannamə məlumatlarında vergi ödəyicisinin ixracı 19953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2938,79 ton olmuşdur. Bundan əlavə vergi ödəyicisinin öz verdiyi xammal və hazır məhsulun material hərəkəti cədvəlinə, yoxlama dövrü üzrə təqdim edilən məndəət vergisi bəyannamələrinə əsasən yoxlama dövrünün sonuna hazır məhsul qalığı 781,16 ton olmuşdur. Yoxlamaya təqdim edilmiş mütəxəssis rəyində istehsal həcmi illər üzrə verildiyindən hesablama faktiki olaraq hər ilin son ayında aparılmışdır. Mütəxəssis tərəfindən verilmiş real istehsal həcmindən ixrac və EQF üzrə təqdim edilmiş mal miqdarını çıxıldıqdan sonra 3351,02 ton (26243,40 - 19953,59 - 2938,79) fərq yaranmışdır. Yaranmış fərqə vergi ödəyicisinin EQF məlumatlarındakı həmin mal çeşidləri üzrə tətbiq etdiyi orta satış qiymətləri əsas götürülərək yoxlama dövrünü əhatə etdiyi illər üzrə, hər ilin son ayında əlavə dövriyyə satışa verilmişdir.” Eyni zamanda, SVY aktının ƏDV-nin müqayisəli cədvəlindən görünür ki, 2018-ci ilin dekabr ayında 304473,10 manat, 2019-cu ilin dekabr ayında 397293,06 manat, 2020-ci ilin dekabr ayında 101761,71 manat və 2021-ci ilin aprel ayında 90466,81 manat, ümumilikdə 893994,68 manat ƏDV azaldılması müəyyən edilmişdir. Yoxlama aktı ilə ümumulikdə ƏDV üzrə hesablanmış 896595,59 manat vergidən 893994,68 manat hissəsi mütəxəssis rəyi əsasında hesablanmış vergidən, qalan 2600,91 manat ƏDV-nin isə ƏDV əvəzləşməsinin düzgün aparılmaması və digər pozisiyalar üzrə hesablanmış vergidən ibarət olmuşdur. Cavabdeh vergi orqanın xx.xx.2021 -ci il tarixli "Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” Qərarında və rəydə mütəxəssisə iddiaçının istehsal obyektində istehsal olunmuş məhsulların aylar üzrə istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi tapşırılsa da, mütəxəssis həmin həcmləri aylar üzrə deyil, illər üzrə müəyyən etmişdir. İşə baxan birinci instansiya məhkəməsi hesab edir ki, cavabdeh vergi orqanı qeyd edilən mütəxəssis rəyini əsas götürərək iddiaçının yoxlama ilə əhatə edilən illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsi üzrə hesablamanı bir ayda tətbiq etmişdir ki, bu da vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Eyni zamanda məhkəmə öz mövqeyini Vergi Məcəllənin 159.1-ci,159.2-ci, 166-cı və 178-ci maddələri ilə əsaslandırmışdır. Məhkəmə qeyd edir ki, cavabdeh vergi orqanı yoxlama zamanı mütəxəssis rəyini əsas götürməklə illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsini hər ilin sonuncu dekabr ayına tətbiq edərək əlavə vergiləri hesablamaqla vergi qanunvericiliyinin tələblərini və iddiaçının qanunla qorunan hüquqlarını kobud surətdə pozmuşdur. 23.Birinci instansiya məhkəməsinin qənaətinə əsasən rəy vermiş mütəxəssis rəyi vermə sahəsinə aid olan heç bir sertifikata və ya hüquqa malik olmamışdır. Belə ki, rəyin 3-cü səyifəsində qeyd edilmişdir ki, mütəxəssis X21 xarici ölkələrin ali təhsil müəssisələrində kommersiya üzrə magistr və doktorantı dərəcələrini almış, lakin məhz istehsal sahəsi üzrə hər hansı sertifikata və ya diploma sahib olması, istehsal sahəsində mütəxəssis kimi rəy vermək səlahiyyətinə malik olması göstərilməmişdir. Belə olan təqdirdə, mütəxəssis qarşısında iddiaçının istehsal obyektində aylar üzrə istehsal həcmlərinin müəyyən edilməsi sualı qoyulsa da, mütəxəssis bu sahədə xüsusi biliyə malik olmadığı üçün suala cavab verməkdən imtina etməli idi. Mütəxəssis öz xüsusi biliyinə aid olan sahə üzrə deyil, digər sahəyə aid, yəni istehsal sahəsi üzrə rəy vermişdir ki, bununla da kobud qanun pozuntusuna yol verimişdir. Bundan başqa, məhkəmə mütəxəssis rəyini məhz şəxsi mülahizələr əsasında tərtib edildiyini bildirmişdir. Mütəxəssis istehsal həcmi ilə bağlı rəy verərkən beynəlxalq normativləri, daha doğrusu X8 Assosiasiyası tərəfindən müəyyən edilmiş ferrosilisium növünə uyğun olaraq kvarsit və elektrik sərfiyyat normalarını əsas götürmüşdür. Başqa sözlə mütəxəssis iddiaçının istehsal obyektində mövcud olan avadanlıqların texniki göstəricilərini, istifadə edilən enerji sərfiyyatını və enerji itkilərini nəzərə alaraq təxmin etmişdir ki, iddiaçı ümumilikdə yoxlanılan dövr ərzində 3 351,02 ton artıq məhsul istehsal etməli idi. Lakin mütəxəssisin bu rəyi yalnız ehtimal və fərziyyələrə əsaslanmışdır. Mütəxəssis rəy verərkən istehsal avadanlığın köhnəlməsini, texniki göstəricilərə uyğun illər üzrə istehsal gücünün azalmasını, istehsal zamanı xammal itkilərini, iddiaçının iş rejimi xüsusiyyətlərini, boş dayanmalarını nəzərə almamış, faktiki real istehsal həcmini dəqiq müəyyən edilməsi üçün real istehsalatın eksperimentini aparmamış, yalnız göstəricilərə uyğun sadə riyazı hesablamaları ilə təxmini istehsal həcmini müəyyən etmişdir. Eyni zamanda məhkəmə qeyd edir ki, mütəxəssisin təxmini rəy verməsi öz yekun rəyindən belə görünür. Həmin yekun rəydə göstərmişdir ki, istehsal həcmi ferrosilisium sərfiyyat normativləri əsasında aparılmış, lakin eyni yanaşma kvarsit sərfiyyat normativlərinə uyğun aparıldıqda da təxmini eyni istehsal həcmi hesablanır. Yəni, mütəxəssis öz yekun rəyində "təxmini” sözündən istifadə edərək etiraf edərək bildirmişdir ki, rəy real faktiki istehsal əsasında deyil, təxmini ehtimallar əsasında verilmişdir. İşə baxan məhkəmə qərarında xüsusi olaraq qeyd etmişdir ki, nə Vergi Məcəlləsində, nə də ki digər qanunvericilik aktlarında vergilərin məhz enerji sərfiyyatı əsasında hesablanması nəzərdə tutulmamışdır. Qeyd edilən hüquqi mövqey Ali Məhkəmə qərarların formalaşdırdığı vahid məhkəmə təcrübəsində belə öz əksini tapmışdır.

24. Bundan başqa, işə baxan birinci instansiya məhkəməsi qeyd edir ki, cavabdeh vergi orqanı öz yoxlama aktında da göstərmişdir ki, iddiaçının yoxlanılan dövr ərzində bəyannamə məlumatlarına əsasən ixracı 19953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2 938,79 ton olmuşdur. Qeyd ediləndən aydın olur ki, iddiaçının satışının 87,16 faizi ixracdan ibarət olmuşdur. İddiaçının əsas fəaliyyəti xammalı idxal edərək ondan məhsullar istehsal edib əksər hissəsini ixrac etmək olmuşdur. Belə olan halda, cavabdeh vergi orqanı mütəxəssis rəyi əsasında müəyyən etmişdir ki, iddiaçının istehsal obyektində 3 351,02 ton məhsul əlavə istehsal edilmiş, lakin hansı səbəbdən iddiaçının satışının təxminən 87%-ı ixrac olduğu halda, iddia etdikləri həmin əlavə istehsalı ixrac deyil, məhz daxili satış kimi qəbul etmişdir. Vergi Məcəlləsinin 165.1.3-cü maddəsinə görə malların ixracı üzrə ƏDV 0% dərəcə ilə hesablanır. Hazırki yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı yoxlamanın nəticəsinə görə iddiaçıda əlavə istehsalın olduğunu iddia etsə də, həmin əlavə istehsal olunmuş malların məhz ixraca deyil, daxili satış əsasında satılmasını konkret sənədlərlə və dəlillərlə sübut edə bilməmiş, bu halları təsdiq edən hər hansı sübut məhkəməyə təqdim etməmişdir. Bundan başqa, iş materiallarında olan səyyar vergi yoxlama aktında göstərilmişdir ki, ”Yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olundu. Belə ki, təsisçilər tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Vergi Məcəlləsinin 110cu, 123-cü maddələrinə əsasən təsisçinin borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıq hissələrinə eyni dövrdə, eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası orta kredit faizləri tətbiq etməklə yaranacaq gəlirindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalırlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi "RMH X29” şirkəti üzrə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 1125731,10 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə 112573,11 manat, təsisçi X14 üzrə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 536559,80 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə 53655,98 manat əlavə vergilər hesablanmışdır. Göründüyü kimi, yoxlamanın nəticəsinə görə cavabdeh vergi orqanı təsisçilərin iddiaçıya yoxlanılan dövr ərzində verdikləri borclara faiz gəlirləri və həmin faiz gəlirlərə vergilər hesablamışdır. Qeyd edilənlərə hüquqi əsas kimi cavabdeh vergi orqanı Vergi Məcəlləsinin 110-cu və 123-cü maddələrini əsas kimi gətirmişdir. Vergi Məcəlləsinin 123.1-ci maddəsində təsbit edilmişdir ki, rezident fiziki şəxsə, qeyri-rezident fiziki şəxsin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinə (maliyyə lizinqini həyata keçirən fiziki şəxslər istisna olmaqla) və Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəliyi olmayan qeyri-rezidentə rezident tərəfindən və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi tərəfindən, yaxud bu cür nümayəndəliyin adından ödənilən faizlərdən, o cümlədən maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən ssuda faizlərindən, gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, bu Məcəllənin 102.1.22-ci və 102.1.22-2-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş güzəşt nəzərə alınmaqla ödəniş mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Sözügedən normadan görünür ki, vergi ödəyicisi tərəfindən məhz ödənilən faizlərdən ödəniş mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, iş üzrə mövcud olan borc müqavilələrindən görünür ki, müəssisənin təsisçisi müəssisəyə borc verərkən həmin borcun qaytarılmasını hər hansı faizlə şərtləndirməmiş, borcu müəssisəyə maddi dəstək üçün vermiş və verdiyi borclara görə müəssisə ümumiyyətlə hər hansı məbləğdə faizlər ödəməmişdir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 5-ci maddəsinin çıxış edərək qeyd edirik ki, ödəmə mənbəyində verginin adından belə görünür ki, həmin verginin tutulması üçün ilk öncə vergitutma obyekti, yəni ödəniş olmalı, həmin ödəniş mövcud olduğu halda vergi qanunvericiliyinə əsasən ondan vergi tutulmalıdır. Yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı müəssisənin təsisçisinin verdiyi borca görə müəssisə tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi faktı öz təsdiqini tapmamış, vergi orqanın faiz ödənişləri ilə bağlı hər hansı sübut və dəlilləri mövcud olmamış və həmin ödənişlərin olması yalnız formal mülahizələrə və ehtimallara əsaslanmışdır.

25. Belə olan halda, birinci instansiya məhkəməsi qeyd edir ki, faiz gəlirləri mövcud olmadığı təqdirdə ehtimallar əsasında ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Bundan baqşa, borc münasibətləri vergi qanunvericiliyində nəzərdə tutulmadığı üçün mülki qanunvericiliyinin bəzi normalarını məhkəmə qeyd etməyi zəruri hesab edir. Məhkəmə, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin Mülki Məcəllənin 739.1, 740.1, 740.2, 740.10-ci 743.1-ci maddələrinə istinad etmişdir. Göstərilən normaların məzmunundan görünür ki, borc müqaviləsi faizlərin verilməsi ilə şərtlənirsə, faiz məbləği tərəflərin razılığı ilə müqavilədə nəzərə tutulmalıdır. Əgər borc verən gəlir əldə etmək məqsədi ilə müntəzam olaraq, habelə bir çox subyektlərə pul vəsaitlərin borc verilməsini istəyirsə, bu halda yalnız kreditlərin verilməsi fəaliyyətini həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs (misal olaraq bank, kredit təşkilatı və s.) olmalıdır. Hazırkı halda isə, müəssisənin təsisçisi ilə müəssisə arasında bağlanmış borc müqavilələrində faizlərin ödənilməsi şərtləri mövcud olmamış, eyni zamanda borc verən təsisçi isə kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs olmamışdır. Həmçinin, məhkəmə qərarda təsisçiyə verilən borca görə faizlərin ödənilməsi müqavilədə şərtləndirilmədiyi halda əlavə ÖMV vergilərin hesablanmasının qanunsuz olmasına dair vahid məhkəmə təcrübəsini formalaşdıran Ali Məhkəmə qərarları hazırda mövcud olmasını da vurğulamışdır.

26. Cavabdeh apellyasiya şikayəti verərək, Bakı İnzibati Məhkəməsinin e-2-1(112)- 1121/2024 nömrəli xx.xx.2024-cü il tarixli qərarının ləğv edilməsini və iddia tələbinin təmin edilməməsi barədə qərar qəbul edilməsini məhkəmədən xahiş etmişdir.

APELLYASİYA ŞİKAYƏTİNİN VƏ ONA QARŞİ ETİRAZİN DƏLİLLƏRİ

b) Apellyasiya şikayətinin dəlilləri

27. Cavabdeh apellyasiya şikayətində qeyd etmişdir ki, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş idarəsi Bakı İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2024-cü il tarixli e-2-1 (112)-1121/2024 nömrəli qərarı ilə aşağıda qeyd olunan səbəblərə görə razı deyil. Cavabdeh, şikayətində Vergi Məcəlləsinin 16.1.3, 23.1.2, 130.2,

38. Və 38.3.51 maddələrinə istinad edərək öz mövqeyini bildirmişdir. Eyni zamanda cavabdeh “İstehsal fəaliyyəti sahəsində vergitutma məqsədləri üçün gəlirlərin və xərclərin uçotunun aparılması Qaydasf’nın 2.2-ci maddəsinə əsasən, istehsal sahəsində fəaliyyət göstərən vergi ödəyiciləri mühasibat uçotunun, gəlirlərin (xərclərin) və vergitutma obyektlərinin, o cümlədən əmtəə-material ehtiyatlarının uçotunun aparılması, habelə uçot sənədlərinin tərtib edilməsi və saxlanması ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi və “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş vəzifələri, habelə onlara uyğun qəbul edilmiş digər qanunvericilik aktlarının tələblərini yerinə yetirməyə borclu olduğunu qeyd etmişdir. Mübahisələndirilən qərarın qəbul edilməsi üçün əsas olmuş yoxlama ilə bağlı bildiririk ki, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinin “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********147882 nömrəli qərarı ilə Vergi Məcəlləsinin 38.3.4-cü maddəsinə əsasən İddiaçı MMC-nin sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə vergilər və digər icbari ödənişlərə dair qanunvericiliyə əməl edilməsi vəziyyətinin düzgünlüyünün yoxlanılması məqsədilə növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması keçirilmişdir, (yoxlanılan dövr: xx.xx.2018— xx.xx.2021). yoxlama ilə əhatə olunan dövrdə vergi ödəyici faktiki olaraq filizin və dəmir qırıntısının reduksiyası nəticəsində çuqunun və poladın istehsalı, tökmə və yeniləşdirilmiş çuqunun istehsalı ilə məşğul olmuşdur. Bildiririk ki, səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş akt əsasında vergi ödəyicisi üçün hüquqi nəticə doğuran inzibati akt (qərar), yəni “Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar qəbul edilmişdir. Həmin qərar ilə cəmiyyətə aşağıdakı əlavə vergi məbləğləri hesablanmış və maliyyə sanksiyaları tətbiq edilmişdir. • 896 595,59 manat ƏDV az, 28,87 manat artıq və 448 297,80 manat maliyyə sanksiyası; • 166 529,20 manat ÖMV və 83 264,60 manat maliyyə sanksiyası; • 120,00 manat maliyyə sanksiyası (VM-nin 57.1-ci maddəsi) Hesablanmış vergilərin mahiyyəti ilə bağlı aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edirik. Əlavə dəyər vergisi üzrə: Vergi Məcəlləsinin 36.2-ci maddəsinə əsasən vergi yoxlamalan keçirildikdə, vergi orqanlan və onlann vəzifəli şəxsləri düzgün qərar qəbul edilməsi, əhəmiyyətli olan bütün hallan, o cümlədən vergi ödəyicisi üçün əlverişli olan hallar aydınlaşdınlmalıdır. Həmin Məcəllənin 45.1-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduqda, vergi orqanının rəhbərinin (onun müavinin) qərarına əsasən mütəxəssis dəvət oluna bilər. Qanunvericiliyin qeyd olunan normasına istinad edərək bildiririk ki, səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik tələb olunan məsələlər üzrə mütəxəssisin dəvət edilməsinə zərurət yaranmışdır. Bununla əlaqədar “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********150843 nömrəli qərara əsasən “X46" MMC-dən mütəxəssis dəvət olunmuşdur. Həmin qərar ilə İddiaçı MMC tərəfindən ’’Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı” MMC-dən (VÖEN **********) icarəyə götürülmüş Sumqayıt şəhəri, Sənaye zonası, Kimyaçılar küçəsi 1 ünvanda yerləşən ferro ərinti (ferrosilisium) istehsalı zavodunda istehsal olunan məhsulların xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək olan dövr üçün real istehsal həcminin aylar üzrə müəyyənləşdirilməsi barədə sual qoyulmuşdur. Mütəxəssis tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixdə rəy təqdim olunmuşdur. Vergilərin hesablanması zamanı mütəxəssis rəyinə istinad edilmişdir. Yoxlama zamanı mütəxəssis tərəfindən verilmiş rəyə əsasən yoxlama dövrü üzrə real istehsal həcminin 26 243,40 ton olduğu aşkarlanmışdır. Həmin dövr üzrə bəyannamə məlumatlarında vergi ödəyicisinin İxracı 19 953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2 938,79 ton olmuşdur. Bundan əlavə vergi ödəyicisinin öz verdiyi xammal və hazır məhsulun material hərəkəti cədvəlinə, yoxlama dövrü üzrə təqdim edilmiş mənfəət vergisi bəyannamələrinə əsasən yoxlama dövrünün sonuna hazır məhsul qalığı 781,16 ton olmuşdur. Vergi Məcəlləsininn 159.1-ci maddəsinə əsasən malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi, Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışı zamanı tətbiq edilən ticarət əlavəsi və vergi tutulan idxal vergitutma obyektidir. Yoxlamaya təqdim olunmuş mütəxəssis rəyində istehsal həcmi illər üzrə verildiyindən hesablama faktiki olaraq hər ilin son ayında aparılmışdır. Mütəxəssis tərəfindən verilmiş real istehsal həcmindən 781,16 ton mal qalığı, ixrac və EQF üzrə təqdim olunmuş malların miqdarı çıxıldıqdan sonra 3 351,02 ton ( 26 243,40 - 19 953,59 - 2 938,79) fərq yaranmışdır. Odur ki, yaranmış fərqə vergi ödəyicisinin EQF məlumatlarındakı həmin mal çeşidləri üzrə tətbiq etdiyi orta satış qiymətləri əsas götürülərək yoxlama dövrünü əhatə etiyi illər üzrə, hər ilin son ayında əlavə dövriyyə satışa verilmişdir. Yoxlama ilə əhatə olunan 2019-cu ilin iyul ayı, 2020-ci ilin fevral, aprel, may, iyun, mart ayları, 2021-ci ilin isə mart ayı üzrə təqdim olunmuş ƏDV bəyannamələrində vergi orqanı tərəfindən kameral hesablamalar aparılmışdır. Aparılmış hesablamalar 2019-cu ilin iyul, 2020-ci ilin aprel-iyun ayları üzrə əvəzləşməyə artıq salınmış məbləğlər, digər aylarda isə müəssisənin hesablaşma hesabına daxil olmuş vəsait ilə bağlı olmuşdur. Aparılmış kameral hesablamalar səyyar vergi yoxlaması ilə öz təsdiqini tapmışdır. Vergi Məcəlləsinin 175.1-ci maddəsinin tələblərinin pozulması nəticəsində müəssisəyə təqdim edilmiş EVHF-larına əsasən 2019-cu ilin may və oktyabr ayınlarda 2 405,45 manat, 2020-ci ilin üzrə mart və noyabr ayında 20,07 manat, 2021-ci ilin yanvar və fevral aylarında cəmi 175,09 manat ƏDV-nin artıq əvəzləşdirilməsi (təkrar əvəzləşdirilməsi) müəyyən edilmişdir. Yoxlama ilə 2019-cu ilin may ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi yoxlanılmış və İA seriyalı 953655 nömrəli elektron vergi hesab fakturası üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 210,86 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2019-cu ilin may ayı üzrə 210,86 manat ƏDV məbləğinin çox hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2019-cu ilin oktyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi yoxlanılmışdır və İF seriyalı 701439 nömrəli elektron vergi hesab fakturası üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 1 525,42 (2 152,13-626,71) manat ƏDV məbləği, HP seriyalı 679097 nömrəli elektron qaimə-faktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 669,18 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2019-cu ilin oktyabr ayı üzrə 2 194,60 (1 525,42+669,18) manat ƏDV məbləğinin çox hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin mart ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2019-cu il tarixli **********507 nömrəli YGB üzrə 1,80 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Bundan əlavə İİ seriyalı 231603 nömrəli elektron qaimə-faktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 4,41 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin mart ayı üzrə 2,61 manat ƏDV məbləğinin çox hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin avqust ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və vergi ödəyici tərəfindən 18 faiz dərəcə ilə ƏDV tətbiq edilən təqdim edilmiş elektron qaimə fakturaların dəyəri 148 885,10 manat olmasına baxmayaraq həmin heabat ayında ƏDV-nə 18 faiz dərəcə ilə cəlb olunan əməliyyatların dəyəri sətrində 860,22 az göstərildiyindən 154,84 manat əlavə hesablama aparıldı. Bundan əlavə əzəzləşməyə artıq salınan EBAN seriyalı 262348 nömrəli elektron qaimə-faktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 17,94 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Vergi ödəyicisi tərəfindən avqust ayı üzrə idxalda əvəzləşdirməyə cəlb olunmuş mallara görə ödənilən məbləğ bölməsində 63 294,47 manat göstərilsə də, Dövlət Gömrük Komitəsindən vergi orqanına daxil olmuş məlumatlarda 63 337,68 manat olmuş, nəticədə əlavə 43,21 manat ƏDV əvəzləşməyə salınmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin avqust ayı üzrə 25,27 (43,21-17,94) manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin sentyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2020-ci il tarixli **********5274 nömrəli YGB üzrə 1,80 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin sentyabr ayı üzrə 1,80 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ilin oktyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyənnaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2020-ci il tarixli **********3652 nömrəli YGB üzrə 1,80 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin oktyabr ayı üzrə 1,80 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2020-ci ci ilin noyabr ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə artıq salınan EBAS seriyalı 244352 nömrəli elektron qaimə-faktura üzrə əvvəlki əvəzləşmələr ilə birlikdə artıq salınmış 17,46 manat ƏDV məbləği əvəzləşmədən azaldılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2020-ci ilin noyabr ayı üzrə 17,46 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2021-ci ilin yanvar ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi yoxlanılmışdır və əvəzləşdirmə üçün təqdim edilmiş EBAW seriyalı 303821 nömrəli elektron qaimə-fakturası üzrə 142,65 manat ƏDV məbləği ödənilmədiyi üçün, bu elektron qaimə-fakturası (VHF-si) üzrə əvəzləşdirmədən çıxarılmışdır. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2021 -ci ilin yanvar ayı üzrə 142,65 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. 2021-ci ilin fevral ayı üzrə müəssisə tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi yoxlanılmışdır və əzəzləşməyə salınmadığı müəyyən olunan xx.xx.2021-ci il tarixli **********5100 nömrəli YGB üzrə 108,00 manat ƏDV məbləği əvəzləşməyə əlavə olunmuşdur. Nəticədə müəssisə tərəfindən 2021-ci ilin fevral ayı üzrə 108,00 manat ƏDV məbləğinin az hesablandığı müəyyən olunmuşdur. Beləliklə, yoxlama dövrü üzrə ümumilikdə 896 595,59 manat ƏDV-nin (o cümlədən: 2018-ci il üzrə 304 473,10 manat azaldılması; 2019-cu il üzrə 399 698,51 manat azaldılması, 2020-ci il üzrə 101 781,78 manat azaldılması və 28,87 manat artıq hesablanması, 2021-ci il üzrə 90 642,20 manat azaldılması) azaldılması müəyyən edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 58.1-ci maddəsinə əsasən əlavə dəyər vergisinin hesabatda göstərilən məbləği verginin hesabatda göstərilməli olan məbləğinə nisbətən 896 595,59 manat azaldıldığına görə azaldılmış vergi məbləğinin 50% miqdarında, yəni 448 297,79 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə: Müəssisə yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə ödəmə mənbəyində tutulan verginin ödəyicisi olmuşdur. Yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olunmuşdur. Belə ki, təsisçi tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisiçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Mülki Məcəllənin 739-cü maddəsinin müddəalarına əsasən borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda, o, kredit müqaviləsi adlandırılır. Eyni zamanda hüquqi şəxslə onun təsisçisi mülki hüququn ayrı-ayrı subyektləri olmaqla vergitutma məqsədləri üçün qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər sayılır. Vergi qanunvericiliyinə əsasən təsərrüfat əqdləri qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər arasında həyata keçirildikdə vergilərin hesablanması bazar qiyməti nəzərə alınmaqla həyata keçirilir. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün əvvəlinə yəni, xx.xx.2018-ci il tarixə təsisçi "RMH X29" şirkətinin müəssisəyə verdiyi borcun məbləği 3 738 040,00 manat olmuşdur. Yoxlanılan dövr ərzində təsisçi qeyri-rezident "RMH X29" şirkəti tərəfindən müəssisəyə ümumilikdə 2 023 000,00 manat borc verilmiş, eyni zamanda 897 500,00 manat müəssisə tərəfindən borc təsisçiyə qaytarılmışdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün sonuna yəni, xx.xx.2021-ci il tarixə müəssisənin təsisçiyə 5 186 440,00 manat borcu qalmışdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıqlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi "RMH X29" şirkəti üzrə 2018-ci ilin 4-cü rübü üzrə 76 024,5 manat, 2019-cu ilin 1-ci rübü üzrə 117 318,3 manat, 2-ci rübü üzrə 126 701,8 manat, 3-cü rübü üzrə 12 736,20 manat, 4-cü rübü üzrə 12 326,54 manat, 2020-ci ilin 1-ci rübü üzrə 11 433,78 manat, 2-ci rübü üzrə 106 238,4 manat, 3-cü rübü 116 540,7 manat, 4-cü rübü 107 132,3 manat, 2021 -ci ilin 1-ci rübü üzrə 255 091,6 manat olmaqla, ümumilikdə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 1 125 731,10 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyinə 10 % dərəcə ilə 112 573,1 manat vergi hesablanmışdır. Bundan başqa ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün əvvəlinə yəni, xx.xx.2018-ci il tarixə təsisçi X6 müəssisəyə verdiyi borcun məbləği 2 550,00 manat olmuşdur. Yoxlanılan dövr ərzində təsisçi X14 tərəfindən müəssisəyə ümumilikdə 3 323 803 manat borc verilmiş, eyni zamanda 699 500 manat borc müəssisə tərəfindən təsisçiyə qaytarılmışdır. Ödəmə mənbəyində tutulan vergi üzrə yoxlanılan dövrün sonuna yəni, xx.xx.2021-ci il tarixə müəssisənin təsisçiyə 3270841.10 manat borcu qalmışdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıqlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi X14 üzrə 2018-ci ilin 4-cü rübü üzrə 461,91 manat, 2019-cu ilin 1-ci rübü üzrə 24 107,37 manat, 2-ci rübü üzrə 52 355,76 manat, 3-cü rübü üzrə 59 376,22 manat, 4-cü rübü üzrə 64 205,93 manat, 2020-ci ilin 1-ci rübü üzrə 63 411,65 manat, 2-ci rübü üzrə 64 247,09 manat, 3-cü rübü 72 172,56 manat, 4-cü rübü 66 811,11 manat, 2021 -ci ilin 1-ci rübü üzrə 69 410,20 manat olmaqla, ümumilikdə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 536.559,8 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyinə 10 % dərəcə ilə 53 655,98 manat vergi hesablanmışdır. Vergi Məcəlləsinin 110-cu və 123-cü maddələrinə əsasən təsisçinin borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıq hissələrinə eyni dövrdə, eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası orta kredit faizləri tətbiq etməklə yaranacaq gəlirindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Vergi Məcəlləsinin 58.1-ci maddəsinə əsasən ödəmə mənbəyində tutulan verginin hesabatda göstərilən məbləği verginin hesabatda göstərilməli olan məbləğinə nisbətən 166 529,20 manat azaldıldığına görə azaldılmış vergi məbləğinin 50% miqdarında, yəni 83 264,61 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Eyni zamanda səyyar vergi yoxlaması ilə əhatə olunan dövr üzrə malların (iş və xidmətlərin) dəyəri ödənilən gündən gec ƏDV məbləğinin ödənilməsinə görə Vergi Məcəlləsininn 58.6-cı maddəsinə görə vergi ödəyicisinə vaxtında ödənilməmiş ƏDV məbləğinin 50 faizi miqdarında, yəni 459,73 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir. Yuxarıda qeyd olunanlardan göründüyü kimi səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövrdə vergi ödəyicisi tərəfindən vergilərin dövlət büdcəsinə ödənilməkdən yayındırılması halları aşkar edilmişdir. Bununla bağlı vergi ödəyicisinin vergi məsuliyyətinə cəlb olunması məsələsinə baxılmış və “Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında" 04.11,2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar qəbul edilmişdir. Səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilmiş qərara əsasən vergi ödəyicisinin fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş cinayət xarekterli faktlar (vergi ödəməkdən yayınma) aşkar olunduğundan, toplanmış materiallar qanunamüvafiq tədbirlərin görülməsi üçün İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Vergi Cinayətlərinin ibtidai Araşdırılması Baş idarəsinə göndərilmişdir. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Vergi Cinayətlərinin İbtidai Araşdırılması Baş İdarəsinin xx.xx.2023-cü il tarixli qərarı ilə Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 40.4-cü maddəsinə əsasən cinayət işinin başlanması rədd edilmişdir. Məhkəmə qərarında qeyd olunur: “Yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı tərəfindən sənədlərin tələb edilməsi və götürülməsi vergi qanunvericiliyinin tələblərinin kobud pozulması ilə həyata keçirilmişdir." Məhkəmənin gəldiyi nəticə ilə razılaşmayaraq bildirirk ki, səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı vergi ödəyicisinə “Vergi yoxlamasının keçirilməsi üçün zəruri olan sənədlərin təqdim olunması haqqında” xx.xx.2021 -ci il tarixli **********147927 nömrəli təlabnamə təqdim edilmişdir. Vergi ödəyicisi tərəfindən yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə vergilərin hesablanması ilə bağlı olan mühasibat sənədləri yoxlamaya qismən təqdim olunmuşdur. Bununla əlaqədar “Sənədlərin qismən təqdim olunması barədə” xx.xx.2021-ci il və xx.xx.2021-ci il tarixli aktlar tərtib olunmuş və həmin aktlar vergi ödəyicisi tərəfindən etiraz bildirilmədən imzalanmışdır. Təsisçilərlə borc müqavilələri, xarici şirkətlərlə müqavilələr, təmir aktları və digər sənədlər tələbnamə ilə tam təqdim olunmamışdır. Bununla əlaqədar Vergi Məcəlləsinin 43-cü maddəsinə əsasən "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında" xx.xx.2022-ci il tarixli **********160417 nömrəli qərar çıxarılmış, və yalnız bundan sonra həmin qərara əsasən sənədlər yoxlamaya tam təqdim edilmişdir. Vergi ödəyicisinin etibarnamə üzrə səlahiyyətli nümayəndəsinin iştirakı ilə “Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında” protokol tərtib edilmiş və həmin protokolun bir nüsxəsi vergi ödəyicisinin nümayəndəsi tərəfindən heç bir etiraz olmadan imzalanaraq götürülmüşdür. Məhkəmə qərarında qeyd olunur: “Cavabdehin səyyar vergi yoxlamasının başlanması və yoxlma müddətlərin uzadılması barədə qərarlarından göründüyü kimi cavabdeh vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlaması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə zidd olaraq təqvim günləri ilə deyil, iş günləri ilə aparılmışdır. Eyni zamanda məhkəmə qeyd edir ki, cavabdeh tərəfindən səyyar vergi yoxlaması “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun tələblərinin pozulması ilə keçirilmişdir. Bundan əlavə, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında’’ Əsasnamənin 3.4.11ci yarımbəndinə əsasən yoxlamanın müddəti (başlama və sona çatma tarixləri göstərilməklə) yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarını təşkil edir. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən KY211588888 nömrəli çıxarışdan görünür ki, yoxlamanın başlama tarixi 01.07,2021-ci il, sona çatma tarixi xx.xx.2021-ci il tarixidir. Halbuki, yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixində başlasa da, yoxlama müddəti 2 dəfə artırılmış, 12 dəfə dayandırılmış (təxirə salınmışdır) və yalnız yoxlamanın başlanmasından təxminən 1 ildən artıq müddət (təxminən 1 il 24 gün) keçdikdən sonra xx.xx.2022-ci ci il tarixində başa çatmışdır. Yoxlama ilkin olaraq yoxlayıcı Emin Məmmədov və daha sonra Elnur Bəylərzadə tərəfindən aparılmışdır. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair çıxarışda isə yalnız yoxlamaya ilkin cəlb edilmiş yoxlayıcı X23 barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilmiş, yoxlamanı bundan sonra aparan yoxlayıcı X9 barəsində heç bir məlumat mövcud deyil. Bu isə daha sonra cəlb edilmiş yoxlayıcı ilə aparılan bütün yoxlama hərəkətlərin qanunsuz və əsassız olmasına dəlalət edir. ” Məhkəmənin gəldiyi nəticə ilə razılaşmayaraq aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edirik. Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsinə əsasən növbəti səyyar vergi yoxlaması təqvim ili ərzində bir dəfədən çox olmayaraq keçirilir. Səyyar vergi yoxlaması 30 gündən artıq davam edə bilməz. Müstəsna hallarda, yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi müddəti 90 günə qədər artırıla bilər. Vergi qanunvericiliyinin təhlili nəticəsində bizdə formalaşmış olan hüquqi mövqeyə əsasən səyyar vergi yoxlaması zamanı vergi qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş prosessual müddətlə bağlı heç bir pozuntuya yol verilməmiş, yəni Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsinin tələbləri tərəfimizdən pozulmamışdır. Belə ki, Vergi qanunvericiliyinin digər sahəvi qanunvericiliklə qarşılıqlı təhlili tam olaraq onu deməyə əsas verir ki, Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müddətlər, yəni günlərlə ifadə olunmuş prosessual müddətlər məhkəmənin barəsində şikayət olunan qərarında ifadə etməyə çalışdığı təqvim gününü deyil, məhz iş gününü nəzərdə tutur. Vergi Məcəlləsinin 38.4-cü maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. işin materialları arasında olan “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********147882 nömrəli qərarın 3-cü bəndindən də göründüyü kimi yoxlamanın müddəti 30 iş günü müəyyən edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 38.4-cü maddəsinə və onun həqiqi mahiyyətini ortaya qoyan məzmununa diqqət edilmiş olarsa aydın olacaqdır ki, vergi orqanının səyyar vergi yoxlamasını yalnız vergi orqanı üçün müəyyən edilmiş iş günlərində həyata keçirmək imkanı olacaqdır. Belə olan halda 30 gün ifadəsini təqvim günü kimi qəbul etmiş olsaq, o zaman 30 gün ərzində olan qeyrl-iş günlərində yoxlamanın keçirilməsi təbii ki, imkansız olacaqdır.Nəzərə alsaq ki, vergi orqanı üçün beş günlik iş həftəsi müəyyən edilmişdir ki, bu halda da qeyri-lş günləri hesab edilən bayram günlərini hətta nəzərə almasaq belə, təqvim ayı üzrə şənbə-bazar günləri 8 (səkkiz) gün təşkil edir. Nəticə etibarı ilə yoxlamanın həyata keçirilməsi üçün müəyyən edilmiş 30 gün müddətin 1/3 hissəsi yoxlamanın həyata keçirilməsi müddətinə aid olmadığı üçün yoxlamanın orta hesabla 22 gün davam etməsi mümkündür. Halbuki qanunverici orqan Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsində günlərdə ifadə olunan müddəti təyin edərkən həmin günləri yoxlamanın həyata keçirilməsi üçün imkan müddəti kimi müəyyən etmişdir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsində qeyd olunur ki, səyyar vergi yoxlaması 30 gündən artıq davam edə bilməz. Bu normanın təhlili onu deməyə əsas verir ki, səyyar vergi yoxlaması ancaq 30 gün ərzində davam etməlidir. Vergi Məcəlləsinin 38.4-cü maddəsi yoxlamanın qeyri-iş günlərində davam etməsini qadağan edirsə, hansı halda səyyar vergi yoxlaması 30 təqvim günü ərzində keçirilə bilər və ya davam edə bilər? Yəni, məhkəmənin gəldiyi məntiqi nəzərə alsaq, səyyar vergi yoxlmasının 30 gün ərzində davam etməsi tam imkansız hala çevrilir. Heç bir halda səyyar vergi yoxlamsının 30 gün dövründə həyata keçirilməsi imkanı mövcud olmayacaqdır. Digər tərəfdən iddiaçının formal mülahizələrinə əsaslanan məhkəmə "Gün" ifadəsini "təqvim günü” kimi təfsir və tətbiq etməklə Vergi Məcəlləsinin digər normalarında təqvim günü ifadəsinin olması faktını nəzərdən qaçırmışdır. Çünki Vergi Məcəlləsinin bir sıra normalarında təqvim günü ifadəsi işlənilir ki, bu da Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsində ifadə olunan gün sözünün təqvim günü kimi idrak edilməsini istisna edir. Belə ki, əgər iddiaçının və məhkəmənin məntiqi ilə "gün” ifadəsi “təqvim günü” ifadəsini nəzərdə tutursa, o zaman sual yaranır ki, nə üçün hüquq müəyyənedici orqan Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan “gün" ifadəsini "təqvim günü” kimi müəyyən etməmişdir?! Qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, Vergi Məcəlləsinin xx.xx.2022-ci il tarixədək qüvvədə olan 38.2-ci maddəsinin tələbinə dair vergi orqanlarının bundan əvvəl çıxış etdiyi məhkəmə mübahisələrində mövcud olmuş oxşar hüquqi məsələlər üzrə artıq formalaşmış məhkəmə təcrübəsi mövcuddur. Bununla əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsinin 15.01,2020-ci il tarixli 2-1(102)- 6/2020 nömrəli qərarını qeyd edə bilərik. Həmin qərarda qeyd edilmişdir ki, səyyar vergi yoxlamasına dair qaydaları müəyyən edən Vergi Məcəlləsinin 38-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş 38.1 -ci və digər maddələr, o cümlədən 38.2-ci və 38.4-cü maddələri ayrıayrılıqda deyil, əlaqəli şəkildə tətbiq olunmalıdır. Hər iki maddələrin əlaqəli tətbiqi isə onu ehtiva edir ki, yoxlama 30 gün və yalnız iş günü ərzində aparıldığından, yoxlamanın aparılmalı olan müddəti iş günləri ilə hesablanmalıdır. Qeyd olunanlar onu deyməyə əsas verir ki, birinci instansiya məhkəməsi maddi və prosessual hüquq normasının tətbiq və təfsir olunmasında yanlışlara yol vermiş və nəticə etibarı ilə yalnışa söykənən qənaət onun qərarının hüquqi əsaslandırılmasını təşkil etmişdir. Bu baxımdan qeyd edirik ki, mübahisələndirilən qərarın qəbul edilməsinə əsas olmuş, vergi orqanı tərəfindən aparılan səyyar vergi yoxlaması Vergi Məcəlləsində səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi üçün müəyyən edilmiş müddətlərdə aparılmış və prosessual pozuntuya yol verilməmişdir. Bundan əlavə, Ali Məhkəmənin xx.xx.2020-ci il tarixli 2-1(102)-06/2020 nömrəli qərarında da qeyd olunmuşdur ki, Vergi Məcəlləsinin 37-ci maddəsi kameral vergi yoxlamasının aparılması qaydalarını tənzimləmiş və həmin maddədə ayrı bənd kimi vergi yoxlamasının iş günü və iş vaxtında aparılması göstərilməmişdir. Bu səbəbdən xx.xx.2017-ci il tarixinə qədər olan maddənin redaksiyasında kameral vergi yoxlamaların 30 gün ərzində aparılması onu ehtiva edirdi ki, bu günlər təqvim günləri kimi hesablanmalıdır. "Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişikliklər edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının xx.xx.2016-cı il tarixli Qanunu ilə 37.2-ci maddədə kameral vergi yoxlamasının "30 gün" müddətində keçirilməsi ifadəsi əvəzinə "30 iş günü müddətində keçirilir" ifadəsi əks olunmuş və bu qayda xx.xx.2017-ci il tarixindən qüvvəyə minmişdir. Bu qaydadan fərqli olaraq Vergi Məcəlləsinin 38-ci maddəsinə müddətlərlə bağlı dəyişiklik edilməmiş, çünki həmin maddənin 38.2-ci və 38.4-cü hissələri yoxlamaların iş günü ərzində aparılmalı olduğunu nəzərdə tutduğundan, 30 gün anlayışı bilvasitə 30 iş gününü nəzərdə tutmuşdur. Qanunvericiliyə edilmiş dəyişiklik isə hər iki yoxlamaların yalnız iş günü ərzində aparılmalı olduğuna dair yanaşmanı dürüstləşdirmişdir.Lakin, məhkəmə qeyd olunan məsələ ilə bağlı cavabdeh tərəfindən təqdim edilmiş etirazda göstərilənləri sübutların qiymətləndirilməsi zamanı nəzərə almamışdır. Əlavə olaraq bildiririk ki, yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixdə sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydiyyatdan keçirilmişdir. (Ns KY211588888; xx.xx.2021-ci il), Yoxlama ilə bağlı tələb olunan bütün məlumatlar, eyni zamanda yoxlamanın keçirildiy dövrdə yoxlama müddətinin artırılması və dayandırılması (təxirə salınması) barədə məlumatlar da reyestrə daxil edilmiş və bu barədə məlumatlar səyyar vergi yoxlaması aktının 1.1-ci bəndində qeyd olunmuşdur. Yoxlayıcıların dəyişdirilməsi barədə məlumatın reyestrə daxil olunmaması dəlili ilə bağlı bildiririk ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 15 fevral tarixli 383 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında Əsasnamə”yə əsasən (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 mart 2017-ci il tarixli 1299 nömrəli Fərmanı ilə edimiş dəyişikliklər nəzərə alınmaqla) yoxlamanın qeydiyyata alınması barədə reyestrdən çıxarışda yoxlayıcılar barədə məlumat qeyd olunur. Hazırkı yoxlama üzrə yoxlayıcı şəxs barədə məlumatlar da xx.xx.2021-ci il tarixli KY211588888 nömrəli reyestrdə qeyd olunmuşdur. Səyyar vergi yoxlaması keçirilən dövrdə yoxlamanın daha effektli, kefiyyətli və operativ həyata keçirilməsinin təmin edilməsi üçün vergi orqanının qərarına əsasən yoxlayıcıların tərkibi dəyişdirilə bilər. Bununla əlaqədar “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında qərara əlavələr (dəyişikliklər) edilməsi barədə” xx.xx.2021 -ci il tarixli **********151151 nömrəli qərar ilə səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi X5 həvalə edilmiş, yoxlama onun tərəfindən davam etdirilmiş və səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi barədə akt onun tərəfindən tərtib edilmişdir. Qərarda qeyd olunur: “Cavabdeh vergi orqanın xx.xx.2021-ci il tarixli “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” qərarında və rəydə mütəxəssisə iddiaçının istehsal obyektində istehsal olunmuş məhsulların aylar üzrə istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi tapşırılsa da, mütəxəssis həmin həcmləri aylar üzrə deyil, illər üzrə müəyyən etmişdir. Cavabdeh vergi orqanı yoxlama zamanı mütəxəssis rəyini əsas götürməklə illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsini hər ilin sonuncu dekabr ayına tətbiq edərək əlavə vergiləri hesablamaqla vergi qanunvericiliyinin tələblərini və iddiaçının qanunla qorunan hüquqlarını kobud surətdə pozmuşdur. Həmçinin, məhkəmə hesab edir ki, mütəxəssis istehsal sahəsində heç bir xüsusi biliyə malik olmamış və onun bu sahədə heç bir sertifikatı və yaxud diplomu mövcud olmamışdır. Belə olan təqdirdə, mütəxəssis qarşısında iddiaçının istehsal obyektində aylar üzrə istehsal həcmlərinin müəyyən edilməsi sualı qoyulsa da, mütəxəssis bu sahədə xüsusi biliyə malik olmadığı üçün suala cavab verməkdən imtina etməli idi. Beləliklə, mütəxəssis öz xüsusi biliyinə aid olan sahə üzrə deyil, digər sahəyə aid, yəni istehsal sahəsi üzrə rəy vermişdir ki, bununla da kobud qanun pozuntusuna yol verimişdir. Eyni zamanda nə Vergi Məcəlləsində, nə də ki, digər qanunvericilik aktlarında vergilərin məhz enerji sərfiyyatı əsasında hesablanması nəzərdə tutulmamışdır.’’ Məhkəmənin gəldiyi nəticə ilə razılaşmayaraq aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edirik. Vergi Məcəlləsinin: 23.1.14-cü maddəsi ilə təyin edilmiş qaydada mütəxəssislərin cəlb edilməsi vergi orqanlarının hüquqlarına aid edilmişdir. 36.2-ci maddəsinə əsasən vergi yoxlaması keçirildikdə, vergi orqanlarının və onlann vəzifəli şəxsləri düzgün qarar qəbul edilməsi uçün əhəmiyyətli olan bütün hallan, o cümlədən vergi odəyicisi üçün əlverişli olan hallan aydınlaşdırmalıdırlar. 45-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanlarının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduqda, vergi orqanın rəhbərinin (onun müavininin) qaranna əsasən mütəxəssis dəvət oluna bilər. Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanlarının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduğuna görə mütəxəssis dəvət edilməsi zərurəti yaranmışdır. Belə ki, vergi ödəyicisi tərəfindən təqdim olunmuş istehsal prosesi zamanı elektrik enerjisi sərfiyyatı və itki normalarında uyğunsuzluqlar müəyyən olunmuşdur. Vergi ödəyicisi tərəfindən istehsal olunmuş məhsulların xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək olan real istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi üçün yoxlama zamanı Vergi Məcəlləsinin 45-ci maddəsinə əsasən mütəxəssis cəlb olunmasına zərurət yaranmışdır. Vergi ödəyicisi tərəfindən "Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı” MMC-dən (VÖEN **********) icarəyə götürülmüş, ünvan 1 ünvanında yerləşən ferro-ərinti (ferrosilisium) istehsalı zavodunda istehsal olunan məhsullarının xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək olan dövr üçün real istehsal həcmini aylar üzrə müəyyənləşdirmək məqsədi ilə Baş İdarə tərəfindən xx.xx.2021 - ci il tarixli **********150843 nömrəli "Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında" Qərar çıxarılaraq "X46" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin əməkdaşı X24 mütəxəssis kimi dəvət olunmuşdur. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi ilə "X46" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti arasında "Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” Müqavilə bağlanmışdır. Mütəxəssisə istehsalatda istifadə olunan əsas materialların (xammal- materialın) hərəkəti cədvəli, mal nomenklaturası üzrə materialların sərfiyyat normaları (kalkulyasiya), yoxlama dövrü üzrə elektron vergi hesab faktura məlumatları (e- VHF) təqdim olunmuşdur. Bağlanmış müqaviləyə əsasən "X46" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətiyinin mütəxəssisi X24 tərəfindən baxış keçirilmiş və nəticələri barədə xx.xx.2022-ci il tarixli Mütəxəssis Rəyi tərtib olunmuşdur. Tərtib olunmuş rəy vergi ödəyicisinə səyyar vergi yoxlaması aktı ilə birlikdə təqdim olunmuşdur. Səyyar vergi yoxlaması zamanı vergi ödəyicisi tərəfindən istehsal olunmuş məhsulların real istehsal həcmi və itki normaları "X46" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin xx.xx.2022-ci il tarixli mütəxəssis rəyi əsasında hesablanmışdır.Bunlarla yanaşı qeyd edirik ki, mütəxəssisin dəvət edilməsi müvafiq cəmiyyətlər ilə iqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidməti Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi arasında bağlanmış müqavilələr əsasında həyata keçirilir. Eyni zamanda qeyd edirik ki, “X46” MMC tərəfindən rəy vermiş X1 Sidney Universitetində kommersiya üzrə magistr dərəcəsi, İngiltərənin Varvik Universitetində kommersiya ixtisası üzrə doktorant elmi dərəcələrinə malikdir. Digər tərəfdən qeyd edirik ki, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2000-ci il 27 iyun tarixli 107 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Qiymətləndirmə standartları və normaları, peşəkar qiymətləndiricilərin hazırlanması Qaydaları”-nın 3.1 -ci bəndinə əsasən peşəkar qiymətləndiriciləri aşağıdakı kimi hazırlamaq mümkündür: Ali məktəblərdə peşəkar qiymətləndiricilərin hazırlanması, yenidən hazırlanması və ixtisaslarının artırılması; Xarici ölkələrdən qiymətləndirici ekspertlərin dəvət olunması və yaxud xarici ölkələrdə qiymətləndiricilərin hazırlanması və s. Eyni zamanda qeyd edirik ki, qanunvericilikdə mütəxəssis və ekspertin mütləq qaydada hansısa formada sertifikatlaşdırılması ilə bağlı müddəa nəzərdə tutulmamışdır. Qərarda qeyd olunur: “İş üzrə mövcud olan borc müqavilələrindən görünür ki, müəssisənin təsisçisi müəssisəyə borc verərkən həmin borcun qaytarılmasını hər hansı faizlə şərtləndirməmiş, borcu müəssisəyə maddi dəstək üçün vermiş və verdiyi borclara görə müəssisə ümumiyyətlə hər hansı məbləğdə faizlər ödəməmişdir. Yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı müəssisənin təsisçisinin verdiyi borca görə müəssisə tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi faktı öz təsdiqini tapmamış, vergi orqanın faiz ödənişləri ilə bağlı hər hansı sübut və dəlilləri mövcud olmamış və həmin ödənişlərin olması yalnız formal mülahizələrə və ehtimallara əsaslanmışdır. Belə olan halda, məhkəmə hesab edir ki, faiz gəlirləri mövcud olmadığı təqdirdə ehtimallar əsasında ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Hazırkı halda isə, müəssisənin təsisçisi ilə müəssisə arasında bağlanmış borc müqavilələrində faizlərin ödənilməsi şərtləri mövcud olmamış, eyni zamanda borc verən təsisçi isə kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs olmamışdır. Bu səbəbdən də yoxlama ilə vergi orqanı fərarindən təsisçiyə müəssisə tərəfindən qaytarılan borc məbləğlərinə görə faizlər hesablanaraq həmin faizlərə görə də ÖMV üzrə vergilərin hesablanması da qanunsuz və əsassızdır. ” Məhkəmənin gəldiyi nəticəni razılaşmayaraq bildirirk ki, yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olundu. Belə ki, təsisçi tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisiçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Məhkəmənin təsisçi tərəfindən faizsiz olaraq müəssisəyə verdiyi borc məbləğinin qaytarılması zamanı veginin hesablanmaması ilə bağlı bildiririk ki, hüquqi şəxslə onun təsisçisi mülki hüququn ayrı-ayrı subyektləri olmaqla vergitutma məqsədləri üçün qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər sayılır. Fiziki və ya hüquqi şəxs təsisçisi olduğu digər hüquqi şəxsə borc məbləğlərini, habelə qarşılıqlı surətdə asılı olmayan fiziki və hüquqi şəxs digər hüquqi şəxsə borc məbləğlərini faizsiz verdiyi halda, verilmiş borc məbləğinə vergitutma məqsədləri üçün həmin borcun aid olduğu dövrdə eyni valyuta ilə oxşar müddətə verilmiş kreditlər üzrə faizlərin səviyyəsi nəzərə alınmaqla vergitutma məqsədləri üçün faizlər hesablanmalı və həmin faiz məbləğlərindən ödəmə mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulub dövlət büdcəsinə ödənilməlidir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 123.1 -ci maddəsinə əsasən rezident kredit təşkilatlarına və ya bank əməliyyatları aparan şəxslərə, maliyyə lizinqini həyata keçirən rezident şəxslərə və ya qeyri-rezident bankların, maliyyə lizinqini həyata keçirən qeyri-rezidentin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinə kreditlər (ssudalar), depozitlər (hesablar) üzrə ödənilən faizlər istisna olmaqla, rezident tərəfindən və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi tərəfindən, yaxud bu cür nümayəndəliyin adından ödənilən faizlərdən, o cümlədən maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən ssuda faizlərindən, gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, bu Məcəllənin 102.1,22-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş güzəşt nəzərə alınmaqla ödəniş mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Qərarda qeyd olunur: Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi tərəfindən verilmiş 9/665 N°-li, xx.xx.2024-cü il tarixli ekspert rəyindən görünür ki, ekspert belə nəticəyə gəlmişdir ki, rəyin tədqiqi hissəsində qeyd olunanlara əsasən iddiaçı “X47 X30” MMC istehsal fəaliyyəti zamanı aşağıdakı iki enerji təchizatçısından enerji qəbul etmişdir; -"xxxx" ASC-dən 156.133.255 KVST, -“Kimya Sənaye Parkı’’ MMC-dən 82.967.841,48 KVST. Həmçinin qeyd edilir ki, iş materiallarında öz əksini tapmış aylar üzrə aktlara əsasən obyektin həmin dövr üzrə fəaliyyəti zamanı məişət hissəsi üçün sərf olunan enerjinin sərfiyyatı ümumilikdə 25.557.477 KVST, enerji itkiləri isə 1271581,47 KVST olmuşdur. Ekspert qarşısında qoyulmuş sual üzrə qeyd edilir ki, istehsal olunmuş məhsulun real həcminin müəyyən edilməsi məsələsi məhkəmə-mühasibat ekspertizasının həll etdiyi məsələlər xaricində olduğundan bu sualın cavablandırılması mümkün olmadı. Eyni zamanda iş materiallarında mövcud olan yoxlama sənədlərinə, tədqiqata təqdim edilmiş müəssisənin yoxlama ilə əhatə edilən dövrə aid olan 8 qovluqdan ibarət sənədlərə və müəssisənin fəaliyyətini əks etdirən 1 ədəd flaşkartda olan məlumatlara əsasən aparılmış tədqiqat nəticəsində müəssisədə (896595,59 manat SVY ilə hesablanmış-893994,68 manat yoxlama zamanı cəlb edilmiş mütəxəssisin enerji sərfiyyatı əsasında verdiyi rəy üzrə hesablanmış) 2600,91 manat məbləğində əlavə dəyər vergisinin azaldılması müəyyən edilir. Həmçinin qeyd edilir ki, vergi orqanı tərəfindən aparılmış hesablamalar zamanı VM-də nəzərdə tutulmayan qaydada borcun aid olduğu dövrdə eyni valyuta ilə oxşar müddətdə verilmiş kreditlər üzrə faizlərin səviyyəsi nəzərə alınmaqla faiz gəlirləri hesablanmış və həmin faiz məbləğindən ÖMV hesablanmışdır. Yoxlama materiallarında müəssisənin təsisçilərinin verdiyi borca görə müəssisə tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi (faizlərin ögənilməsini təsdiq edən sənədlər) iş üzrə mövcud olan sənədlərdə öz təsdiqini tapmadığından hazırkı tədqiqatla təsisçilərin müəssisəyə verdiyi borca görə ödəmə mənbəyində tutulan vergilərin hesablanmasının düzgünlüyü müəyyən edilmədi. ” Məhkəmənin gəldiyi nəticə ilə razılaşmayaraq aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edirik. Bakı İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2023-cü il tarixli 2-1(112)-9481 /2023 nömrəli qərardadı ilə iş üzrə məhkəmə mühasibatlıq ekspertizası təyin edilmiş və ekspertizanın keçirilməsi Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinə həvalə olunmuşdur. Həmin qərardad ilə ekspert qarşısında aşağıdakı sual qoyulmuşdur. 1. İddiaçı MMC tərəfindən "xxxx" MMC-dən (VÖEN **********) icarəyə götürülmüş ünvan 2 ünvanda yerləşən ferro ərinti (ferrosilisium) istehsalı zavodunda istehsal olunan məhsulların xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021 -ci il tarixədək olan dövr üçün istehsal obyektində mövcud olan avadanlıqların texniki göstəriciləri, istifadə edilən enerji sərfiyyatı (obyektin həmin dövr üzrə fəaliyyəti zamanı məişət hissəsi üçün sərf olunan eneji sərfiyyatı çıxılmaqla) və enerji itkiləri nəzərə alınmaqla real istehsal həcmi aylar üzrə nə qədər müəyyən olunur? Bundan əlavə, Bakı İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2024-cü il tarixli e-2-1 (112)-1121/2024 nömrəli qərardadı ilə ekspert qarşısında əlavə sual da qoyulmuşdur. 1. İddiaçı MMC-də yoxlanılan xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək dövr üzrə vergi orqanı tərəfindən hesablanmış vergi məbləğinin düzgünlüyü müəyyən olunurmu? İş üzrə Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi tərəfindən xx.xx.2024-cü il tarixli 9/665 nömrəli ekspert rəyi verilmişdir. İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş idarəsi aşağıda qeyd olunan səbəblərə görə xx.xx.2024-cü il tarixli 9/665 nömrəli ekspert rəyini əsassız hesab edir. "Məhkəmə ekspertizası fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 3-cü maddəsinə əsasən məhkəmə ekspertizası fəaliyyətinin əsas vəzifəsi elm, texnika, incəsənət, sənətkarlıq və başqa sahələr üzrə xüsusi bilik əsasında sübut əhəmiyyətinə malik olan faktiki halların müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Həmin Qanunun 13-cü maddəsinə əsasən təqdim edilmiş obyektlərin və iş üzrə materialların tam və hərtərəfli tədqiqatını aparmaq, qoyulmuş suallar üzrə əsaslandırılmış və obyektiv rəy vermək ekspertin vəzifəsidir. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Kollegiyasının xx.xx.2014-cü il tarixli 12-N nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Məhkəmə ekspertizası mərkəzində ekspertizaların aparılmasının təşkili haqqında” Təlimatın 3.5.4-cü bəndinə əsasən təqdim edilmiş obyektlərin və iş üzrə materialların tam və hərtərəfli tədqiqatını aparmaq və xüsusi biliyinə uyğun olaraq qoyulmuş suallar üzrə əsaslandırılmış və obyektiv rəy vermək ekspertin vəzifəsidir. Mülki Prosessual Məcəllənin 101.2-ci maddəsinə əsasən ekspert rəyində aparılmış tədqiqatların müfəssəl təsviri, onlara əsasən çıxarılmış nəticələr və məhkəmə tərəfindən qoyulmuş suallara əsaslandırılmış cavablar verilməlidir. Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin xx.xx.2024-cü il tarixli 9/665 nömrəli ekspert rəyində ekspert qeyd edir ki, istehsal olunmuş məhsulun real həcminin müəyyən edilməsi məsələsi məhkəmə mühasibatlıq ekspertizasının həll etdiyi məsələlər xaricində olduğundan bu sualın cavablandırılması mümkün olmamışdır. Məhkəmə tərəfindən ekspert qaşısında qoyulmuş 1-ci sualın əsas mahiyyəti cəmiyyətin real istehsal həcminin aylar üzrə miqdarının müəyyən edilməsi olduğu halda, ekspert həmin məsələ üzrə araşdırma aparmamış və məhkəmənin təqdim etdiyi sual cavablandırılmamışdır.Bundan əlavə, məhkəmə tərəfindən ekspert qarşısında qoyulmuş 2-ci suala da əsaslandırılmış cavab verilməmişdir. Göründüyü kimi ekspert ekspertiza tədqiqatının hərtərəfli, tam və obyektiv aparılması üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hüquqlarından istifadə etməmişdir. Məhkəmə qərardadında göstərilən suallara əsaslandırılmamış və qeyri müəyyən cavablar verməklə qanunvericiliyin tələblərinə əməl etməmişdir. İş üzrə materialların tam və hərtərəfli tədqiqatını aparmaq, qoyulmuş suallar üzrə əsaslandırılmış və obyektiv rəy vermək ekspertin vəzifəsi olmasına baxmayaraq, ekspert işin faktiki hallarına uyğun rəy verməməklə Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğun hesablanmış vergiləri dövlət büdcəsinə ödəməkdən yayındırmağa şərait yaradır. Bildiririk ki, cavabdeh tərəfindən ekspert rəyinə dair mülahizə məhkəməyə təqdim edilmiş, ekspert rəyi işin faktiki hallarını tam əhatə etmədiyindən sübut kimi nəzərə alınmaması məhkəmədən xahiş olunmuşdir. Məhkəmə sübutların qiymətləndirilməsi zamanı cavabdeh tərəfindən təqdim edilmiş mülahizəni və işin materiallarında olan digər sübutları nəzərə almamışdır. Bununla da İnzibati Prosessual Məcəllənin 12.1-ci və 58.7-ci maddəsinin tələbi pozulmuşdur. Qərarda qeyd olunur: “Cavabdeh vergi orqanı tərəfindən hazırda mübahisələndirilən qərar Vergi Məcəlləsinin 49-cu maddəsinin tələblərinin kobud pozulması ilə qəbul edilmişdir. Vergi Məcəlləsinin 49.2-ci maddəsinə əsasən vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərarda vergi yoxlaması ilə müəyyən olunan vergi qanunvericiliyinin pozulmasının şəraiti, həmin şəraiti təsdiq edən sənədlər və digər məlumatlar, vergi ödəyicisinin özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər və bu dəlillərin yoxlanılmasının nəticələri, vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə və tətbiq olunan məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutan müvafiq qanunların maddələri göstərilməklə vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin konkret hansı tələblərinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb olunması ona izah olunur. İddiaçı onun barəsində aparılmış səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli akta dair öz etarızını təqdim edərək özünün müdafiəsi üçün bir çox dəlillər gətirmiş, lakin cavabdeh vergi orqanı məsuliyyət qərarı qəbul edərkən qeyd olunan dəlillərin heç birinə münasibət belə bildirməmişdir. Göstərilən normaların tələblərinə zidd olaraq, cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlamasının materiallarına baxılmasının nəticəsi üzrə qəbul etdiyi vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə qərar ümumiyyətlə əsaslandırılmamış, iddiaçının özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər ümumiyyətlə yoxlanılmamış, yalnız yoxlamanın nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli aktın məzmununu köçürməsi, əlavə vergilərin hesablanması və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyasının qeyd edilməsi ilə kifayətlənmişdir. ” Məhkəmənin gəldiyi nəticə ilə razılaşmayaraq bildirirk ki, səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş akta əsasən vergi qanunvericiliyinin pozulması hallarına, onların aradan qaldırılması və müvafiq sanksiyaların tətbiq edilməsi məsələsinə baxılacağı barədə vergi ödəyicisinə məlumat verilmiş, vergi ödəyicisi tərəfindən səyyar vergi yoxlaması aktına dair etiraz verilmişdir. Vergi ödəyicisinin etiraz ərizəsinə İddiaçı MMC-nin səlahiyyətli nümayəndəsi olan X10 iştirakı ilə baxılmış, məsuliyyətə cəlb edilmə barədə qərar qəbul edilən zaman bütün hallar, o cümlədən vergi ödəyicisi üçün əlverişli olan hallar araşdırılmış və Vergi Məcəlləsinin 49.1.1-ci maddəsinə əsasən qərar qəbul edilmişdir. Cavabdeh tərəfindən təqdim edilmiş və işin materiallarında olan “Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərara nəzər yetirmədən inzibati aktın (qərarın) yazılı şəkildə tam olaraq əsaslandırmadığını qərarda qeyd etmişdir. xx.xx.2022-ci il tarixli qərara nəzər yetirsək əlavə vergi məbləğlərinin hesablanması qaydası (düsturu), inzibati orqanın inzibatı aktın qəbulunu şərtləndirən hallardan doğan qənaəti aydın şəkildə qərarda öz əksini tapmışdır. Bununla əlaqədar, Ali Məhkəmənin İnzibati-lqtisadi Kollegiyasının iddiaçı "xxxx" MMC-nın cavabdeh Vergilər Nazirliyi yanında Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Departamentinə (hazırkı iqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş idarəsi) qarşı iddiası üzrə qəbul edilmiş xx.xx.2017-ci il tarixli 2-1(102)-604/2017 nömrəli qərarındakı hüquqi mövqeyini qeyd etməyi zəruri hesab edirik. Qərarda qeyd olunur: “Vergi münasibətləri üzrə artıq mövcud olmuş inzibati praktika ondan ibarətdir ki, cavabdeh qurum tərəfindən vergi ödəyicisinin məsuliyyətini müəyyən edən qərarlar yalnız cədvəl kimi və müvafiq məbləğləri və dövrləri göstərilməklə qəbul edilir, həmin qərarların qəbul edilməsinin hüquqi və faktiki əsasları daha ətraflı isə səyyar vergi yoxlaması keçirildiyi halda aktda, kameral vergi yoxlaması keçirilən zaman isə qismən qərarda və “Kameral vergi yoxlaması üçün zəruri olan sənədlərin tələb edilməsi haqqında” məktublarda əks etdirilir. Bu isə o anlamı yaradır ki, həm vergi ödəyicisinə, həm də araşdırma aparan məhkəməyə vergilərin hesablanmasının hansı hallardan irəli gəldiyi və hansı hüquqi əsaslara söykəndiyi bəlli olur. Məhkəmə kollegiyası razılaşır ki, göstərilən inzibati praktika qanunvericiliyin tələblərinə dəqiqliklə riayət etmir, yalnız bu meyyarı əsas götürülmoklə vergi ödəyicisinin məsuliyyətini müəyyən edən qərarların ləğv edilməsini düzgün hesab etmir. Çünki belə yanaşma ilə cavabdehin qəbul etdiyi əksər qərarları ləğv edilməlidir ki, bu isə vergidən yayınma hallarına ehtimal yaradır.”Əlavə olaraq bildririk ki, Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının iddiaçı "Müasir Arena” MTK-nın cavabdeh Vergilər Nazirliyi yanında Bakı Vergilər Departamentinə (hazırkı İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş idarəsi) qarşı iddiası üzrə qəbul edilmiş xx.xx.2017-ci il tarixil 2-1(102)-510/2017 nömrəli qərarında da vergi orqanının qərarları barədə mövqeyi Ali Məhkəmənin yuxarıda qeyd olunan qərarındakı mövqeyi ilə tam uyğundur. Beləliklə, Ali Məhkəmənin ayrı-ayrı işlər üzrə qəbul edilmiş qərarlarında qeyd edilən hüquqi mövqeyindən bəlli olduğu kimi vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilən qərarlar üzrə hesablamaların əsasları səyyar vergi yoxlaması aktında ətraflı öz əksini tapır. Formalaşmış məhkəmə təcrübəsinə əsaslanaraq qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, məhkəmə vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilmiş qərarın əsaslandırılmaması barədə dəlili əsaslı deyildir. Vergi Məcəlləsinin 70.3-cü maddəsinə görə vergi qanunvericiliyinə əsasən tərtib edilən hər hansı sənəd öz mahiyyətinə və məzmununa görə vergi qanunvericiliyinə uyğun gəlirsə, eləcə də vergi hesablanılan və ya bu sənədlərin aid olduğu şəxs hamı üçün aydın şəkildə göstərilmişdirsə həmin sənəd etibarsız və ya prosessual pozuntularla tərtib edilmiş sayıla bilməz. Yuxarıda qeyd olunanlara əsaslanaraq bildiririk ki, “Baku Non X35 Company" MMC-nin sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə keçirilmiş səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi barədə tərtib edilmiş akt əsasında ‘Vergi ödəyicisinin və ya sığortaedənin vergi qanunvericiliyinin və ya icbari tibbi sığorta və sosial sığorta qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərar qəbul edilmişdir. Bununla da vergi ödəyicisinin vergi qaninvericiliyinin pozulmasında təqsirli olması sübuta yetirilmişdir. Hesablanmış vergilər və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyası Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğundur, qanuni və əsaslıdır. Odur ki, iddiaçının formal mülahizələri qərarın ləğv edilməsi və dövlət büdcəsinə ödənilməli olan vergilərin azaldılması üçün əsas ola bilməz. Bundan əlavə, qanunvericilik inzibati orqanın qəbul etdiyi inzibati akt (qərar) ilə vergi ödəyicisinin təqsirliliyini müəyyən edir ki, bu da təqsirsizlik presmupsiyasının mütləq hüquq olmadığı təsdiqini tapır. Avropa Məhkəməsi qəbul etdiyi qərarındakı hüquqi mövqeyə əsasən təsdiq edir ki, fakt və hüquq prezumpsiyası baxımından iddiaçının vergidən yayınma halı birmənalı şəkildə təsdiqini tapır. (Yanoseviç İsveçə qarşı, §100, obyektiv əsaslarla əlavə vergilərin təyin edilməsi və məhkəmə qərarından əvvəl icrası ilə əlaqədar).Bildiririk ki, məhkəmə mübahisənin ədalətli həlli üçün zəruri olan mühüm xüsusatları nəzərdən qaçırmış, məhkəmə baxışı zamanı qanunvericiliyin tələblərini tam araşdırmamış, cavabdeh tərəfindən təqdim edilmiş sübutlar nəzərə alınmamış, maddi və prosessual hüquq normalarını yanlış tətbiq etməklə iddia tələbi üzrə qanuni və əsaslı olmayan qərar qəbul etmişdir. Bu da işin faktiki hallarına uyğun deyildir.

c) Apellyasiya şikayətinə qarşı etirazın dəlilləri

28. Apellyasiya şikayətinə qarşı yazılı etiraz iddiaçı tərəfindən məhkəməyə təqdim edilmişdir. Etirazda qeyd edilir ki, birinci instansiya məhkəməsi qərar qəbul edərkən maddi və prosessual hüquq normaları düzgün tətbiq etmiş, apellyasiya şikayəti isə əsassız olduğundan təmin edilməməlidir. Cavabdehin inzibati orqanın apellyasiya şikayətinin dəlilləri aşağıdakılardır: Cavabdeh vergi orqanı apellyasiya şikayətində göstərmişdir ki, yoxlama zamanı vergi qanunvericiliyikdə nəzərdə tutulmuş prosessual müddətlərin pozulmasına yol verilməmiş və VM-nin 38.2-ci maddəsi pozulmamışdır. Belə ki, VM-nin 38.4-cü maddəsinə görə səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Həmçinin iş üzrə sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamarın vahid məlumat reyestrindən çıxarışda da, yoxlama müddəti təqvim günü ilə deyil, iş günü ilə müəyyən edilmişdir. Cavabdeh vergi orqanın bu dəlilinə münasibət. Vergi Məcəlləsinin 38.4-cü maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Həmin Məcəllənin 68-ci maddəsinin müddəalarına görə bu Məcəllədə müəyyən edilən hər hansı müddətin axımı onun hesablanmasını şərtləndirən hüquqi hərəkətin və ya faktiki hadisənin həyata keçirildiyi sonrakı gündən başlanır (68.1). Hər hansı müddət bu Məcəllədə göstərilən dövrün sonuncu gününün axırında bitir. Bu Məcəllədə nəzərə tutulan hər hansı müddət qeyri-iş gününə təsadüf edərsə, həmin müddət onun ardınca gələn ən yaxın növbəti iş gününə keçir (68.2). Normaların məzmunundan və əlaqəli təhlilindən göründüyü kimi yoxlamanın müddəti iş günləri ilə deyil, təqvim günləri ilə müəyyən edilir. Məcəllənin 38.4-cü maddəsində səyyar vergi yoxlamasının iş günündə keçirilməsi tələbi həmin Məcəllənin 38.2-ci maddəsində təsbit edilən 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanmasını nəzərdə tutmur. Əgər həmin 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanmasını nəzərdə tutmaq lazım gəlsəydi, qanunverici bunu həmin normada birbaşa göstərərdi. Belə ki, qanunverici müddətlərin iş günləri ilə hesablanmasını, elə həmin Məcəllənin (iddiaçıda vergi yoxlamasının aparıldığı müddətdə qüvvədə olan redaksiyada) 36.3 (10 iş günü), 72.7 (3 iş günü), 157.2 (5 iş günü), 221.4.7-ci (iki iş günü) maddələrində nəzərdə tutmuşdur. Həmçinin nəzərə alınmalıdır ki, səyyar vergi yoxlamasının müddəti, cavabdehin hesab etdiyi kimi, iş günlərinin sayı ilə hesablanmalı olsaydı. Vergi Məcəlləsinin 68.2-ci maddəsində müddətlərin hesablanması qaydasının müəyyən edilməsinə zərurət qalmazdı. Həmin normaya görə bu Məcəllədə nəzərə tutulan hər hansı müddət qeyri-iş gününə təsadüf edərsə, həmin müddət onun ardınca gələn ən yaxın növbəti iş gününə keçir. Deməli, 38.2ci maddədə nəzərdə tutulmuş 30 təqvim gününün sonuncu günü qeyriiş gününə təsadüf etdikdə, növbəti iş günü yoxlama müddətinin sonuncu günü olacaqdır. Bu tələb isə, müddətin daxilindəki digər qeyri-iş günlərinə deyil, yalnız həmin müddətin sonuncu gününə aiddir. Bu səbəbdən, 30 təqvim günü daxilində səyyar vergi yoxlamasının aparıldığı iş günlərinin sayı, qanunla iş günü kimi təsbit edilmiş günlərin sayından asılı olaraq, məsələn, 21-22 iş günü və s. təşkil edə bilər. Qanunverici vergi sisteminin sahibkarlıq və investisiya fəaliyyətinin təşviqinə xidmət etməli olduğunu rəhbər tutaraq səyyar vergi yoxlamasının müddətini (habelə, bu müddətin uzadılmasının və ya dayandırılmasının əsaslarını) Vergi Məcəlləsində dəqiq müəyyən etmişdir. Səyyar vergi yoxlamasına aid edilən istənilən hərəkət qanunla müəyyən edilmiş müddətlərdə icra olunmalıdır. Həmin müddətlərin xaricində aparılan səyyar vergi yoxlaması və onun nəticələri qanunsuzdur. Eyni zamanda, qeyd edilməlidir ki, "Məhkəmə və hakimlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının 79-1 -ci maddəsinin də tələbləri baxımından iddia ərizəsinə əlavə olunan Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin fərdi işlər üzrə çıxardığı məhkəmə qərarlarında da yoxlamanın iş günləri ilə deyil, təqvim günləri ilə aparılmalı olması ilə bağlı hüquqi mövqe bəyan edilmişdir. Bəli ki, həmin Ali Məhkəmə qərarlarından biri olan 23 sentyabr 2020-ci il tarixli 2- 1(102)-1620/2020 nömrəli (hakim - İspəndiyar Şəfiyev) qərarı məhkəmənin diqqətinə çatdırmaq istərdik. Həmin Qərarda hüquqi mövqey olaraq aşağıdakılar qeyd edilmişdir: “Bundan başqa, iş materiallarından görünür ki, cavabdeh tərəfindən yoxlama aparılması üçün qanunla müəyyən olunmuş müddətlər pozulmuşdur. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlaması 30 ündən artıq davam edə bilməz. Müstəsna hallarda, yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq vergi yoxlamasının keçirilməsi müddəti 90 günə qədər artırıla bilər. Vergi Məcəlləsinin 38.4- cü maddəsinə görə səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Hazırkı iş üzrə vergi orqanı qanunvericiliyin bu tələblərini pozaraq səyyar vergi yoxlamasını 30 gün, yəni 30 təqvim günü ərzində aparmalı olduğu halda yoxlamanı 30 iş günü ərzində həyata keçirmişdir. Hətta müstəsna hal kimi 15 iş günü müddətinə uzadılma aparmışdır. Halbuki, VM-nin 38.2-ci maddəsində səyyar vergi yoxlamasının 30 gün müddətində aparılması konkret olaraq göstərilmiş, yoxlamanın 30 iş günü ərzində aparılması nəzərdə tutulmamışdır. Qanunvericilik vergi yoxlamasının müddətini VM-nin 38.2-ci maddəsində dəqiq müəyyən etmişdir. VM-nin 38.4-cü maddəsində də vergi yoxlamasının məhz həmin 30 günlük zaman kəsiyində olan iş günləri ərzində keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Yəni həmin 30 günlük müddətə daxil olan və qeyri-iş günləri sayılan istirahət və bayram günlərində vergi yoxlamasının aparılması qadağan edilir, onun qanunla yolverilməz olduğu bildirilir. İşə baxmış birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən müəyyən edilmişdir ki, xx.xx.2017-ci il tarixdə başlanmış səyyar vergi yoxlaması xx.xx.2017-ci il tarixdə başa çatdırılmalı olduğu halda, yoxlama müddəti yoxlama müddəti başa çatma müddətindən 49 gün sonra, yəni xx.xx.2018-ci il tarixli qərarla uzadılmışdır. Yəni yoxlamanın uzadılmasına dair qarar ilkin səyyar vergi yoxlamasının basa çatmasından 49 gün sonra qəbul edilmişdir. Belə olan halda vergü orqanının müddətin uzadılmasına dair xx.xx.2018-ci il tarixli qərarı 30 günlük müddət başa çatdıqdan sonra qəbul edildiyindən qanuni hesab edilə bilməz. ” Həmçinin, qeyd edilməlidir ki, "Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 3 dekabr 2021-ci il 406-VİQD nömrəli Qanuna əsasən Vergi Məcəlləsinə edilən və 1 yanvar 2022-ci il tarixdən qüvvəyə minən dəyisikərdən biri də, məhz səyyar vergi yoxlamalarının 30 təqvim günü ilə deyil, iş günləri ilə aparılması olmuşdur ki, bu hal da bir daha əvvəlki, yəni 1 yanvar 2022-ci il tarixədək olan vergi qanunvericiliyinin tələblərinə görə səyyar vergi yoxlamaların yalnız təqvim günləri ilə aparılmalı olmasını təsdiq etmişdir. Göstərilən qanun dəyişikliyi cavabdeh vergi orqanın səyyar vergi yoxlamaların təqvim və ya iş günləri ilə aparılmasına dair irəli sürdüyü dəlillərin əsassız olmasına bilavasitə dəlalət edir. Cavabdeh vergi orqanı apellyasiya şikayətində qeyd etmişdir ki, yoxlamanın qeydiyyata alınması barədə reyestr çıxarışında yoxlayıcılar barədə məlumat qeyd edilmişdir. Daha sonra vergi orqanın müvafiq qərarı ilə yoxlayıcıların tərkibi dəyişdirilmiş və yoxlamanın keçirilməsi X5 həvalə edilmiş, yoxlama sonuncu tərəfindən davam etdirilmiş və onun tərəfindən yoxlamanın nəticəsi üzrə müvafiq akt tərtib edilmişdir. Cavabdeh vergi orqanın bu dəlilinə münasibət. "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun 3.2-ci maddəsinə əsasən bu Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. Bu cür yoxlamaların gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər müəyyən edən Azərbaycan Respublikası qanunlarının və onlara uyğun qəbul olunmuş digər normativ hüquqi aktların pozulması (bundan sonra - qanun pozuntusu) faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz. Həmin Qanunun 13.1 -ci maddəsinə əsasən sahibkarlarda yoxlamaların aparılmasının dövriliyi, ardıcıllığı, təkrarlanması və nəticələri haqqında tam və operativ məlumatın əldə olunması məqsədi ilə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən yoxlamaların vahid məlumat reyestri aparılır. Həmin Qanunun 13.2-ci maddəsinə əsasən sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilir. Həmin Qanunun 13.3-cü maddəsinə əsasən yoxlayıcı orqanlar apardıqları hər bir yoxlama barədə məlumatı bu Qanunun 13.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qaydaya uyğun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanına verməyə borcludurlar. Eyni Qanunun 2.2-ci maddəsinə əsasən bu Qanun (bu Qanunun 3.2-ci, 7.1-7.3-cü, 7.5- 7.10-cu, 8-ci, 11.1 -ci, 12-ci, 13-cü və 34.1-ci maddələri istisna olmaqla) vergi yoxlamalarına, tikintiyə dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar yoxlamalara və maliyyə bazarları sahəsində aparılan yoxlamalara şamil edilmir. Göründüyü kimi, vergi yoxlamaları yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmaqla aparılmalı, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin tələblərinə uyğun olaraq məlumatlar reyestrə daxil edilməlidir. Belə ki, "Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 3.4.13-cü yarımbəndinə görə yoxlamanın keçirilməsi haqqında qərarı qəbul etmiş şəxsin və yoxlayıcının FİN-i, soyadı, adı, atasının adı və vəzifəsi yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilməli olan məlumatlar sırasındadır. Vergi orqanının 30 iyun 2021-ci il tarixli "Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” Qərarla səyyar vergi yoxlamasının aparılması yoxlayıcı Baş idarənin Vergi audit idarəsinin İstehsal sahəsi auditi üzrə 1 -ci şöbəsinin böyük dövlət vergi müfəttişi X15 həvalə edilmişdir. Daha sonra, vergi orqanının 29 oktyabr 2021-ci il tarixli qərarı ilə yoxlamanın başlanması haqqında qərara dəyişiklik edilmiş və yoxlamanın aparılması həmin Baş idarənin Veergi auditi idarəsinin Ticarət sahəsi auditi üzrə 2-ci şöbəsinin dövlət vergi müfəttişi X5 tapşırılmışdır. Göründüyü kimi, yoxlama ilkin olaraq yoxlayıcı Emin Məmmədov və daha sonra Elnur Bəylərzadə tərəfindən aparılmışdır. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair çıxarışda isə yalnız yoxlamaya ilkin cəlb edilmiş yoxlayıcı X23 barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilmiş, yoxlamanı bundan sonra aparan yoxlayıcı X9 barəsində heç bir məlumat mövcud deyil. Bu isə daha sonra cəlb edilmiş yoxlayıcı ilə aparılan bütün yoxlama hərəkətlərin qanunsuz və əsassız olmasına dəlalət edir. Göründüyü kimi, qeyd olunan Əsasnamənin tələblərinə zidd olaraq, yoxlamanın keçirilməsi haqqında qərarı qəbul etmiş şəxsin və yoxlamaya sonradan cəlb edilmiş yoxlayıcının FİN-i, soyadı, adı, atasının adı və vəzifəsi barədə məlumatlar reyestr məlumatlarına daxil edilməmişdir. Cavabdeh vergi orqanı isə etirazında, məhkəmə baxışı zamanı və apellyasiya şikayətində qeyd olunan yoxlamaya sonradan cəlb edilmiş yoxlayıcıların məlumatlarının yoxlamalara dair reyestr çıxarışına daxil edilməməsini etiraf etmiş, bu halı inkar etməmiş, lakin qanunla buna lüzum olmadığını əsaslandırmağa çalışmışdır. Halbuki, qeyd edirik ki, bundan əvvəl məhkəmələrdə baxılan vergi mübahisələri zamanı yoxlama ərzində yoxlayıcının dəyişdirilməsi ilə bağlı yoxlamanın qeydiyyatına dair reyestr çıxarışında qeydin öz əksinin tapmamasına hüquqi qiymət verilmiş və hazırda bununla bağlı Ali Məhkəmənin vahid məhkəmə təcrübəsi belə formalaşmışdır. Belə ki, qeyd olunan məsələyə aid bir çox Ali Məhkəmə qərarlarını təqdim etmək olar ki, hazırda onlardan biri olan Ali Məhkəmənin 2- 1(102)-827/2023 nömrəli 1 iyun 2023-cü il tarixli qərarını (hakim - İlqar Hüseynov) məhkəməyə təqdim edirik. Həmin məhkəmə qərarına əsasən Ali Məhkəmə qeyd etmişdir ki, İşin materiallarına görə, cavabdehin “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2018-ci il tarixli qərarı ilə yoxlamanın keçirilməsi dövlət vergi müfəttişləri X11 və X16 tapşırılmışdır.Həmin yoxlayıcı şəxslərin adları sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmışdır (yoxlama kodu: KY1********). Cavabdehin xx.xx.2019-cu il tarixli qərarı ilə “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2018-ci il tarixli qərarda dəyişiklik edilərək həmin qərarın icrası X17 tapşırılmışdır. Cavabdehin xx.xx.2019-cu il tarixli qərarı ilə “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2018-ci il tarixli qərarda dəyişiklik edilərək həmin qərarın icrası X12 tapşırılmışdır. Cavabdehin xx.xx.2019-cu il tarixli qərarı ilə “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2018-ci il tarixli qərarda dəyişiklik edilərək həmin qərarın icrası X13 tapşırılmışdır. Səyyar vergi yoxlaması aktı X18 tərəfindən tərtib və təsdiq edilmişdir. Həmin qərarlarda qeyd olunan və “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2018-ci il tarixli qərarın icrası tapşırılan yoxlayıcı şəxslər barədə məlumatlar sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmamışdır. Beləliklə, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Qanunun və “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında Əsasnamə”nin yuxarıda qeyd olunan normalarının tələbləri yoxlayıcı orqan tərəfindən pozulduğundan, həmin yoxlamanın hüquqi nəticəsi yoxdur və bu yoxlamanın gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair qanun pozuntusu faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz.” Cavabdeh apellyasiya şikayətində göstərmişdir ki, cavabdeh vergi orqanı tərəfindən mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında qərar qəbul edilmiş və “X48” MMC-nin əməkdaşı X22 mütəxəssis kimi dəvət edilmişdir. Adı çəkilən MMC ilə müqavilə bağlanmış, mütəxəssis bağlanmış müqavilə əsasında baxış keçirmiş və baxışın nəticələri barədə rəy tərtib edilmişdir. İddiaçı tərəfindən istehsal olunmuş məhsulların real istehsal həcmi və itki normaları müəyyən edilərək həmin rəydə öz əksini tapmışdır. Rəy vermiş mütəxəssis X22 müvafiq ixtisas dərəcəsinə malik olmuşdur. Cavabdeh vergi orqanın bu dəlilinə münasibət. Bununla bağlı bildiririk ki, Vergi Məcəlləsinin 45.1-ci maddəsinə əsasən səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanlarının fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduqda, vergi orqanlarının rəhbərinin (onun müavininin) qərarına əsasən mütəxəssis dəvət oluna bilər. Həmin Məcəllənin 45.2-ci maddəsinə görə mütəxəssisin xüsusi bilik və təcrübəsi olmalıdır və o, işin nəticələrində maraqlı olmamalıdır. Bu şərtlərə cavab verməyən mütəxəssisin rəyi vergi orqanları tərəfindən istifadə oluna bilməz. Eyni Məcəllənin 45.3-ci maddəsinə əsasən mütəxəssis müqavilə əsasında dəvət olunur. Müqavilədə tərəflərin hüquq və vəzifələri, mütəxəssis qarşısında qoyulan suallar, səhv və ya bilərəkdən yalan rəy verməsinə görə mütəxəssisin məsuliyyəti və mülki qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər məsələlər nəzərdə tutula bilər. Göründüyü kimi, vergi nəzarət tədbirləri zamanı vergi orqanına öz fəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduğu halda müvafiq qərar ilə mütəxəssis dəvət edilə bilər və həmin mütəxəssis yalnız müqavilə əsasında dəvət edilməlidir. Yoxlama zamanı "X48” MMC tərəfindən mütəxəssis rəyi verilmişdir. Həmin rəyin 3-cü səhifəsində ümumi məlumat hissəsinin 1-ci bəndində qiymətləndirmənin aparılması üçün əsas kimi yalnız cavabdeh vergi orqanın məktubun nömrəsi qeyd edilmişdir. Göstərilən hal isə bir daha təsdiq edir ki, mütəxəssis ilə vergi orqanı arasında qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada müqavilə bağlanmamış və bununla da kobud qanun pozuntusuna yol verilmişdir. Həmçinin, qeyd edirik, rəy vermiş mütəxəssis rəyi vermə sahəsinə aid olan heç bir sertifikata və ya hüquqa malik olması rəydə göstərilməmişdir. Belə ki, rəyin 3-cü səyifəsində 4-cü bəndində qeyd edilmişdir ki, mütəxəssis X21 qarşısında xarici ölkələrin ali təhsil müəssisələrində kommersiya üzrə magistr və doktorantı sözləri göstərilmiş, lakin bu xüsusi biliyə və tücrübəyə malik olmasını təsdiq edən müvafiq sənədlər rəyə əlavə edilməmiş, rəydə bunu təsdiq edən sertifikat və ya diplom barəfə məlumatlar qeyd edilməmişdir. Beləliklə, hesab edirik ki, mütəxəssis istehsalat sahəsində heç bir xüsusi biliyə malik olmamış və onun bu sahədə heç bir sertifikatı və yaxud diplomu mövcud olmamışdır. Cavabdeh vergi orqanı apellyasiya şikayətində mütəxəssis cəlb edilməsi və həmin şəxsin rəy verdiyi sahə üzrə müvafiq sertifika malik olmasını əsas kimi gətirsə də, qeyd edilən dəlilləri təsdiq edən müvafiq müqavilə və sertifikatı bu günədək məhkəməyə təqdim etməmişdir. Bundan başqa, cavabdeh vergi orqanın xx.xx.2021 -ci il tarixli “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” Qərarında və rəydə mütəxəssisə iddiaçının istehsal obyektində istehsal olunmuş məhsulların aylar üzrə istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi tapşırılsa da, mütəxəssis həmin həcmləri aylar üzrə deyil, illər üzrə müəyyən etmişdir. Buna baxmayaraq, cavabdeh vergi orqanı qeyd edilən mütəxəssis rəyini əsas götürərək iddiaçının yoxlama ilə əhatə edilən illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsi üzrə hesablamanı bir ayda tətbiq etmişdir ki, bu da vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Belə ki, Vergi Məcəllənin 159.1-ci maddəsinə görə malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi, Azərbaycan Respublikası ərazisində istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının pərakəndə satışı zamanı tətbiq edilən ticarət əlavəsi və vergi tutulan idxal vergitutma obyektidir. Həmin Məcəllənin 159.2-ci maddəsinə görə bu fəslin müddəalarına uyğun olaraq vergidən azad edilən malların göndərilməsindən, işlərin görülməsindən və xidmətlərin göstərilməsindən başqa, müstəqil sahibkarlıq fəaliyyəti və ya hüquqi şəxs yaratmadan birgə sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində malların göndərilməsi, işlər görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi, onlar bu Məcəllənin 167-ci və ya 168-ci maddələrinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının ərazisində həyata keçirilirsə, vergi tutulan əməliyyatlar sayılır. Bu Məcəllənin 168-ci maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda xidmətlər göstərilməsi və ya işlər görülməsi vergi tutulan əməliyyatlara daxil edilmir. Eyni Məcəllənin 178-ci maddəsinə görə ƏDV üzrə hesabat dövrü təqvim ayı sayılır. Həmçinin, VM-nin 166-cı maddəsi vergi tutulan əməliyyatın aparıldığı vaxtı müəyyən edir. Yuxarıda əksini tapmış müddəalara əsasən aydın olur ki, büdcəyə ödənilməli ƏDV, Vergi Məcəlləsinin 166-cı maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla təqvim ayı ərzində təqdim edilmiş malların (görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin) dəyərindən hesablanan vergi məbləği ilə həmin ayda əldə edilmiş elektron vergi hesabfakturaları üzrə (idxalda gömrük bəyannamələri üzrə) Vergi Məcəlləsinin 175-ci maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla ödənilən ƏDV məbləği arasındakı fərqdir. Büdcəyə ödənilən ƏDV məbləği hər bir təqvim ayı üçün növbəti avın 20-nədək vergi ödəviciləri tərəfindən vergi orqanına təqdim olunmuş ƏDV bəyannaməsi əsasında hesablanır. Eyni zamanda ƏDV bəyannamələri elektron vergi hesab-fakturaları, ödəniş sənədləri əsasında Vergi Məcəlləsinin 166-cı və 175-ci maddəsinin müddəaları nəzərə alınmaqla tərtib olunur. Göstərilənləri nəzərə alaraq hesab edirik ki, cavabdeh vergi orqanı yoxlama zamanı mütəxəssis rəyini əsas götürməklə illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsini hər ilin sonuncu dekabr ayına tətbiq edərək əlavə vergiləri hesablamaqla vergi qanunvericiliyinin tələblərini və iddiaçının qanunla qorunan hüquqlarını kobud surətdə pozmuşdur. Bundan başqa, mütəxəssis rəyinə nəzər yetirsək görmək olur ki, rəy məhz şəxsi mülahizələr əsasında tərtib edilmişdir. Mütəxəssis istehsal həcmi ilə bağlı rəy verərkən beynəlxalq normativləri, daha doğrusu X8 Assosiasiyası tərəfindən müəyyən edilmiş ferrosilisium növünə uyğun olaraq kvarsit və elektrik sərfiyyat normalarını əsas götürmüşdür. Başqa sözlə desək, mütəxəssis iddiaçının istehsal obyektində mövcud olan avadanlıqların texniki göstəricilərini, istifadə edilən enerji sərfiyyatını və enerji itkilərini nəzərə alaraq təxmin etmişdir ki, iddiaçı ümumilikdə yoxlanılan dövr ərzində 3 351,02 ton artıq məhsul istehsal etməli idi. Lakin qeyd edirik ki, mütəxəssisin bu rəyi yalnız ehtimal və fərziyyədir. Mütəxəssis rəy verərkən istehsal avadanlığın köhnəlməsini, texniki göstəricilərə uyğun illər üzrə istehsal gücünün azalmasını, istehsal zamanı xammal itkilərini, iddiaçının iş rejimi xüsusiyyətlərini, boş dayanmalarını nəzərə almamış, faktiki real istehsal həcmini dəqiq müəyyən edilməsi üçün real istehsalatın eksperimentini aparmış, yalnız göstəricilərə uyğun sadə riyazı hesablamaları ilə təxmini istehsal həcmini müəyyən etmişdir. Beləliklə, mütəxəssisin təxmini rəy verməsi öz yekun rəyindən belə görünür. Həmin yekun rəydə göstərmişdir ki, istehsal həcmi ferrosilisium sərfiyyat normativləri əsasında aparılmış, lakin eyni yanaşma kvarsit sərfiyyat normativlərinə uyğun aparıldıqda da təxmini eyni istehsal həcmi hesablanır. Göründüyü kimi, mütəxəssis öz yekun rəyində belə “təxmini” sözündən istifadə edərək etiraf etmişdir ki, rəy real faktiki istehsal əsasında deyil, təxmini ehtimallar əsasında verilmişdir. Cavabdeh vergi orqanı apellyasiya şikayətində qeyd etmişdir ki, hüquqi şəxslə onun təsisçisi mülki hüququn ayrı-ayrı subyektləri olmaqla vergitutma məqsədləri üçün qarşılıqlı surətdə asılı olan şəxslər sayılır. Belə olan təqdirdə, təsisçinin verdiyi borc məbləği faizsiz olduğu halda həmin borca görə eyni dövrü üzrə oxşar müddətdə verilmiş kreditlər üzrə faizlərin səviyyəsi nəzərə alınmaqla vergitutma məqsədləri üçün faizlər hesablanmalı və ödəmə mənbyində 10 % dərəcə ilə vergi tutulub dövlət büdcəsinə ödənilməlidir. Cavabdeh vergi orqanın bu dəlilinə münasibət. Bununla bağlı qeyd edirik ki, Vergi Məcəlləsinin 123.1-ci maddəsində təsbit edilmişdir ki, rezident fiziki şəxsə, qeyri-rezident fiziki şəxsin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinə (maliyyə lizinqini həyata keçirən fiziki şəxslər istisna olmaqla) və Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəliyi olmayan qeyri-rezidentə rezident tərəfindən və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi tərəfindən, yaxud bu cür nümayəndəliyin adından ödənilən faizlərdən, o cümlədən maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən ssuda faizlərindən, gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, bu Məcəllənin 102.1.22-ci və 102.1.22-2-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş güzəşt nəzərə alınmaqla ödəniş mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Sözügedən normadan da görünür ki, vergi ödəyicisi tərəfindən məhz ödənilən faizlərdən ödəniş mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Məsələ ilə bağlı bildiririk ki, MMC-nın təsisçisi MMC-ya borc verərkən həmin borcun qaytarılmasını hər hansı faizlə şərtləndirməmiş, borcu MMC-ya maddi dəstək üçün vermiş və verdiyi borclara görə MMC ümumiyyətlə hər hansı məbləğdə faizlər ödəməmişdir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 5-ci maddəsinin çıxış edərək qeyd edirik ki, ödəmə mənbəyində verginin adından belə görünür ki, həmin verginin tutulması üçün ilk öncə vergitutma obyekti, yəni ödəniş olmalı, həmin ödəniş mövcud olduğu halda vergi qanunvericiliyinə əsasən ondan vergi tutulmalıdır. Yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı MMC-nın təsisçisinin verdiyi borca görə MMC tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi faktı öz təsdiqini tapmamış, vergi orqanın faiz ödənişləri ilə bağlı hər hansı sübut və dəlilləri mövcud olmamış və həmin ödənişlərin olması yalnız formal mülahizələrə və ehtimallara əsaslanmışdır. Belə olan halda, faiz gəlirləri mövcud olmadığı təqdirdə ehtimallar əsasında ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Bundan baqşa, qeyd edilməlidir ki, Mülki Məcəllənin 739.1-ci maddəsinə əsaəsn borc müqaviləsinə görə bir tərəf (borcverən) pul vəsaitinə və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər tərəfə (borcalana) verməyi öhdəsinə götürür, borcalan isə aldıqlarını müvafiq olaraq eyni məbləğdə pul vəsaiti və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borcverənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Həmin Məcəllənin 740.1-ci maddəsinə əsasən anunda və ya müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcverən borcalandan müqavilədə nəzərdə tutulmuş qaydada və məbləğdə faiz almaq hüququna malikdir. Eyni Məcəllənin 740.2-ci maddəsinə əsasən bu Məcəllədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcun verilməsinə görə faizin və (və ya) digər haqqın məbləği və ya hesablanma qaydası tərəflərin razılaşması ilə müəyyən edilir. Həmin Məcəllənin 740.10-ci maddəsinə görə gəlir əldə etmək məqsədilə müntəzəm olaraq, habelə qeyri-məhdud subyektlərə pul vəsaitlərinin borc verilməsi yalnız normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirilməsi hüququna malik şəxs tərəfindən həyata keçirilə bilər. Mülki Məcəllənin 743.1-ci maddəsinə əsasən kredit müqaviləsinə görə borcverən pul vəsaitinə mülkiyyət hüququnu müqavilədə göstərilən məbləğdə və şərtlərlə borcalana verməyi, borcalan isə aldığı pul vəsaitini müqavilədə müəyyən edilmiş müddətə faizlərin və (və ya) müqavilədə göstərilən digər ödənişlərin ödənilməsi şərtilə borcverənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Kredit müqaviləsi üzrə borcverən yalnız normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirilməsi hüququna malik şəxs ola bilər. Göstərilən normalardan da görünür ki, borc müqaviləsi faizlərin verilməsi ilə şərtlənirsə, faiz məbləği tərəflərin razılığı ilə müqavilədə nəzərə tutulmalıdır. Əgər borc verən gəlir əldə etmək məqsədi ilə müntəzam olaraq, habelə bir çox subyektlərə pul vəsaitlərin borc verilməsini istəyirsə, bu halda yalnız kreditlərin verilməsi fəaliyyətini həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs (misal olaraq bank, kredit təşkilatı və s.) olmalıdır. Hazırkı halda isə, MMC-nın təsisçisi ilə MMC arasında bağlanmış borc müqavilələrində faizlərin ödənilməsi şərtləri mövcud olmamış, eyni zamanda borc verən təsisçi isə kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs olmamışdır. Bu səbəbdən də yoxlama ilə vergi orqanı tərərindən təsisçiyə MMC tərəfindən qaytarılan borc məbləğlərinə görə faizlər hesablanaraq həmin faizlərə görə də ÖMV üzrə vergilərin hesablanması da qanunsuz və əsassızdır. Həmçinin, bildiririk ki, təsisçiyə verilən borca görə faizlərin ödənilməsi müqavilədə şərtləndirilmədiyi halda əlavə ÖMV vergilərin hesablanmasının qanunsuz olmasına dair vahid məhkəmə təcrübəsini formalaşdıran Ali Məhkəmə qərarları hazırda mövcuddur. Ali Məhkəmənin (Hakim-Səyyad Kərimov) 25 oktyabr 2023-cü il tarixli 2- 1(102)- 1914/2023 nömrəli qərarından çıxarış: “ Mübahisənin mahiyyətinə münasibətdə isə qeyd olunmalıdır ki, iş üzrə materiallarda olan və cavabdeh tərəfindən əlavə edilmiş ümumiləşdirilmiş cədvəldən (i.v.83) göründüyü kimi, cavabdeh tərəfindən iddiaçının öz təsisçisinə borc verdiyi məbləğlərə Mərkəzi Bankın orta illik faiz dərəcəsi tətbiq edilməklə borc verilən aydan ilin sonuna kimi olan aylar üzrə (düstur belədir: borc məbləği x Mərkəzi bankın faiz dərəcəsi /12 x ayların sayı) x 20 %) faiz məbləği müəyyən olunmuş və iddiaçının gəliri kimi mənfəət vergisinə cəlb edilmişdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, iddiaçı borc vermişdir və bu maliyyə vəsaitinin yaranma mənbəyi iddiaçının öz təsisçisindən aldığı borcdur. Yəni, təsisçi fiziki şəxs öz müəssisəsinə (iddiaçıya) borc vermiş, iddiaçı isə həmin vəsaiti özünün də təsisçisi olduğu digər müəssisəyə ("xxxx" MMC-yə) yenidən borc olaraq vermişdir. Qeyd olunan əməliyyatları təsdiq edən müqavilələr iş üzrə materiallarda mövcuddur. Göründüyü kimi, iddiaçı borc təqdim edəndir və bu əməliyyat üzərindən onun hər hansı gəlir formalaşmamışdır. Müqavilələrdə iddiaçının borcu faizlə verdiyi nəzərdə tutulmamışdır və borcun verilməsi hər hansı faizlə şərtləndirilməmişdir. Yalnız iddiaçının borcu faizlə verdiyi və borc verilən məbləğin geri qaytarıldığı təqdirdə, iddiaçının faizlərdən gəliri formalaşa və ya yarana bilərdi. Hazırki mübahisəyə münasibətdə isə müqavilələrdə belə şərt təsbit edilməmişdir və bu hal Mülki Məcəllənin 390-cı və 739.2-ci maddələrinin borc münasibətlərinin rəsmiləşdirildiyi dövrdə qüvvədə olan redaksiyasının tələblərinə uyğundur.” Cavabdeh apellyasiya şikayətində göstərmişdir ki, məhkəmə-mühasibatlıq ekspertizası qarşısında qoyulmuş 1-ci sualın mahiyyəti cəmiyyətin real istehsal həcminin aylar üzrə miqdarının müəyyən edilməsi olduğu halda, ekspert həmin məsələ üzrə araşdırma aparmamış və məhkəmənin təqdim etdiyi sual cavablandırılmamışdır. Ekspertiza qarşısında qoyulmuş vergi öhdəliklərin düzgün müəyyən edilməsi ilə bağlı 2-ci sual üzrə əsaslandırılmış cavab verilməmişdir. Cavabdeh vergi orqanın bu dəlilinə münasibət. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi tərəfindən verilmiş 9/665 N°-li, xx.xx.2024-cü il tarixli ekspert rəyindən görünür ki, ekspert belə nəticəyə gəlmişdir ki, rəyin tədqiqi hissəsində qeyd olunanlara əsasən iddiaçı “X47 X30” MMC istehsal fəaliyyəti zamanı aşağıdakı iki enerji təchizatçısından enerji qəbul etmişdir; -"xxxx" ASC-dən 156.133.255 KVST, -"Kimya Sənaye Parkı” MMC-dən 82.967.841,48 KVST. Həmçinin qeyd edilir ki, iş materiallarında öz əksini tapmış aylar üzrə aktlara əsasən obyektin həmin dövr üzrə fəaliyyəti zamanı məişət hissəsi üçün sərf olunan enerjinin sərfiyyatı ümumilikdə 25.557.477 KVST, enerji itkiləri isə 1271581,47 KVST olmuşdur. Ekspert qarşısında qoyulmuş 1-ci sual üzrə qeyd edilir ki, istehsal olunmuş məhsulun real həcminin müəyyən edilməsi məsələsi məhkəmə-mühasibat ekspertizasının həll etdiyi məsələlər xaricində olduğundan bu sualın cavablandırılması mümkün olmadı. Eyni zamanda iş materiallarında mövcud olan yoxlama sənədlərinə, tədqiqata təqdim edilmiş müəssisənin yoxlama ilə əhatə edilən dövrə aid olan 8 qovluqdan ibarət sənədlərə və müəssisənin fəaliyyətini əks etdirən 1 ədəd flaşkartda olan məlumatlara əsasən aparılmış tədqiqat nəticəsində müəssisədə (896595,59 manat SVY ilə hesablanmış-893994,68 manat yoxlama zamanı cəlb edilmiş mütəxəssisin enerji sərfiyyatı əsasında verdiyi rəy üzrə hesablanmış) 2600,91 manat məbləğində əlavə dəyər vergisinin azaldılması müəyyən edilir. Həmçinin qeyd edilir ki, vergi orqanı tərəfindən aparılmış hesablamalar zamanı VM-də nəzərdə tutulmayan qaydada borcun aid olduğu dövrdə eyni valyuta ilə oxşar müddətdə verilmiş kreditlər üzrə faizlərin səviyyəsi nəzərə alınmaqla faiz gəlirləri hesablanmış və həmin faiz məbləğindən ÖMV hesablanmışdır. Yoxlama materiallarında müəssisənin təsisçilərinin verdiyi borca görə müəssisə tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi (faizlərin ögənilməsini təsdiq edən sənədlər) iş üzrə mövcud olan sənədlərdə öz təsdiqini tapmadığından hazırkı tədqiqatla təsisçilərin müəssisəyə verdiyi borca görə ödəmə mənbəyində tutulan vergilərin hesablanmasının düzgünlüyü müəyyən edilmədi. Həmçinin, ekspertiza rəyinin təsviri hissəsində göstərilmişdir ki, yoxlama aktından görünür ki, 2018-ci ilin dekabr ayında 304 473,10 manat, 2019-cu ilin dekabr ayında 397 293,06 manat, 2020-ci ilin dekabr ayında 101 761,71 manat və 2021-ci ilin aprel ayında 90 466,81 manat, ümumilikdə 893 994,68 manat əlavə dəyər vergisinin azaldılması müəyyən edilmişdir. Həmçinin, səyyar vergi yoxlaması aktına görə əlavə dəyər vergisi üzrə ümumilikdə 896 595,59 manat hesablanmış və onun 893 994,68 manat hissəsi yoxlama zamanı cəlb edilmiş mütəxəssisin enerji sərfiyyatı əsasında verdiyi rəyi üzrə hesablanmış vergidən ibarət olmuşdur. Qeyd edilməlidir ki, Vergi Məcəlləsinin 83.1 -ci maddəsinə görə bu Məcəllədə vergi məbləğinin hesablanması konkret hesabat dövrü üçün vergi ödəyicisinin ödəməli olduğu vergi məbləğinin vergi orqanının uçot sənədlərində qeyd edilməsi deməkdir. Hesablanmış vergi məbləğlərinin vergi orqanları tərəfindən bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş hallarda yenidən hesablanaraq uçot sənədlərində qeyd edilməsi də vergilərin hesablanması deməkdir. Həmin Məcəllənin 83.2-ci maddəsinə əsasən vergi orqanının bu Məcəlləyə uyğun olaraq vergi ödəyicisinin vergi öhdəliklərini aşağıdakı məlumat mənbələrindən birinə və ya bir neçəsinə əsaslanaraq hesablamaq hüququ vardır: 83.2.1. vergi ödəyicilərinin vergi bəyannamələrində olan məlumata; 83.2.2. bu Məcəllənin 73-cü maddəsinə müvafiq ödəmələr haqqında məlumata; 83.2.3. vergi yoxlaması materiallarına; 83.2.4. vergi orqanının əldə etdiyi mənbəyi bəlli olan hər hansı digər məlumata, o cümlədən bu Məcəllənin 67-ci maddəsi ilə nəzərdə tutulmuş əlaqəli məlumatlara. Vergi Məcəlləsinin 67.1 -ci maddəsinə əsasən bu Məcəllənin 37.4-cü və 50.1. 1 -ci maddələrində göstərilən hallarda, habelə səyyar vergi yoxlamasının aparılması zamanı sənədlər təqdim edilmədikdə, ərazi və ya binalara (yaşayış binası (sahəsi) istisna olmaqla) daxil olmağa icazə verilmədikdə, mühasibat uçotunu aparmadıqda və ya mühasibat uçotunu müəyyən edilmiş qaydada aparmadıqda, mühasibat uçotu və hesabat sənədləri məhv olunduqda (itirildikdə), həmçinin vergitutma obyektinin müəyyənləşdirilməsi hər hansı başqa səbəblərdən mümkün olmadıqda, vergi orqanlarının ödənilməli olan verginin məbləğini aşağıda göstərilən əlaqəli məlumatlardan istifadə etməklə hesablamaq hüququ vardır: 67.1.1. vergi ödəyicisi tərəfindən vergi orqanına əvvəlki hesabat dövrləri üçün təqdim edilmiş vergi bəyannamələri; 67.1.2. vergi ödəyicisinin gəlirləri, o cümlədən satışdankənar gəlirləri barədə rəsmi m əlumatlar; 67.1.3. vergi ödəyicisinin xərcləri, o cümlədən fərdi istehlakı üçün malların (daşınar və daşınmaz əmlakın), işlərin və xidmətlərin alınmasına çəkilən xərcləri barədə rəsmi m əlumatlar; 67.1.4. vergi ödəyicisinin mülkiyyətində və ya istifadəsində olan maddi və qeyri-maddi əmlak barədə rəsmi məlumatlar; 67.1.5. vergi ödəyicisi tərəfindən istehsal olunmuş və (və ya) təqdim edilmiş malların (işlərin, xidmətlərin) fiziki həcmi barədə rəsmi məlumatlar; 67.1.6. vergi ödəyicisinin idxal-ixrac əməliyyatları barədə rəsmi məlumatlar; 67.1.7. vergi ödəyicisinin bank və digər ödəniş hesablarındakı vəsaitlər, o ümlədən bank və digər ödəniş hesablarındakı vəsaitlərin hərəkəti barədə alınan rəsmi məlumatlar; 67.1.8. vergi ödəyicisində aparılmış xronometraj müşahidələrin nəticələri; 67.1.9. vergi orqanının əldə etdiyi mənbəyi bəlli olan hər hansı digər məlumatlar, o cümlədən vergi orqanı tərəfindən həyata keçirilən vergi nəzarəti tədbirləri zamanı əldə edilmiş vergi ödəyicisinin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada rəsmiləşdirilməyən əməliyyatlar üzrə məlumatlar. Göründüyü kimi, Vergi Məcəlləsində enerji sərfiyyatı əsasında vergilərin hesablanması nəzərdə tutulmamlışdır və həmin vergilərin hesablanmasının düzgünlüyü müəyyən edilmir. Göründüyü kimi, cavabdeh vergi orqanı tərəfindən yoxlama zamanı kobud maddi və prosessual pozuntulara yol verməklə yanaşı, iddiaçıya ƏDV və ÖMV üzrə əlavə hesablanmış vergilər belə ekspertiza rəyi ilə öz təsdiqini tapmamışdır ki, bu da bir daha yoxlamanın nəticəsi üzrə cavabdeh vergi orqanı tərəfindən qəbul edilmiş məsuliyyətə cəlb etmə qərarının qismən qanunsuz və əsassız olmasına dəlalət edir. Cavabdeh apellyasiya şikayətində Ali Məhkəmənin 17 may 2017-ci il tarixli qərarına əsaslanaraq qeyd etmişdir ki, iddiaçının vergi orqanı tərəfindən səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilmiş qərarın əsaslandırılmaması barədə dəlili əsaslı deyil. Cavabdeh vergi orqanın bu dəlilinə münasibət. İlk öncə qeyd edirik ki, cavabdeh vergi orqanın istinad etdiyi Ali Məhkəmənin qərarı 2017- ci ilə aiddir və artıq son zamanlar inzibati aktın əsaslandırılması ilə bağlı vahid məhkəmə təcrübəsi dəyişilmişdir. Belə ki, 18 may 2023-cü il tarixində Ali Məhkəmə inzibati məhkəmə icraatı qaydasında baxılan işlərin təhlilinə dair öz rəsmi saytında dərc etdiyi ümumiləşdirmə məlumatında inzbati orqanlar tərəfindən inzibati icraat zamanı yol verdikləri kobud qanun pozuntusu kimi inzbati aktların lazımi qaydada əsaslandırılmamasını xüsusi olaraq göstərmişdir. Məlumatın sonunda isə qeyd etmişdir ki, "Beləliklə, məhkəməyədək vətəndaşların müraciətlərinə baxan inzibati orqanlar "İnzibati icraat haqqında” Qanunun müddəalarını nəzərə almaqla icraatın aparılmasını təmin etməlidirlər. İnzibati orqanlar həmçinin gələcəkdə məhkəmələrdə təkrarlanan işlərin yaranmaması üçün öz fəaliyyətlərində məhkəmə təcrübəsini nəzərə almalı, eləcə də uğurluluq perspektivi olmayan əsaslandırılmamış apellyasiya və kassasiya şikayəti vermək praktikasından imtina etməlidirlər.” Vergi Məcəlləsinin 49.2-ci maddəsinə əsasən vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərarda vergi yoxlaması ilə müəyyən olunan vergi qanunvericiliyinin pozulmasının şəraiti, həmin şəraiti təsdiq edən sənədlər və digər məlumatlar, vergi ödəyicisinin özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər və bu dəlillərin yoxlanılmasının nəticələri, vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə və tətbiq olunan məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutan müvafiq qanunların maddələri göstərilməklə vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin konkret hansı tələblərinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb olunması ona izah olunur. “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 61.1-ci maddəsinə əsasən yazılı və ya yazılı formada təsbit olunmuş inzibati akt yazılı şəkildə əsaslandırılmalıdır. Həmin Qanunun 61.2-ci maddəsinə əsasən əsaslandırma zamanı işin faktiki və hüquqi halları və bu halları təsdiq və ya rədd edən sübutlar, habelə inzibati akt qəbul edilərkən istinad olunan qanunlar və digər normativ hüquqi aktlar göstərilməlidir. Vergi Məcəlləsinin 49.5-ci maddəsinə görə vergi orqanının vəzifəli şəxsləri tərəfindən bu maddənin tələblərinin gözlənilməməsi vergi orqanının qərarının yuxarı vergi orqanı və məhkəmə tərəfindən ləğv edilməsi üçün əsasdır. Belə ki, iddiaçı onun barəsində aparılmış səyyar vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli akta dair öz etirazını təqdim edərək özünün müdafiəsi üçün dəlillər gətirmiş, lakin cavabdeh vergi orqanı məsuliyyət qərarı qəbul edərkən qeyd olunan dəlillərə münasibət belə bildirməmişdir. Göstərilən normaların tələblərinə zidd olaraq, cavabdeh vergi orqanı səyyar vergi yoxlamasının materiallarına baxılmasının nəticəsi üzrə qəbul etdiyi vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə qərar ümumiyyətlə əsaslandırılmamış, iddiaçının özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər ümumiyyətlə yoxlanılmamış, yalnız yoxlamanın nəticəsi üzrə tərtib edilmiş 5 sentyabr 2022-ci il tarixli aktın məzmununu köçürməsi, əlavə vergilərin hesablanması və tətbiq edilmiş maliyyə sanksiyasının qeyd edilməsi ilə kifayətlənmişdir. Vahid məhkəmə təcrübəsinin formalaşması ilə bağlı mahiyyəti eyni olan məhkəmə işi üzrə yekunlaşmış bir neçə Ali Məhkəmə qərarlarını məhkəmənin diqqətinə çatdırmaq istərdim. X34 Məhkəmə bir daha öz hüquqi mövqeyini bəyan edərək vergi orqanı tərəfindən vergi ödəvicisində yoxlanılan dövr ərzində istifadə edilən elektrik enerjisi sərfiyyatına əsasən əlavə vergilərin hesablanmasının qanunsuz olmasını göstərmişdir. Belə ki, aşağıda qeyd edilən Ali Məhkəmə qərarlarında əks edilmiş hüquqi mövqeyləri məhkəmənin nəzərinə çatdırırıq: 1. Ali Məhkəmənin 2-1(102)-922/2022 nömrəli 25 may 2022-ci il tarixli qərarı (hakim- Zakir Quliyev). Qərarın 41-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, hər hansı bir vergi ödəyicisinin (fiziki və hüquqi şəxsin) gəlirlərinin elektrik enerjisinin sərfiyyatına görə hesablanması və yoxlanılması vergi qanunvercilivində ümumiyyətlə nəzərdə tutulmamışdır, yəni gəlirlərinin belə metodla hesablanması qanuni sayıla bilməz, belə ki, hər hansı maddi və prosessual hüquq normasına əsaslanmır. Həmin Qərarın 42-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, vergi ödəyicisində sərf olunan elektrik enerjisi yalnız istehsalata aid edilə bilməz, burada başqa, o cümlədən məişət məsələləri də yer almaqdadır. Təbii ki, belə olan halda, gəlirləri istifadə olunan elektrik enerjisi sərfiyyatına görə hesablanması qanunsuz olmaqla yanaşı, nəticə etibarı ilə həm də dəqiq olmayan rəqəmlərə gətirib çıxarır. Həmin Qərarın 43-cü bəndində xüsusi olaraq qeyd edilmişdir ki, Vergi Məcəlləsinin “Vergitutma obyektinin ayrı-ayrı hallarda müəyyən edilməsi Qaydaları” adlanan 67-ci maddəsi mövcuddur ki, həmin hügug norması 67.1-67.15-ci maddələrini əhatə edir. Eyni zamanda, Qərarın 44-cü bəndində qeyd edilmişdir ki, hazırki konkret halda şərti rentabelliyin Vergi Məcəlləsinin 67-ci maddəsinə istinadən hesablanması ola bilməz, yəni yanlışdır. Belə ki, burada həm əlaqəli məlumatlar, həm də analoji vergi ödəyicisi barədə məlumatlar mövcuddur. Buna görə də bu Vergi Məcəlləsinin 67-ci maddəsinin tələblərinə ziddir və bu cür metodla aparılmış vergi yoxlaması qanuni sayıla bilməz. Ali Məhkəmənin 2-1(102)-1187/2021 nömrəli 30 iyun 2021-ci il tarixli qərarını (hakim-Nigar Rəsulbəyova). Qərarın 36-cı bəndində qeyd edilmişdir ki, elektrik enerjisi sərfiyyatı göstəricilərinə əsaslanmaqla iddiaçının dövriyyəsinin hesablanması ağlabatan olsa da, elektik enerjisi sərfiyyatı dövriyyə üçün istehsal həcmini müəyyən edən yeganə göstərici kimi əsas götürülə bilməz. Bununla bağlı apelyasiya instansiyası məhkəməsi haqlı olaraq qeyd etmişdir ki, elektrik enerjisinin sərfiyyatı avadanlıqların istismarı müddəti, o cümlədən məişət təyinatlı avadanlıqların yoxlamanın keçirildiyi vaxtdan əvvəlki dövrdə qoşulması, avadanlıqlarla işləyən məsul şəxslərin peşəkarlıq səviyyəsindən, hazırki vəziyyətdə məhsulun xassəsi baxımından tozlanaraq itkiyə getməsi və digər hallardan və xüsusatlardan asılı olaraq müxtəlif həcmdə ola bilər. Odur ki, məhkəmə kollegiyası kassatorun hazırki qərarın 16-cı bəndində göstərilən dəlillərini də əsassız hesab edir. Həmin Qərarın 37-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, kassatorun hazırki qərarın 17-18-ci bəndlərində göstərilən dəlilinə münasibətdə isə məhkəmə kollegiyası apelyasiya instansiyası məhkəməsinin mövqeyini əsaslı hesab edir. Belə ki, hazırki qərarın 26-27-ci bəndlərində göstərilən normalardan göründüyü kimi, mövcud qanunvericilik səyyar vergi yoxlaması zamanı vergi ödəyicisi tərəfindən zəruri sənədlər təqdim olunmadığı halda vergi orqanına əlaqəli məlumatlar, o cümlədən xronometraj metodu ilə müşahidənin nəticələri üzrə vergiləri hesablamaq hüququ verir, vergi ödəyicisi tərəfindən ödənilməli olan verginin əlaqəli məlumatlara əsasən müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq meyarlar (eyni xüsusiyyətli və ya eyni cinsli malların istehsalı və s.) nəzərə alınmaqla vergi ödəyicisinin fəaliyyətinə analoji fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyicisinin vergi orqanında olan məlumatlarından da istifadə edilməsi nəzərdə tutulmuş, həmin vasitələrlə müəssisənin istehsal həcmi daha dəqiq müəyyənləşdirilə bilər, lakin vergi orqanı müvafiq əlaqəli məlumatlardan istifadə etməmiş və yalnız formal şəkildə ehtimallara əsaslanan mütəxəssis rəyi əsasında müəssisədə istehsal həcmini müəyyənləşdirərək istehsal həcmi və buna münasib də vergi məbləğləri hesablamışdır. Ali Məhkəmənin 2-1(102)-1299/2022 nömrəli 28 sentyabr 2022ci il tarixli qərarını (hakim-Səyyad Kərimov). Həmin Qərarın 38-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, mütəxəssis rəyində elektrik enerjisi sərfiyyatı əsasında qum-çınqıl məhsullarının istehsal həcmi müəyyən edilmiş, həmin istehsal həcminə əsasən yoxlanılan dövr üzrə ümumi istehsalın həcmi və istehsal olunmuş məhsulun satış dəyəri müəyyən olunmuş və nəticə etibarı ilə iddiaçıya göstərilən qaydada əlavə vergi məbləği hesablanmışdır. Həmin Qərarın 39-cu bəndində qeyd edilmişdir ki, vergi ödəyicisinin istehsal həcminin və bunun üzərindən vergiyə cəlb edilən dövriyyənin müəyyən olunması üzrə cavabdeh tərəfindən hazırki münahisəvə münasibətdə tətbiq olunan qaydada verginin hesablanması vergi qanunverciliyində nəzərdə tutulmamışdır. Həmçinin qeyd olunmalıdır ki, həmin qaydanın tətbiqi nəticəsində əldə edilmiş məlumatlar Vergi Məcəlləsinin 67.1.3-cü maddəsi anlamında əlaqəli məlumatlar kimi qiymətləndirilə və vergi ödəyicisinə əlavə verginin hesablanması zamanı yeganə əsas qismində çıxış edə bilməz. Nəzərə almaq lazımdır ki, Vergi Məcəlləsinin 67.1.3-cü maddəsində vergi ödəyicisinin xərcləri, o cümlədən fərdi istehlakı üçün malların, işlərin və xidmətlərin alınmasına çəkilən xərcləri barədə rəsmi məlumatları ehtiva edən əlaqəli məlumatlardan istifadə etməklə cavabdehin vergi məbləğini hesablamaq hüququ təsbit edilmişdir. Həm də nəzərə alınmalıdır ki, Vergi Məcəlləsinin 67.4-cü maddəsinə görə, vergi ödəyicisi barədə əlaqəli məlumatları əldə etmək mümkün olmadıqda, vergilər analoji fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyicilərinin uçot və hesabat məlumatları əsasında hesablanır. Eyni zamanda, Qərarın 42-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş maddələrin ardıcıllığı nəzərə alınaraq növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması zamanı Məcəllənin 67-ci maddəsində nəzərdə tutulan qaydalardan istifadə etməklə, həmin Məcəllənin 67.3-cü maddəsinə müvafiq olaraq cavabdeh tərəfindən verginin hesablanması imkanını istisna edən hallar iş üzrə materiallardan görünmür. Ali Məhkəmənin 30 iyun 2021 -ci il tarixli, 2-1(102)-1187/2021) nömrəli (İddiaçı “Abadlıq” Tikinti Materialları İstehsalı firmasının cavabdeh Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin 12 nömrəli Ərazi Vergilər Baş İdarəsinə qarşı iş üzrə) qərarında ifadə olunmuş hüquqi mövqeyə görə, “elektrik enerjisi sərfiyyatı dövriyyə üçün istehsal həcmini müəyyən edən yeganə göstərici kimi əsas götürülə bilməz. Mövcud qanunvercilik səyyar vergi yoxlaması zamanı vergi ödəyicisi tərəfindən zəruri sənədlər təqdim olunmadığı halda, vergi orqanına əlaqəli məlumatlar, o cümlədən xronometraj metodu ilə müşahidənin nəticələri üzrə vergiləri hesablamaq hüququ verir, vergi ödəyicisi tərəfindən ödənilməli olan verginin əlaqəli məlumatlara əsasən müəyyənləşdirilməsi üçün müvafiq meyarlar (eyni xüsusiyyətli və ya eyni cinsli malların istehsalı və s.) nəzərə alınmaqla vergi ödəyicisinin fəaliyyətinə analoji fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyicisinin vergi orqanında olan məlumatlardan da istifadə edilməsi nəzərdə tutur. Həmin vasitələrlə müəsissənin istehsal həcmi daha dəqiq müəyyənləşdirilə bilər, lakin vergi orqanı müvafiq əlaqəli məlumatlardan istifadə etməmiş və yalnız formal şəkildə ehtimallara əsaslanan mütəxəssis rəyi əsasında müəssisədə istehsal həcmini müəyyənləşdirərək istehsal həcmi və buna münasib də vergi məbləğləri hesablamışdır. Ali Məhkəmənin 2-1(102)-1920/2021 nömrəli 15 dekabr 2021-ci il tarixli qərarını (hakim-Səyyad Kərimov). Qərarın 34-cü bəndində qeyd edilmişdir ki, iş üzrə materiallara əlavə olunmuş "xxxx" MMC Konsaltinq və Qiymətləndirmə şirkətinin xx.xx.2020-ci il tarixli, MB 13-060 nömrəli ekspert rəyindən görünür ki, istehsal prosesi zamanı aparılmış xronoloji sayıma əsasən 1 saat ərzində 6.3 m3 qum-çınqıl istehsal olunduğu, avadanlığın aşınma və köhnəlməyə məruz qaldığı nəzərə alınmaqla avadanlığın istehsal gücü 22 m3/saat götürülmüş və enerji sərfiyyatına əsasən istehsal həcmi müəyyən edilmişdir. Həmin Qərarın 35-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, şəxsin əmlak hüquqları konstitusiyanın qoruma sferası ilə əhatə olunan üstün dəyərdir. Bu baxımdan həmin dəyərə yalnız qanunla müəyyən olunmuş qaydada və mütənasib üsullarla müdaxiləyə yol verilir. Nəzərə almaq lazımdır ki, yuxarıda istinad olunan normaların müddəalarında da qeyd edilən metod vasitəsi ilə istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi üzərindən vergi ödəyicisinə vergilərin hesablanması birbaşa təsbit edilməmişdir. Hər kəsin qanunla müəyyən edilmiş vergiləri və başqa dövlət ödənişlərini tam həcmdə və vaxtında ödəməyə borclu olması konstitusion vəzifə olsa da, bu konstitusiya öhdəliyinin reallaşdırılması vasitələrinə, dövlət məcburiyyət tədbirlərinin həyata keçirilməsinə müəyyən məhdudiyyətlərin ... tətbiq olunması ictimai hüquq münasibətlərinin stabilliyi və müəyyənliyi, idarəetmə şərtlərinin stabilliyinin təmin olunması, dövlət maraqları və hüquq münasibətlərinin subyektlərinin şəxsi maraqları arasında tarazlığın qorunması kimi konstitusiya dəyərlərinin mühafizəsinə yönəlmişdir (“Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 78.3, 85.4, 90.3 və 93.1.1-ci maddələrinin şərh olunmasına dair’ 12 yanvar 2011-ci il tarixli Qərar). Eyni zamanda, Qərarın 36-cı bəndində qeyd edilmişdir ki, iddiaçıya məxsus təsərrüfat subyektində müvafiq dövr ərzində qum-çınqıl, qırmadaş və sairənin istehsal həcminin yeganə göstərici kimi bu istehsal zamanı sərf olunan elektrik enerjisinin sərfiyyatı əsasında müəyyənləşdirilməsində və bunun üzərindən vergi ödəyicisinə vergilərin hesablanmasında yuxarıda qeyd olunan səbəblərdən cavabdeh haqlı sayıla bilməz. Ali Məhkəmənin 2-1(102)-862/2021 nömrəli 05 may 2021-ci il tarixli qərarını (hakim-Zakir Quliyev). Qərarın 47-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, apelyasiya instansiyası məhkəməsi doğru olaraq belə qənaətə gəlmişdi ki, vergi ödəyicisi kimi hazırkı iddiaçı "xxxx" Şirkətinə məxsus təsərrüfat subyektində müvafiq dövr ərzində mişar daşının istehsal həcmi bu istehsal zamanı sərf olunan elektrik enerjisi sərfiyyatı ilə müəyyən qədər mütənasiblik təşkil etsə də, bu, dövriyyə üçün istehsal həcmini müəyyən edən yeganə göstərici kimi əsas göstərilə bilməz. Elektrik enerjisinin sərfiyyatı avadanlıqların istismar müddəti, başqa, o cümlədən məişət təyinatlı avadanlıqların yoxlamanın keçirildiyi vaxtdan əvvəlki dövrdə qoşulması, avadanlıqlarla işləyən məsul şəxslərin peşəkarlıq səviyyəsindən və digər hallardan və xüsusatlardan asılı olaraq müxtəlif həcmdə ola bilər. Həmin Qərarın 48-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, Bu məsələdə apelyasiya instansiyası məhkəməsi düzgün olaraq Vergi Məcəlləsinin 12.3-cü maddəsini tətbiq etmişdir. Həmin Qərarın 49-cu bəndində qeyd edilmişdir ki, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 12.3-cü maddəsində göstərilir ki, vergitutma obyekti gəlir, mənfəət, əmlak, torpaq, faydalı qazıntılar, təqdim edilmiş malların (işin, xidmətin) dəyəri və ya bu Məcəllə ilə müəyyənləşdirilən digər vergitutma obyektləridir. Eyni zamanda, Qərarın 50-ci bəndində qeyd edilmişdir ki, apelyasiya instansiyası məhkəməsi haqlı olaraq hesab etmişdir ki, sərf olunan elektrik enerjisi vergitutma obyekti hesab edilmədiyindən, onun əsasında hesablanmış əlavə vergi də qanuni sayıla bilməz.

d) Prosses iştirakçılarının izahatları

29. Məhkəmə kollegiyasının iclasında iştirak edən cavabdehin nümayəndəsi apellyasiya şikayətinin təmin olunmasını məhkəmədən xahiş etmişdir.

30. Məhkəmə kollegiyasının iclasının vaxtı və yeri barədə xəbərdar edilməsinə baxmayaraq iddiaçı məhkəmə iclasına gəlməmişdir. Məhkəmə kollegiyası Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 62.3-cü maddəsinə əsasən iddiaçının iştirakı olmadan işə baxılmasını mümkün hesab etmişdir.

TƏTBİQ EDİLƏN HÜQUQ

31. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası

Maddə 60. Hüquq və azadlıqların inzibati və məhkəmə təminatı Hər kəsin hüquq və azadlıqlarının məhkəmədə müdafiəsinə təminat verilir.

Maddə 73. Vergilər və başqa dövlət ödənişləri Qanunla müəyyən edilmiş vergiləri və başqa dövlət ödənişlərini tam həcmdə və vaxtında ödəmək hər bir kəsin borcudur. Heç kəs qanunla nəzərdə tutulmuşəsaslar olmadan və qanunda göstərilmiş həcmdən əlavə vergilər və başqa dövlətödənişləri ödəməyə məcbur edilə bilməz.

32. İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Konvensiya:

Maddə 6. Ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ

1. Hər kəs, onun mülki hüquq və vəzifələri müəyyən edilərkən və ya ona qarşı hər hansı cinayət ittihamı irəli sürülərkən, qanun əsasında yaradılmış müstəqil və qərəzsiz məhkəmə vasitəsi ilə, ağlabatan müddətdə işinin ədalətli və açıq araşdırılması hüququna malikdir.

33. Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsi:

Maddə 3. Vergilərin müəyyən edilməsinin və tutulmasının əsasları.

3.1. Vergilər haqqında qanunvericilik vergitutmanın ümumi, bərabər və ədalətli olmasına əsaslanmalıdır. 3.8. Heç bir şəxsin üzərinə bu Məcəllə ilə müəyyən edilən vergilərin xüsusiyyətlərinə malik olan və bu Məcəllə ilə müəyyən edilməyən, yaxud bu Məcəllə ilə müəyyən edilən qaydalardan fərqli olaraq müəyyən edilən vergilər ödəmək vəzifəsi qoyula bilməz. 3.11. Vergilər haqqında qanunvericiliyin bütün ziddiyyətləri və aydın olmayan məqamları, vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh edilməlidir.

Maddə 15. Vergi ödəyicisinin hüquqları 15.1. Vergi ödəyicisinin aşağıdakı hüquqları vardır: ... 15.1.8. vergi orqanlarının və onların vəzifəli şəxslərinin Vergi Məcəlləsinə vədigər vergi normativ hüquqi aktlarına uyğun olmayan aktlarını (qərarlarını) və tələblərini yerinə yetirməmək; 15.1.9. müəyyən edilmiş qaydada vergi orqanlarının və onların vəzifəlişəxslərinin hərəkətlərindən (hərəkətsizliyindən) inzibati qaydada və (və ya) məhkəməyə şikayət etmək;

Maddə 24. Vergi orqanlarının vəzifələri 24.1. Vergi orqanları: 24.1.1. vergilərin düzgün hesablanmasına, tam və vaxtında ödənilməsinə nəzarət etməyə; vergi qanunvericiliyinə tam və dəqiq riayət etməyə; 24.1.2. vergi ödəyicilərinin hüquqlarını və qanuni mənafelərini gözləməyə və müdafiə etməyə; 24.1.12. bu Məcəllə və Azərbaycan Respublikasının digər qanunvericilik aktları ilə vergi orqanlarının təyinatına uyğun olaraq müəyyən edilmiş digər vəzifələri həyata keçirməyə borcludur.

Maddə 38. Səyyar vergi yoxlaması 38.1. Səyyar vergi yoxlaması, o cümlədən elektron audit vergi orqanının qərarına əsasən həyata keçirilir. Səyyar vergi yoxlaması növbəti və növbədənkənar ola bilər. Növbəti səyyar vergi yoxlaması keçirildikdə, vergi orqanı tərəfindən vergi ödəyicisinə vergi yoxlamasının başlanmasından azı 15 gün əvvəl yazılı bildiriş göndərilir. 38.2. Vergi ödəyicisinə göndərilən bildirişdə vergi yoxlamasının əsası və tarixi, habelə vergi ödəyicisinin və vergi orqanlarının hüquq və vəzifələri göstərilməlidir. Növbəti səyyar vergi yoxlaması təqvim ili ərzində bir dəfədən çox olmayaraq keçirilir. Səyyar vergi yoxlaması 30 iş günündən artıq davam edə bilməz. Müstəsna hallarda,yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi müddəti 90 iş gününə qədər artırıla bilər. Aşağıda göstərilən hallarda yuxarı vergi orqanının əsaslandırılmış qərarına əsasən səyyar vergi yoxlamasının nəticələri üzrə aktın tərtibi müddəti 30 iş günündən çox olmayan müddətə uzadıla bilər:  nümunə kimi götürülən əşyaların tədqiqi, səyyar vergi yoxlaması zamanı ekspertizanın keçirilməsi və ya mütəxəssis tərəfindən rəy verilmə üçün müxtəlif bilik sahələrindən istifadə etməklə aparıldıqda;  səyyar vergi yoxlaması ilə əlaqədar vergi orqanları tərəfindən göndərilən sorğulara cavabların alınma müddətləri cavab göndərən şəxslər tərəfindən pozulduqda. 38.3. Növbədənkənar vergi yoxlaması vergi orqanları tərəfindən aşağıda göstərilən hallarda keçirilə bilər: 38.3.1. verginin hesablanması və ödənilməsi üçün zəruri olan vergi hesabatı sənədləri müəyyən edilmiş müddətdə və bu barədə vergi orqanının xəbərdarlığından sonra da təqdim edilmədikdə; 38.3.2. vergi yoxlamasının nəticələri üzrə tərtib edilmiş aktda dürüst olmayan və (və ya) təhrif olunmuş məlumatlar aşkar edildikdə. 38.3.3. ƏDV üzrə artıq ödənilmiş vergi, faiz və maliyyə sanksiyası digər vergilərin, faizlərin və maliyyə sanksiyalarının ödənilməsi hesabına və ya sonrakı öhdəliklər üzrə ödəmələrin hesabına aid edildikdə. Bu halda növbədənkənar vergi yoxlaması yalnız vergi ödəyicisinin ƏDV-yə cəlb edilən əməliyyatları üzrə aparıla bilər; 38.3.4. artıq ödənilmiş vergilərin, faizlərin və maliyyə sanksiyalarının qaytarılması barədə vergi ödəyicisinin ərizəsi daxil olduqda; 38.3.5. vergi orqanının əldə etdiyi mənbəyi bəlli olan hər hansı məlumat əsasında vergi ödəyicisinin gəlirlərinin və ya vergitutma obyektinin gizlədilməsinin (azaldılmasının) əlamətləri müəyyən edildikdə, 38.3.6. cinayət prosessual qanunvericiliyinə uyğun olaraq məhkəmənin və ya hüquq mühafizə orqanlarının vergi yoxlamalarının keçirilməsi barədə müvafiq qərarı olduqda; 38.3.7. bu Məcəllənin 42.4-cü maddəsində göstərilən sənədlər həmin maddədə göstərilən müddətdə təqdim edilmədikdə və ya dürüst olmayan, yaxud təhrif olunmuş məlumatlar təqdim edildikdə. 38.3.8. vergi ödəyicisi olan hüquqi şəxsin ləğv edilməsi, yenidən təşkil edilməsi və ya fiziki şəxsin hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyətinə xitam verilməsi barədə müraciəti olduqda; 38.3.8-1. vergi ödəyicisi riskli vergi ödəyicisi olduğu halda;

Maddə 45. Vergi yoxlamasının keçirilməsinə kömək göstərilməsi üçün mütəxəssisindəvət edilməsi

45.1. Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi zamanı bilavasitə vergi orqanlarınınfəaliyyət dairəsinə aid olmayan sahələr üzrə xüsusi bilik və təcrübə tələb olunduqda, vergi orqanlarının rəhbərinin (onun müavininin) qərarına əsasən mütəxəssis dəvət oluna bilər. 45.2. Mütəxəssisin xüsusi bilik və təcrübəsi olmalıdır və o, işin nəticələrində maraqlıolmamalıdır. Bu şərtlərə cavab verməyən mütəxəssisin rəyi vergi orqanları tərəfindən istifadə oluna bilməz. 45.3. Mütəxəssis müqavilə əsasında dəvət olunur. Müqavilədə tərəflərin hüquq vəvəzifələri, mütəxəssis qarşısında qoyulan suallar, səhv və ya bilərəkdən yalan rəy verməsinə görə mütəxəssisin məsuliyyəti və mülki qanunvericiliklə müəyyən edilmiş digər məsələlər nəzərdə tutula bilər. 45.4. Bu Məcəllənin 45.1-ci maddəsinə müvafiq olaraq cəlb olunmuş mütəxəssisonun qarşısında qoyulmuş suallar barəsində öz rəyini bildirməlidir. Mütəxəssisin rəyi yazılı şəkildə tərtib olunur, onun tərəfindən imzalanır və səyyar vergi yoxlamasının aktına əlavə edilir. 45.5. Vergi ödəyicisi vergi yoxlamasının aktına əlavə olunmuş mütəxəssisin rəyi ilə razılaşmadıqda, bu barədə yoxlama aktında müvafiq qeydlər edə bilər. 45.6. Mütəxəssisin səhv və ya bilərəkdən yalan rəy verməsi nəticəsində vergi orqanlarına və ya vergi ödəyicisinə dəyən zərərin ödənilməsi mülki qanunvericiliyə müvafiq olaraq tələb oluna bilər.

Maddə 49. Vergi yoxlamasının materiallarına baxılmanın nəticələri üzrə qərarın çıxarılması 49.1. Səyyar vergi yoxlamasının materiallarına baxılmanın nəticələri üzrə vergiorqanının rəhbəri (rəhbərin müavini) 10 gün müddətində aşağıda göstərilən qərarlardan birini çıxarır: 49.1.1. vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətəcəlb edilməsi; 49.1.2. vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətəcəlb edilməsindən imtina olunması; 49.1.3. əlavə vergi yoxlaması tədbirlərinin keçirilməsi haqqında; 49.1.4. əvvəlki vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilmiş qərarın qüvvədəsaxlanılması; 49.1.5. əvvəlki vergi yoxlamasının nəticəsi üzrə qəbul edilmiş qərarın tam və yaqismən ləğv edilməsi və ya qərara dəyişikliklər edilməsi; 49.1.6. yeni qərarın qəbul edilməsi. ... 49.2. Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlbedilməsi haqqında qərarda vergi yoxlaması ilə müəyyən olunan vergi qanunvericiliyinin pozulmasının şəraiti, həmin şəraiti təsdiq edən sənədlər və digər məlumatlar, vergi ödəyicisinin özünün müdafiəsi üçün gətirdiyi dəlillər və bu dəlillərin yoxlanılmasının nəticələri, vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə və tətbiq olunan məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutan müvafiq qanunların maddələri göstərilməklə vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin konkret hansı tələblərinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb olunması ona izah olunur. ... 49.5. Vergi orqanının vəzifəli şəxsləri tərəfindən bu maddənin tələbləriningözlənilməməsi vergi orqanının qərarının yuxarı vergi orqanı və məhkəmə tərəfindən ləğv edilməsi üçün əsasdır.

Maddə 53. Vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətin ümumi əsasları 53.3-cü maddəsinə əsasən bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş qaydada və ya məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qərarı ilə təqsiri təsdiq edilməyənədək hər bir vergi ödəyicisi vergi qanunvericiliyinin pozulmasında təqsirsiz hesab edilir. Vergi ödəyicisi vergi qanunvericiliyinin pozulmasında özünün təqsirsiz olmasını sübut etməyə borclu deyildir. Vergi qanunvericiliyinin pozulması faktını təsdiq edən halların və vergi ödəyicisinin təqsirinin sübut edilməsi vergi orqanlarının üzərinə qoyulur. Vergi qanunvericiliyinin pozulmasında vergi ödəyicisinin təqsirinin olmasında aradan qaldırılmaz şübhələr olduqda, onlar vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh olunur.

Maddə 67. Vergitutma obyektinin ayrı-ayrı hallarda müəyyən edilməsi qaydaları 67.3. Vergilər əlaqəli məlumatlar və analoji vergi ödəyicisi barədə məlumatlarəsasında hesablandıqda, verginin məbləği vergi ödəyicisinin müvafiq olaraq gəlirinin, yaxud gəlirdən çıxılan xərclərinin məbləğini analoji fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyicisinin həmin hesabat dövründə gəlirində, yaxud gəlirdən çıxılan xərclərində verginin xüsusi çəkisini göstərən əmsala vurmaqla müəyyənləşdirilir. 67.4. Vergi ödəyicisi barədə əlaqəli məlumatları əldə etmək mümkün olmadıqda,vergilər analoji fəaliyyətlə məşğul olan vergi ödəyicilərinin uçot və hesabat məlumatları əsasında hesablanır.

34. Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamalarınt ənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu:

Maddə 2.1. Bu Qanun yoxlayıcı orqanlar tərəfindən sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirildiyi yerlərə gəlməklə aparılan bütün növ yoxlama tədbirlərinə, o cümlədən araşdırmalar, müayinələr, monitorinqlər, müşahidələr, təftişlər, nəzarətlər, xronometrajlar, reydlər, baxışlar və digər bu cür tədbirlərə şamil edilir. Maddə 3.1. Yoxlamalar yalnız bu Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda vəqaydada aparılır. Maddə 3.2. Bu Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. Bu cür yoxlamaların gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər müəyyən edən Azərbaycan Respublikası qanunlarının və onlara uyğun qəbul olunmuş digər normativ hüquqi aktların pozulması (bundan sonra - qanun pozuntusu) faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz. Maddə 13.3. Yoxlayıcı orqanlar apardıqları hər bir yoxlama barədə məlumatı bu Qanunun 13.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qaydaya uyğun olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanına verməyə borcludurlar.

35. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 15 fevral tarixli, 383 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında Əsasnamə”:

1.1. Bu Əsasnamə “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamalarıntənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa (bundan sonra - Qanun) və “Sahibkarlıq sahəsində yoxlamaların nizama salınması və istehlakçıların hüquqlarının qorunmasının təmin edilməsinə dair bəzi tədbirlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2010- cu il 13 aprel tarixli 246 nömrəli Fərmanının 1.2-ci bəndinə uyğun olaraq sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin formasını, habelə onun aparılması, istifadə edilməsi və məlumatların mühafizəsi qaydalarını müəyyən edir. 1.5. Sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirildiyi yerlərə gəlməklə sahibkarlıq sahəsində aparılan hər bir yoxlama yalnız Reyestrdə qeydiyyata alındıqdan sonra keçirilə bilər. Reyestrdə qeydiyyata alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. 3.4. Reyestrə yoxlama ilə bağlı aşağıdakı məlumatlar daxil edilir: 3.4.16. yoxlamanın dayandırılması və ya vergi yoxlamalarının müddətinin artırılması barədə məlumat (tarix, müddət, əsas, qərarı verən şəxsin vəzifəsi, soyadı, adı, atasının adı göstərilməklə);

36. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun “Vergi qanunvericiliyinin iqtisad məhkəmələri tərəfindən tətbiqi təcrübəsinin bəzi məsələləri haqqında” 07 noyabr 2003-cü tarixli, 5 nömrəli Qərarı ilə məhkəmələrə izah olunmuşdur ki, Vergi Məcəlləsinin 3.11-ci maddəsinə əsasən vergilərlə bağlı işlərə baxılarkən iş üzrə aydın olmayan, vergi orqanı tərəfindən aydınlaşdırılması mümkün olmayan məqamlar, vergilər haqqında qanunvericiliyin bütün ziddiyyətləri və aydın olmayan halları, habelə vergi qanunvericiliyinin pozulmasında vergi ödəyicisinin təqsirinin olmasında aradan qaldırılmaz şübhələr olduqda onlar vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh olunmalı

37. "Məhkəmə və hakimlər haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunun

Maddə 79-1. Ali Məhkəmə tərəfindən vahid məhkəmə təcrübəsinin formalaşdırılması Vahid məhkəmə təcrübəsi məhkəmələrin hüquqi məsələlərin həllinə yanaşmasının sabitliyini və ədalət mühakiməsi həyata keçirilərkən maddi və prosessual hüquq normalarının eyni cür tətbiq edilməsini təmin etmək məqsədilə formalaşdırılır. Ali Məhkəmə hüququn tətbiqi üzrə vahid məhkəmə təcrübəsini baxdığı işlər üzrə məhkəmə kollegiyalarının və Ali Məhkəmənin Plenumunun qərarları, habelə Ali Məhkəmənin Plenumunun məhkəmə təcrübəsinə dair verdiyi izahlar vasitəsilə formalaşdırır.

38. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasının 2-1(102)-670/2024, 2-1(102)-438/2023 , 2-1(102)-586/2023, 2-1(102)-1048/2023, 2- 1(102)-1090/2023, 2-1(102)-231/2023, 2-1(102)-1117/2023, 2-1(102)-2504/2023, 2- 1(102)-1632/2023, 2-1(102)-2491/2023, 2-1(102)2052/2023, 2-1(102)-532/2022 2-1(102)- 922/22, 2-1(102)-1187/21, 2-1(102)-1299/222-1(102)-1920/21, 2-1(102)-1187/21 nömrəli qərarları.

39. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsi

12.1. Məhkəmə proses iştirakçılarının izahatları, ərizə və təklifləri ilə, onların təqdim etdikləri sübutlarla və işdə olan digər materiallarla kifayətlənməyərək, mübahisənin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki halları xidməti vəzifəsinə görə araşdırmağa borcludur. 14.1. Mübahisələndirilən inzibati aktı qəbul etmiş inzibati orqan həmin aktın qəbul edilməsini zəruri edən faktiki şərtlərin mövcudluğunu sübut etməlidir. 68.1. Məhkəmə mübahisə ilə bağlı iş üzrə inzibati məhkəmə icraatı nəticəsində onda yaranmış daxili inam əsasında qərar qəbul edir. Qərarda məhkəmənin mövqeyi üçün əsas olmuş səbəblər göstərilməlidir. 68.2. Məhkəmə qərarı yalnız məhkəmə icraatında tədqiq olunmuş və barələrində proses iştirakçılarının öz mülahizələrini bildirmək imkanına malik olduqları faktlar və sübutlarla əsaslandırılmalıdır. 80.1. Bu Məcəlləyə əsasən barəsində məhkəmə qaydasında şikayət verilə bilən, habelə hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə qaydalarını və müddətini müəyyən edən məhkəmə qərardadları mütləq əsaslandırılmalıdır. 80.2. İnzibati aktın icrasının dayandırılması haqqında və digər müvəqqəti xarakterli müdafiə ilə bağlı məhkəmə qərardadları, habelə maraqlı şəxslər tərəfindən hüquqi mübahisənin mahiyyəti üzrə nizama salınmasından sonra qəbul edilən qərardadlar hər bir halda əsaslandırılmalıdır. 80.3. Bu Məcəllənin 52-ci, 68-ci, 75.3-cü, 76-cı və 77-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş qaydalar məhkəmə qərardadlarına da şamil olunur.

82. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi mübahisə ilə bağlı işə şikayət həddində və hüquqi məsələlər, habelə sübutlar və faktlar (faktiki hallar) əsasında mahiyyəti üzrə tam həcmdə baxır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi həmçinin bu Məcəllənin 12-ci maddəsinin tələblərinə əsasən yeni təqdim olunmuş sübutları (sübutetmə vasitələrini) və faktları (faktiki halları) da nəzərə alır. 85.1. Şikayət məhkəmə qərarının tam formada təqdim olunduğu gündən 30 gün, məhkəmə qərardadının isə elan olunduğu gündən 10 gün müddətində inzibati məhkəmə vasitəsilə verilir. 87.6 Apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qərarını dəyişdirmədən qüvvədə saxlaya bilər, dəyişdirə bilər və ya ləğv edərək (tam və ya qismən) yeni qərar qəbul edə bilər. Birinci instansiya məhkəməsinin qərarı apellyasiya tələbi həddində dəyişdirilə bilər.

89. Bu Məcəllənin 94.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müddətdə şikayətin verilmədiyi və ya inzibati məhkəmə icraatının iştirakçıları tərəfindən şikayətin geri götürüldüyü hallarda, məhkəmə qərarı onun təqdim olunduğu gündən 30 gün, məhkəmə qərardadı isə 10 gün keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir. Şikayətin geri götürülməsi haqqında bəyanat yazılı şəkildə məhkəməyə təqdim olunmalıdır. 90.1. Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qərar və ya qərardadlarından, bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, Ali Məhkəmənin İnzibati kollegiyasına (bundan sonra – Ali Məhkəməyə) şikayət verilə bilər. 94.1. Kassasiya şikayəti məhkəmə qərarının tam formada təqdim olunduğu gündən 1 ay, məhkəmə qərardadının təqdim olunduğu gündən, həmçinin bu Məcəllənin 131.3-cü və 132.3-cü maddələrində nəzərdə tutulmuş hallarda 10 gün müddətində müvafiq apellyasiya instansiyası məhkəməsi vasitəsi ilə verilir.[87] 94.2. Şikayətdə mübahisə edilən məhkəmə qərarı və ya qərardadı barədə məlumatlar göstərilməli və şikayət əsaslandırılmalıdır.

40. “İnzibati icraat haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanunu:

Maddə. 2.0.2. inzibati akt - inzibati orqan tərəfindən ümumi (publik) hüquq sahəsinə aid olan müəyyən (konkret) məsələni nizama salmaq və ya həll etmək məqsədilə qəbul edilmiş və ünvanlandığı hüquqi və ya fiziki şəxs (şəxslər) üçün müəyyən hüquqi nəticələr yaradan qərar, sərəncam və ya digər növ hakimiyyət tədbiridir. Maddə 24.1. İnzibati orqan inzibati icraat zamanı işin düzgün həlli üçün əhəmiyyə tkəsb edən bütün faktiki halları hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırmağa borcludur. Maddə 24.2. İnzibati orqan maraqlı şəxslərin xeyrinə olan halların araşdırılmasından və nəzərə alınmasından imtina edə bilməz. Maddə 24.3. İnzibati icraat zamanı işin bütün hallarının araşdırılması inzibati orqanın xidməti vəzifəsindən irəli gəlir. Araşdırmanın üsulu və həcmi inzibati orqan tərəfindən müəyyən edilir. İnzibati orqan maraqlı şəxslərin izahatları ilə və təqdim etdiyi sübutlarla bağlı deyildir. Maddə 24.4. Təqdim olunmuş sübutlar yetərli olmadıqda, inzibati orqan öztəşəbbüsü ilə əlavə sübutlar toplamağa borcludur. Maddə 47.1. İnzibati orqan sübutlara iş üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki və hüquqi hallara müvafiq olaraq qiymət verir. Maddə 58.1 İnzibati akt Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, bu Qanuna və digər əlaqədar hüquq normalarına uyğun qəbul edilməlidir. Maddə 61.1. Yazılı və ya yazılı formada təsbit olunmuş inzibati akt yazılı şəkildəəsaslandırılmalıdır. Maddə 61.2. Əsaslandırma zamanı işin faktiki və hüquqi halları və bu halları təsdiqvə ya rədd edən sübutlar, habelə inzibati akt qəbul edilərkən istinad olunan qanunlar və digər normativ hüquqi aktlar göstərilməlidir. Maddə 61.4. İnzibati orqan qəbul etdiyi aktı yalnız icraat zamanı tədqiq olunmuşfaktlar və sübutlarla əsaslandırmağa borcludur. Maddə 67.1. İnzibati orqan tərəfindən inzibati icraat haqqında hüquq normalarınınvə ya maddi hüquq normalarının pozulması və ya düzgün tətbiq edilməməsi nəticəsində qəbul edilmiş inzibati akt qanunsuz sayılır. Maddə. 67.2. Qanunsuz inzibati akt həmin aktı qəbul etmiş inzibati orqan və ya subordinasiya baxımından yuxarı inzibati orqan tərəfindən və yaxud məhkəmə qaydasında ləğv oluna bilər. Maddə 67.3. Qanunsuz əlverişsiz inzibati akt hər bir halda ləğv olunmalıdır. Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunları ilə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, qanunsuz əlverişsiz inzibati aktın ləğv olunması həmin aktın qüvvəyə mindiyi andan yaranmış hüquqi nəticələri aradan qaldırır.

APELLYASİYANİN MÜMKÜNLÜYÜ, APELLYASİYA BAXİŞİNİN HƏDLƏRİ

41. Apellyasiya şikayəti vaxtında verilmiş, şikayət formal baxımdan lazımi qaydalarla əsaslandırılmış və şikayətçinin tələbləri göstərilmişdir. Ona görə də, şikayət mümkün hesab edilmişdir.

42. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən yeni təqdim olunmuş sübutlar (sübutetmə vasitələrini) və faktlar (faktiki halları) da nəzərə alınaraq birinci instansiya məhkəməsinin qərarı tam olaraq yoxlanılır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi mübahisə ilə bağlı işə şikayət həddində və hüquqi məsələlər, habelə sübutlar və faktlar (faktiki hallar) əsasında mahiyyəti üzrə tam həcmdə baxır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi həmçinin yeni təqdim olunmuş sübutları (sübutetmə vasitələrini) və faktları (faktiki halları) da nəzərə alır.

43. Qanunun tələbinə görə, apellyasiya instansiyası məhkəməsi mübahisə ilə bağlı işə şikayət həddində və hüquqi məsələlər, habelə sübutlar və faktlar (faktiki hallar) əsasında mahiyyəti üzrə tam həcmdə baxır.

APELLYASİYA İNSTANSİYASİ MƏHKƏMƏSİNİN MÖVQEYİ

44. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, qanunvericiliyin yuxarıda istinad olunan normaları baxımından vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərarın ləğv edilməsi ilə bağlı məsələ birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən zəruri olan həddə lazımi qaydada araşdırılması təmin edilmişdir. Məhkəmə bununla bağlı istinad etdiyi sübutları prosessual qanunvericiliyin mümkünlük, aidiyyət və mötəbərlik tələblərini nəzərə almaqla qiymətləndirmişdir. Odur ki, işin faktiki halları ilə bağlı birinci instansiya məhkəməsinin qərarında şərh olunmuş həmin məsələləri təkrarlamağa lüzum qalmır.

45. Məhkəmə tərkibi eyni zamanda onu da qeyd edir ki, birinci instansiya məhkəməsi mübahisənin müəyyən olunmuş faktiki hallarına uyğun olaraq hüquq normalarını da düzgün tətbiq etmişdir. Qeyd edilənlərə əsasən kollegiya, birinci instansiya məhkəməsinin hüquq normalarının tətbiqi ilə bağlı qiymətləndirməsi ilə də razılaşır.

46. İş materiallarından görünür ki, iddiaçı MMC xx.xx.2021-ci il tarixli ərizə ilə İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə mürcaciət edərək, xx.xx.2020-ci il tarixə yaranmış artıq ödəmələrin qaytarılmasını xahiş etmişdir. Sonradan iddiaçı MMC yenidən İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinə xx.xx.2021-ci il tarixli məktub ilə müraciət edərək, Baku Non X35 Company MMC 2020-ci ilin yanvar-aprel aylarında 4 483 656 manat həcmində məhsul satışa təqdim edilmildiyini, o cümlədən 4 380 392 manat həcmində məhsul ixraca göndərildiyini bu da 97.7% təşkil etdiyini qeyd etmişdir. İddiaçı MMC alınmış E-VHF-lara və İdxalda ƏDV-yə cəlb olunmuş mallara əsasən ödənilmiş ƏDV-dən 1 303 328.15 manat artıq ödənilmiş vergiləri yarandığını və MMC-nin ixrac fəaliyyatı 50 faizdən çox olduğu üçün və Vergi Məcələsinin 179.1 maddəsinə əsasən 2020-ci ilin yanvar-aprel ayları üzrə 200000 manat artıq ödənilmiş vergilərin qaytarılmasını xahiş etmişdir. Bundan sonra İddiaçı MMC barəsində İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsi tərəfindən xx.xx.2021-ci il tarixli qərarı ilə Vergi Məcəlləsinin 38.3.4-cü maddəsinə əsasən, vergilər və digər icbari ödənişlərə dair qanunvericiliyə əməl edilməsi vəziyyətinin düzgünlüyünün yoxlanılması məqsədi ilə növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması təyin edilmişdir.

47. İş materiallarından görünür ki, cavabdeh vergi orqanı "Vergi yoxlamasının keçirilməsi üçün zəruri olan sənədlərin təqdim olunması haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********3147927 nömrəli tələbnamə ilə "Baku Non X35 Company” MMC-nə müraciət edərək Vergi Məcəlləsinin 23-cü, 36-cı, 37-ci və 42-ci maddələrini əsas tutaraq zəruri sənədlərin təqdim olunması tələb olunmuş və tələbnamədə qeyd edilmişdir ki, sənədlər 15 gün müddətində (Vergi Məcəlləsinin 36.3-cü maddəsində nəzərdə tutulan halda 10 iş günü müddətində) yəni xx.xx.2021-ci il tarixə kimi vergi orqanının vergi yoxlaması keçirən vəzifəi şəxslərinə və vergi orqanının ünvanında təqdim olunmalıdır.

48. İddiaçı MMC tərəfindən yoxlama ilə əhatə olunan dövr üzrə vergilərin hesablanması ilə bağlı olan mühasibat sənədləri yoxlamaya təqdim olunmuş və cavabdeh vergi orqanı tərəfindən sənədlərin yoxlamaya qismən təqdim olunması barədə VM-nin 42.2-ci maddəsinə əsasən xx.xx.2021-ci il və xx.xx.2021-ci il tarixli aktlar tərtib olunmuşdur. Aktda əsasən, təsisçilərlə borc müqavilələri, xarici şirkətlərlə müqavilələr, təmir aktlan və digər sənədlər tələbnamə ilə tam təqdim olunmaması göstərilmişdir.

49. Apellyasiya şikayətində cavabdeh qeyd edərək, bildirmişdir ki, Vergi Məcəlləsinin 43-cü maddəsinə əsasən "Sənədlərin və nümunə kimi əşyaların götürülməsi haqqında" xx.xx.2022-ci il tarixli **********160417 nömrəli qərar çıxarılmış və yalnız bundan sonra həmin qərara əsasən sənədlər yoxlamaya tam təqdim edilmişdir.

50. İş materiallarına əsasən aparılmış yoxlamanın nəticəsinə dair 05 sentyabr 2022-ci il tarixli “Səyyar vergi yoxlaması” Aktı tərtib edilmişdir. Səyyar vergi yoxlaması aktı ilə ƏDV-nin yoxlanılan dövründə 2018-ci il üzrə 304 473,10 manat, 2019-cu il üzrə 399 698,51 manat, 2020-ci il üzrə 101 781,78 manat azaldılması və 28,87 manat artıq hesablanması, 2021-ci il üzrə 90 642,20 manat və ÖMV üzrə 166 529,20 manat azaldılması müəyyən edilmiş, VM-nin 58.1 -ci maddəsinə əsasən ƏDV üzrə 448 297,79 manat və ÖMV üzrə 83 264,61 manat, VM-nin 58.6-cı maddəsinə əsasən 459,73 manat, VM-nin 57.1 -ci maddəsinə əsasən 120,0 manat maliyyə sanksiyasının tətbiq edilməsi təklif edilmişdir. Vergi orqanı tərəfindən qeyd olunan akta, vergi qanunvericiliyinin pozulması hallarına, onların aradan qaldırılması və müvafiq sanksiyaların tətbiq edilməsi məsələsinə baxılaraq, “Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli Qərar qəbul edilmiş, iddiaçıya 896 566,72 manat əlavə vergi hesablanmış və 532 142,13 manat maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir.

51. İddiaçı, Bakı İnzibati Məhkəməsinə iddia ərizəsi ilə müraciət edərək "Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 nömrəli qərarın qismən, yəni ƏDV üzrə əlavə hesablanmış 893994,68 manat vergi və tətbiq edilmiş 446997,34 manat maliyyə sanksiyası, ÖMV üzrə 166529,20 manat vergi və tətbiq edilmiş 83264,60 manat maliyyə sanksiyası hissəsində ləğv edilməsini məhkəmədən xahiş etmişdir. İddiaçı hesab edir ki, cavabdehin 04 noyabr 2022-ci il tarixli qərarı əsassız və qanunsuzdur.

52. Birinci instansiya məhkəməsi iddia tələbini təmin edərək, cavabdeh Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinin "Baku Non X35 Company” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti barəsində qəbul etdiyi "Vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında” xx.xx.2022-ci il tarixli **********164364 N°-li qərarı qismən, yəni ƏDV üzrə əlavə hesablanmış 893994,68 manat vergi və tətbiq edilmiş 446997,34 manat maliyyə sanksiyası, ÖMV üzrə 166529,20 manat vergi və tətbiq edilmiş 83264,60 manat maliyyə sanksiyası hissəsində ləğv edilməsini qərara almışdır.

53. Hazırda cavabdeh birinci instansiyası məhkəməsinin gəlmiş olduğu nəticənin vergi qanunvericiliyinə zidd olduğunu hesab edərək apellyasiya instansiya məhkəməsinə həmin qərarı mübahisələndirir.

54. Məhkəmə kollegiyası apellyasiya şikayətinin dəlillərini iş materialları ilə əlaqəli şəkildə təhlil edərək hesab edir ki, birinci instansiya instansiyası məhkəməsinin iş üzrə gəlmiş olduğu nəticə qanuni və əsaslıdır. Məhkəmə kollegiyası apellyasiya şikayətinin dəlillərinə münasibətdə əlavə olaraq aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri sayır.

55. Şikayət aşağıdakı səbəblərə görə təmin oluna bilməz. Apellyasiya şikayətin təmin oluna bilməməsi, ilk növbədə iddianın əsaslı olmasından irəli gəlir. Belə ki, cavabdehin mübahisələndirilən qərarı qanuna ziddir və iddiaçının hüquqlarını pozur (İPM-in 70.1-ci maddəsi). İnzibati orqan tərəfindən inzibati icraat haqqında hüquq normalarının və ya maddi hüquq normalarının pozulması və ya düzgün tətbiq edilməməsi nəticəsində qəbul edilmiş inzibati akt qanunsuz sayılır (“İnzibati icraat haqqında” Qanunun 67.1-ci maddəsi) və mübahisələndirmə haqqında iddia əsasında ləğv olunmalıdır.

56. Cavabdehin məhkəməyə təqdim etdiyi apellyasiya şikayətinində göstərmişdir ki, yoxlama zamanı vergi qanunvericiliyikdə nəzərdə tutulmuş prosessual müddətlərin pozulmasına yol verilməmiş və VM-nin 38.2-ci maddəsi pozulmamışdır. Belə ki, VM-nin 38.4-cü maddəsinə görə səyyar vergi yoxlaması iş günü və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilir. Həmçinin iş üzrə sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamarın vahid məlumat reyestrindən çıxarışda da, yoxlama müddəti təqvim günü ilə deyil, iş günü ilə müəyyən edilmişdir.

57. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, mübahisələndirilən qərarın qəbul edilməsi zamanı cavabdeh vergi yoxlaması prosesində müddətlərlə bağlı inzibati icraat qüsurlarına yol verilmişdir. Belə ki, hazırda qüvvədə olan Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsinin tələbinə görə, Səyyar vergi yoxlaması 30 iş günündən artıq davam edə bilməz. Müstəsna hallarda, yuxarı vergi orqanının qərarına müvafiq olaraq səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi müddəti 90 iş gününə qədər artırıla bilər. Həmin Məcəllənin 68-ci maddəsinin müddəalarına görə bu Məcəllədə müəyyən edilən hər hansı müddətin axımı onun hesablanmasını şərtləndirən hüquqi hərəkətin və ya faktiki hadisənin həyata keçirildiyi sonrakı gündən başlanır (68.1). Hər hansı müddət bu Məcəllədə göstərilən dövrün sonuncu gününün axırında bitir. Bu Məcəllədə nəzərə tutulan hər hansı müddət qeyri-iş gününə təsadüf edərsə, həmin müddət onun ardınca gələn ən yaxın növbəti iş gününə keçir (68.2).

58. Apellyasiya şikayətinin dəlilinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, iş materiallarına əlavə edilmiş sənədlərə əsasən İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin Bakı şəhəri Lokal Gəlirlər Baş İdarəsinin “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********147882 nömrəli Qərarı ilə Vergi Məcəlləsinin 38.3.4-cü maddəsinə əsasən İddiaçı MMC-nin sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə vergilər və digər icbari ödənişlərə dair qanunvericiliyə əməl edilməsi vəziyyətinin düzgünlüyünün yoxlanılması məqsədilə növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması keçirilmişdir. 01 dekabr 2022-ci il tarixli KY2115888 nömrəli “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən” Çıxarışa əsasən yoxlamanın müddəti (başlama, sona çatma tarixi) xx.xx.2021-xx.xx.2021-ci il, yoxlanılan dövr isə xx.xx.2018-xx.xx.2021-ci il olaraq qeyd edilmişdir.

59. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, “Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində dəyişiklik edilməsi haqqında” 03 dekabr 2021-ci il tarixli Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən Məcəllənin 38.2-ci maddənin ikinci hissəsinin ikinci və üçüncü cümlələrində və üçüncü hissəsində ismin müvafiq hallarında “gün” sözü ismin müvafiq hallarında “iş günü” sözləri ilə əvəz edilmişdir. Yəni cavabdeh inzibati orqan təərfindən yoxlama aparılarkən qanunverici səyyar vergi yoxlamasını 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanması nəzərdə tutmamışdır.

60. Həmçinin, məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, xx.xx.2021-ci il tarixdə başlamış yoxlama xx.xx.2021-ci il tarixdə 30 gün müddətinə uzadılmış və sonradan xx.xx.2021-ci il tarixdə yenidən yoxlamanın müddəti 30 gün müddətinə uzadılaraq yoxlama davam etdirilmişdir. Bununla bağlı məhkəmə tərkibi qeyd edir ki, yoxlamanın müddəti, cavabdehin hesab etdiyi kimi, iş günlərinin sayı ilə hesablanmalı olsa belə, cavabdeh tərəfindən xx.xx.2021-ci il tarixdə yoxlamanın 30 gün müddətinə uzadılması ilə bağlı qəbul edilmiş qərar, sonradan xx.xx.2021-ci il tarixdə deyil, xx.xx.2021-ci il tarixdə qəbul edilmişdir. Müddətlərlə bağlı qeyd olunanlar, eyni ilə səyyar vergi yoxlamasının dayandırılmasına (təxirə salınmasına) və yoxlama müddətinin uzadılmasına (artırılmasına) da aiddir.

61. Məhkəmə kollegiyası eyni zamanda qeyd edir ki, səyyar vergi yoxlamasının müddəti, “iş günlərinin” və ya “təqvim günlərinin” sayı ilə hesablanılmasına dair mövqeyi Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyasının qərarlarında qeyd edilmişdir (2-1(102)-260/2022, 2-1(102)-1041/2021 və c. ) “Normaların məzmunundan və əlaqəli təhlilindən göründüyü kimi səyyar vergi yoxlamasının müddəti iş günləri ilə deyil, təqvim günləri ilə müəyyən edilir. Məcəllənin 38.4-cü maddəsində səyyar vergi yoxlamasının iş günündə və vergi ödəyicisinin iş vaxtı ərzində keçirilməsi şərti isə barəsində yoxlama aparılan vergi ödəyicisinin iş rejiminin gözlənilməsini tələb edir və həmin Məcəllənin 38.2-ci maddəsində təsbit edilən 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanmasını nəzərdə tutmur. Əgər həmin 30 günlük müddətin iş günləri ilə hesablanmasını nəzərdə tutmaq lazım gəlsəydi, qanunverici bunu həmin normada birbaşa göstərərdi. Necə ki, bunu Vergi Məcəlləsinin 37.2-ci maddəsində kameral vergi yoxlamasına münasibətdə etmişdir (30 iş günü). Bundan başqa, qanunverici müddətlərin iş günləri ilə hesablanmasını, həmin Məcəllənin (iddiaçıda vergi yoxlamasının aparıldığı müddətdə qüvvədə olan redaksiyada) 33.10 (1 iş günü), 37.2-1 (5 iş günü və 10 iş günü), 37.4 (5 iş günü), 72.7 (3 iş günü), 157.2-ci (5 iş günü) maddələrində nəzərdə tutmuşdur. Müddətlərlə bağlı qeyd olunanlar, eyni ilə səyyar vergi yoxlamasının dayandırılmasına (təxirə salınmasına) və yoxlama müddətinin uzadılmasına (artırılmasına) da aiddir.”

62. Məhkəmə kollegiyası birinci instansiya məhkəməsinin mövqeyi ilə razılaşaraq hesab edir ki, yoxlamanın keçirildiyi vaxt növbədənkənar səyyar vergi yoxlamasının qanunla icazə verilən müddəti 30 iş günü ərzində deyil məhz 30 gün olmuşdur. Cavabdeh vergi orqanı mübahisələndirilən səyyar vergi yoxlaması zamanı qanunvericiliyin qeyd olunan normasını pozaraq yoxlamanı qanunla müəyyən edilmiş müddətdə yekunlaşdırmamışdır.

63. Cavabdeh apellyasiya şikayətində “xx.xx.2021-ci il tarixdə sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydiyyatdan keçirilmişdir. (Ns KY211588888; xx.xx.2021-ci il), yoxlama ilə bağlı tələb olunan bütün məlumatlar, eyni zamanda yoxlamanın keçirildiy dövrdə yoxlama müddətinin artırılması və dayandırılması (təxirə salınması) barədə məlumatlar da reyestrə daxil edilmiş və bu barədə məlumatlar səyyar vergi yoxlaması aktının 1.1-ci bəndində qeyd olunmuşdur” qeyd etdiyi dəlilinə münasibətdə Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, Vergi Məcəlləsinin 38.2 və 38.7-ci maddələri vergi orqanına səyyar vergi yoxlamasının müddətinin artırılması və dayandırılması ilə bağlı hüquqi imkan tanıyır. Vergi Məcəlləsinin 38.2-ci maddəsinə (yoxlamanın keçirildiyi vaxt qüvvədə olan redaksiyasına) görə, səyyar vergi yoxlaması 30 gündən artıq davam edə bilməz və yalnız müstəsna hallarda, yuxarı vergi orqanının əsaslandırılmış qərarına əsasən səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi müddəti 90 günə qədər artırıla bilər. Həmin Məcəllənin 38.7-ci maddəsində isə yoxlama barədə qərar qəbul etmiş vergi orqanının əsaslandırılmış qərarına əsasən yoxlamanın dayandırılmasının mümkün olduğu hallar təsbit edilmişdir.

64. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasının 2-1(102)- 1090/2023 nömrəli xx.xx.2023-cü il tarixli (səyyar vergi yoxlamasının dayandırılması barədə qərarların müstəsna hallarda qəbulu; əsassız uzun müddət aparılmış yoxlama nəticəsində qəbul edilmiş inzibati aktın qanunsuzluğu) qərarında qeyd edilmişdir: “Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, “müstəsna hallarda” ifadəsi qeyri-müəyyən anlayışlar kateqoriyasına aiddir. Belə anlayışlar tam aydın olmayan, qeyri-dəqiq və qeyri-müəyyən məzmuna malikdirlər. Bununla belə, qanunun tətbiqi zamanı inzibati orqanlar təcrübədə həmin anlayışlara əməl etməyə və onların müəyyən təfsiri və ya interpretasiyası əsasında qərar qəbul etməyə məhkumdurlar. Bu kateqoriyadan olan anlayışlar qiymətləndirmə tələb edir və qiymətləndirilmə zamanı inzibati orqanlar (o cümlədən cavabdeh) müəyyən hədlərdə qiymətləndirmə azadlığına malikdirlər. Buna rəğmən, işin faktiki hallarına münasibətdə qeyri-müəyyən (hazırkı mübahisədə “müstəsna hallarda”) anlayışlardan istifadə olunduğu hallarda, məhkəmə qiymətləndirmə azadlığından istifadə zamanı inzibati orqanın hansı obyektiv meyarlara əsaslandığını, həmin meyarların yolverilənliyini və yararlığını, inzibati orqanın inzibat ipraktikasına uyğunluğunu yoxlamağa və bunun üzərindən qiymətləndirmənin düzgünlüyünü müəyyən etməyə haqlıdır. Məhkəmə həmçinin hansı halların müstəsna hal kimi qiymətləndirilməsi əsaslarını və kriteriyalarını da yoxlamağa haqlıdır.... Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, qanunverici dayandırmanın konkret əsaslarını göstərməklə inzibati icraatın aparılma müddətlərinə əsassız müdaxiləni məhdudaşdırmış və inzibati icraatın ağlabatan müddətdə yekunlaşmasına maneçilik törədə biləcək halların qarşısını almışdır. Vergi qanunvericiliyin də yoxlamanın dayandırılması imkanın nəzərdə tutulması obyektiv araşdırma prinsipinin və yoxlama üzrə obyektiv qərarın qəbulunun təmin olunması məqsədlərinə xələl gətirmir (əksinə,həmin məqsədlərə xidmət edir), lakin o şərtlə ki, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan əsasların mövcudluğu öz təsdiqini tapsın. Əks hal, Vergi Məcəlləsinin 38.7-ci maddəsindən suiistifadəyə zəmin yaradar ki, bu da yolverilməzdir.

65. Kollegiya həmçinin qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 fevral 2011-ci il tarixli, 383 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında Əsasnamə”nin 1.5-ci bəndinin tələbinə görə, sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirildiyi yerlərə gəlməklə sahibkarlıq sahəsində aparılan hər bir yoxlama yalnız Reyestrdə qeydiyyata alındıqdan sonra keçirilə bilər. Reyestrdə qeydiyyata alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur.

66. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, (iş materiallarına əsasən) cavabdeh vergi orqanı vergidən yayınma halını yoxlamanın qanunla müəyyən edilmiş 30 günlük müddəti ərzində deyil, yoxlamanın bir ildən artıq müddətdə yəni 389 günə aşkar edə bilmişdir. Məhkəmə kollegiyası onu da qeyd edir ki, MMC-də aparılmış növbədənkənar vergi yoxlaması dəfələrlə (12 dəfə) dayandırılmış və (2 dəfə) uzadılmışdır ki, bu da inzibati icraatın səmərəli keçirilməsinə mane olmuş və prosesin yubadılmasına şərait yaratmışdır.

67. Hazırkı iş üzrə cavabdeh müddətin uzadılması və müvəqqəti dayandırması barədə qərarlar qəbul etsə də, yoxlamanın dayandırılma səbəbi olaraq mütəxəssis dəvət edilməsi və ya ekspertiza keçirilməsi olaraq göstərilməsinə baxmayaraq, 01 dekabr 2022-ci il tarixli KY211588888 nömrəli “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən” Çıxarışda xx.xx.2021-ci il tarixli **********150843 nömrəli “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” qərar reyestrdə qeydə alınmamışdır. Vergi qanunvericiliyin tələblərinə əsasən vergi orqanı tərəfindən qəbul edilmiş xx.xx.2021-ci il tarixli qərar (yoxlamanın dayandırılmasına əsas olmuş qərar) əsaslandırılmamış sadəcə Vergi Məcəlləsini 23 və 45-ci maddələrinə istinad edildiyi qeyd edilmişdir.

68. Həmçinin 01 dekabr 2022-ci il tarixli KY211588888 nömrəli “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən” Çıxarışa əsasən yoxlamanın başa çatma müddəti xx.xx.2021-ci il, lakin xx.xx.2022-ci il tarixli **********147983 nömrəli “Səyyar vergi yoxlaması” AKT-na əsasən yoxlamanın xx.xx.2022 tarixdə başa çatdırıldığı qeyd edilmişdir.

69. Həmçinin 01 dekabr 2022-ci il tarixli, KY211588888 nömrəli “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən” Çıxarışdan görünür ki, yoxlamaların dayandırılması barədə qərarlar yoxlamaların məlumat reyetrində qeydiyyata alınsa da, yoxlama müddətinin artırılması barədə qərarlar ümumiyyətlə düzgün tarixlərdə qeydiyyata alınmamışdır. Belə ki, çıxarışın yoxlamanın müddətinin artırılması hissəsində yoxlamanın xx.xx.2021-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək (43 gün müddətinə) və xx.xx.2021-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək (43 gün müddətinə) artırılması qeyd edilmiş, halbuki yoxlamanın müddəti ilk dəfə xx.xx.2021-ci il tarixdə 30 gün müddətinə uzadılmış, müddət uzatma qərarı qəbul edildiyi andan 3 gün sonra xx.xx.2021-ci il tarixdə, ikinci dəfə isə xx.xx.2021-ci il tarixdə 30 müddətinə uzadılmış, müddət uzatma qərarı qəbul edildiyi andan 2 gün sonra xx.xx.2021-ci il tarixdə yoxlamaların reyestr məlumatlarında qeydiyyata alınmışdır.

70. Bundan başqa, vergi orqanının 30 iyun 2021-ci il tarixli “Səyyar vergi yoxlamasının keçirilməsi haqqında” Qərarla səyyar vergi yoxlamasının aparılması yoxlayıcı Baş idarənin Vergi audit idarəsinin İstehsal sahəsi auditi üzrə 1-ci şöbəsinin böyük dövlət vergi müfəttişi X15 həvalə edilmişdir. Daha sonra, vergi orqanının 29 oktyabr 2021-ci il tarixli qərarı ilə yoxlamanın başlanması haqqında qərara dəyişiklik edilmiş və yoxlamanın aparılması həmin Baş idarənin Veergi auditi idarəsinin Ticarət sahəsi auditi üzrə 2-ci şöbəsinin dövlət vergi müfəttişi X5 tapşırılmışdır. Göründüyü kimi, yoxlama ilkin olaraq yoxlayıcı Emin Məmmədov və daha sonra Elnur Bəylərzadə tərəfindən aparılmışdır. Yoxlamanın qeydiyyata alınmasına dair çıxarışda isə yalnız yoxlamaya ilkin cəlb edilmiş yoxlayıcı X23 barədə məlumatlar yoxlama ilə bağlı reyestr məlumatlarına daxil edilmiş, lakin yoxlamanı bundan sonra aparan yoxlayıcı X9 reyestr məlumatlarına daxil edilməmişdir.

71. Eyni zamanda kollegiya qeyd edir ki, “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” qərar xx.xx.2021-ci il tarixdə qəbul edilsə də lakin mütəxəsiss tərəfindən rəy xx.xx.2022-ci il tarixdə yəni 9 aydan artıq müddətdə verilmişdir. Cavabdeh mütəxxəsis dəvət edənədək araşdırma istiqamətində hər hansı tədbir görməmiş və hər hansı araşdırma aparmamışdır. Bu da öz növbəsində cavabdeh tərəfindən vergi yoxlaması üzrə obyektiv və hərtərəfli araşdırmanın aparılmadığına dəlalət etməklə yanaşı, həm də yoxlamanın əsassız və lüzumsuz uzadılması kimi qiymətləndirilməlidir. Cavabdeh inzibati orqanın hərəkətləri, həm Vergi Məcəlləsinin 38.7-ci maddəsinin, həm də “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 11-ci və 24-cü maddələrinin pozulması ilə müşayiət olunmuşdur. Qanunverici dayandırmanın konkret əsaslarını göstərməklə inzibati icraatın aparılma müddətlərinə əsassız müdaxiləni məhdudaşdırmış və inzibati icraatın ağlabatan müddətdə yekunlaşmasına maneçilik tərədə biləcək halların qarşısını almışdır. Vergi qanunvericiliyində yoxlamanın dayandırılması imkanın nəzərdə tutulması obyektiv araşdırma prinsipinin və yoxlama üzrə obyektiv qərarın qəbulunun təmin olunması məqsədlərinə xələl gətirmir (əksinə, həmin məqsədlərə xidmət edir), lakin o şərtlə ki, qanunvericlikdə nəzərdə tutulan əsasların mövcudluğu öz təsdiqini tapsın. Əks hal, Vergi Məcəlləsinin 38.7-ci maddəsindən sui-istifadəyə zəmin yaradar ki, bu da yolverilməzdir.

72. Cavabdeh apellyasiya şikayətində qeyd edir ki, Səyyar vergi yoxlaması zamanı vergi ödəyicisi tərəfindən istehsal olunmuş məhsulların real istehsal həcmi və itki normaları "X46" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin xx.xx.2022-ci il tarixli mütəxəssis rəyi əsasında hesablanmışdır.

73. Yuxarıda qeyd edilənlərdən əlavə iddiaçı eyni zamanda iş materiallarında olan mütəxəssis rəyi ilə də razılaşmayaraq həmin rəyi mübahisələndirmişdir. Cavabdeh növbədənkənar səyyar vergi yoxlaması zamanı enerji sərfiyyatı göstəricilərinə istinad etməklə iddiaçının dövriyyəsini müəyyən etmiş, həmin dövriyyə əsasında əlavə vergi hesablamışdır.

74. Vergi orqanı tərəfindən “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli **********150843 nömrəli qərarı ilə “X46" MMC-dən mütəxəssis dəvət olunmuş və həmin qərar ilə İddiaçı MMC tərəfindən ’’Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı” MMC-dən (VÖEN **********) icarəyə götürülmüş Sumqayıt şəhəri, Sənaye zonası, Kimyaçılar küçəsi 1 ünvanda yerləşən ferro ərinti (ferrosilisium) istehsalı zavodunda istehsal olunan məhsulların xx.xx.2018-ci il tarixdən xx.xx.2021-ci il tarixədək olan dövr üçün real istehsal həcminin aylar üzrə müəyyənləşdirilməsi barədə sual qoyulmuşdur. Mütəxəssis tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixdə rəy təqdim olunmuşdur. Cavabdeh tərəfindən vergilərin hesablanması zamanı mütəxəssis rəyinə istinad edilmişdir. Yoxlama zamanı mütəxəssis tərəfindən verilmiş rəyə əsasən yoxlama dövrü üzrə real istehsal həcminin 26 243,40 ton olduğu aşkarlanmışdır. Həmin dövr üzrə bəyannamə məlumatlarında vergi ödəyicisinin İxracı 19 953,59 ton, EQF üzrə satışı isə 2 938,79 ton olmuşdur. Bundan əlavə vergi ödəyicisinin öz verdiyi xammal və hazır məhsulun material hərəkəti cədvəlinə, yoxlama dövrü üzrə təqdim edilmiş mənfəət vergisi bəyannamələrinə əsasən yoxlama dövrünün sonuna hazır məhsul qalığı 781,16 ton olmuşdur.

75. Məhkəmə kollegiyası inzibati orqanın mötəbər hesab etdiyi “X46" MMC-dən tərəfindən verilmiş mütəxəssis rəyi ilə bağlı qeyd edir ki, cavabdeh vergi orqanın xx.xx.2021 -ci il tarixli “Mütəxəssisin dəvət edilməsi haqqında” Qərarında və rəydə mütəxəssisə iddiaçının istehsal obyektində istehsal olunmuş məhsulların aylar üzrə istehsal həcminin müəyyənləşdirilməsi tapşırılsa da, mütəxəssis həmin həcmləri aylar üzrə deyil, illər üzrə müəyyən etmişdir. Buna baxmayaraq, cavabdeh vergi orqanı qeyd edilən mütəxəssis rəyini əsas götürərək iddiaçının yoxlama ilə əhatə edilən illər üzrə bütün ƏDV dövriyyəsi üzrə hesablamanı bir ayda tətbiq etmişdir ki, bu da vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir. Yoxlanılan dövr üzrə vergi ödəyicisinin dövriyyəsi mütəxəssis rəyinə əsasən müəyyən edilmiş, mütəxəssis isə həmin dövriyyəni elektrik enerjisi əsasən müəyyən etdiyini etiraf etmişdir.

76. Məhkəmə kollegiyası eyni zamanda qeyd edir ki, vergi orqanları vergi ödəyicilərinin faktiki dövriyyəsinin müəyyən edilməsi üçün müxtəlif üsullardan istifadə edə bilərlər. Hazırkı işdə cavabdeh orqan elektrik enerjisi sərfiyyatı göstəricilərinə əsasən dövriyyəni müəyyən etməyə çalışmışdır. Eyni zamanda, məhkəmə kollegiyası razılaşır ki, vergi qanunvericiliyi ilə vergi orqanına verginin hesablanması üçün vergi ödəyicisi barədə vergi orqanında bir neçə əlaqəli məlumat olduğu hallarda, ən yuxarı məbləğdə verginin hesablanmasına imkan verən əlaqəli məlumata əsasən verginin hesablanması hüququ verilib, lakin vergi qanunvericiliyi vergi orqanının üzərinə həm də vergi ödəyicilərinin xeyrinə olan halları nəzərə almaq, inzibati icraatın qanunauyğun aparılmasını təmin etmək, vergi ödəyicisinin gəlirləri və xərcləri barədə mötəbər məlumatlara istinad etmək kimi vəzifələr də qoymuşdur. Lakin cavabdeh yalnız qeyri-istehsal və istehsal üzrə sərf olunan elektrik enerjisinin həcminin müəyyən edilməsi üçün istehsal zamanı enerji itkilərinin, hər bir avadanlığın istehsal gücünün və s., başqa sözlə, istehsalın real həcminə əsaslı təsir edə biləcək göstəricilərlə bağlı hər hansı sınaq keçirməmiş, istehsal həcmi əks olunan cədvəldə həmin göstəricilərin hansı mənbəyə istinadən tətbiq edildiyi göstərilməmişdir.

77. Qeyd edilməlidir ki, müəssisənin istehsal həcmi onun fəaliyyətinə görə sərf olunmuş elektrik enerjisi sərfiyyatının miqdarı ilə qismən mütənasiblik təşkil etsə də, bu sərfiyyat həmin dövriyyəni müəyyənləşdirən yeganə göstərici kimi çıxış edə bilməz. Elektrik enerjisi sərfiyyatı göstəricilərinə əsaslanmaqla iddiaçının dövriyyəsinin hesablanması ağlabatan olsa da, elektrik enerjisi sərfiyyatı dövriyyə üçün istehsal həcmini müəyyən edən yeganə göstərici kimi əsas götürülə bilməz. Elektrik enerjisinin sərfiyyatı avadanlıqlarının istismarı müddəti, avadanlıqlarla işləyən məsul şəxslərin peşəkarlıq səviyyəsindən, hazırkı vəziyyətdə məhsulun xassəsi baxımından itkiyə getməsi və digər hallardan və xüsusatlardan asılı olaraq müxtəlif həcmdə ola bilər.

78. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsinin İX hissəsinə əsasən, «Hər kəs qanunla qadağan olunmayan hərəkətləri edə bilər və heç kəs qanunla nəzərdə tutulmayan hərəkətləri etməyə məcbur edilə bilməz». Həmin maddənin X hissəsinə əsasən, «Dövlət orqanları yalnız bu Konstitusiya əsasında, qanunla müəyyən edilmiş qaydada və hüdudlarda fəaliyyət göstərə bilərlər». Birbaşa qüvvədə olan həmin normalara əsasən, Konstitusiyanın 71-ci maddəsinin İX hissəsinin nəzərdə tutduğu şəxslərdən fərqli olaraq dövlət orqanları, həmin orqanların vəzifəli şəxslərinin timsalında, yalnız o fəaliyyəti həyata keçirə və yalnız o hərəkətləri icra edə bilərlər ki (həm də müəyyən edilmiş qaydada və hüdudlarda), bunlar qanunda bilavasitə nəzərdə tutulmuş olsun.

79. Enerji sərfiyyatı əsasında qəbul edilmiş vergi ödəyicisinin vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb edilməsi haqqında qərarların qanuniliyi ilə bağlı analoji işlər üzrə Ali Məhkəmənin formalaşmış məhkəmə təcrübəsini nəzərə alaraq məhkəmə kollegiyası aşağıdakıları qeyd edir: “Ekspert rəyi”nə əsasən mütəxəssis tərəfindən faktiki istehsal həcmi müəyyən edilmiş məhsulların faktiki maya dəyəri və maya dəyərinin tərkibini təşkil edən ayrı-ayrı xərc maddələri müəyyən edilmədən, mövcud qurğuların və avadanlığın texniki göstəricilərinə və faktiki enerji və qaz sərfiyyatı əsasında istehsal həcminin hesablanması məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının prinsiplərinə uyğun olmadığına və bu məlumatlara əsasən vergiyə cəlb olunan dövriyyənin belə qaydada hesablanması Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində nəzərdə tutulmadığına görə səyyar vergi yoxlamasının əhatə etdiyi dövr üzrə iddiaçı tərəfindən aparılmış əməliyyatlara görə dövlət büdcəsinə ödənilməli olan vergilərin az hesablanması müəyyən olunmamışdır. Bu halda vergi ödəyicisinin öz hesabatları (sadələşdirilmiş və gəlir vergisi üzrə) qəbul oluna bilər. İddiaçının sadələşdirilmiş vergiyə cəlb olunan dövriyyəsinin 223.006,16 manat təşkil etməsi xronometraj üsulu ilə deyil, avadanlıqların işgörmə qabiliyyəti əsasında hesablanmış qaz və elektrik enerji sərfiyyatına əsasən müəyyən edilmişdir ki, bu da yuxarıda qeyd edildiyi kimi Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin tələblərinə uyğun deyildir və həmin tələblərin pozulması deməkdir. Cavabdeh müvafiq əlaqəli məlumatlardan istifadə etməmiş və yalnız formal şəkildə ehtimallara söykənən mütəxəssis rəyi əsasında çörək sexində istehsal həcmini müəyyənləşdirərək buna münasib vergi məbləğləri hesablamış, nəticədə iddiaçıya əsassız olaraq vergi məbləği hesablanmış, eləcə də müvafiq maliyyə sanksiyası tətbiq edilmişdir.”... Bununla əlaqədar olaraq məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, hər hansı bir vergi ödəyicisinin (fiziki və hüquqi şəxsin) gəlirlərinin elektrik enerjisinin sərfiyyatına görə hesablanması, yoxlanılması, faktiki istehsal həcmi müəyyən olunmuş məhsulun faktiki maya dəyəri və maya dəyərinin tərkibini təşkil edən ayrı-ayrı xərc maddələri müəyyən edilmədən, faktiki enerji sərfiyyatı əsasında istehsal həcminin hesablanması uyğun deyildir və bu məlumatlara əsasən vergiyə cəlb olunan dövriyyənin belə qaydada hesablanması vergi qanunvericiliyində ümumiyyətlə nəzərdə tutulmamışdır, yəni gəlirlərinin belə metodla hesablanması qanuni sayıla bilməz, belə ki, hər hansı maddi və prosessual hüquq normasına əsaslanmır. Digər tərəfdən qeyd edilməlidir ki, vergi ödəyicisində sərf olunan elektrik enerjisi yalnız istehsalata aid edilə bilməz, burada başqa o cümlədən məişət məsələləri də yer almaqdadır. Təbii ki, belə olan halda, gəlirləri istifadə olunan elektrik sərfiyyatına görə hesablanması qanunsuz olmaqla yanaşı, nəticə etibarı ilə həm də dəqiq olmayan rəqəmlərə gətirib çıxarır. Həmçinin inzibati orqan olaraq yoxlama zamanı ƏDV-nin hesablanması məqsədi ilə təqdim edilmiş malların miqdarını və dəyərini müəyyən etmədən mütəxəssis rəyinə əsasən istehsal olunan məhsulun həcmi əsasında ƏDV-nin hesablanması əsassızdır. Qeyd edilən mövqe formalaşmış məhkəmə təcrübəsi ilə də təsdiq edilir. Belə ki, Ali Məhkəmənin İnzibati Kollegiyasının 2-1(102)-670/2024, 2-1(102)- 386/2022, 2-1(102)-532/2022 və 2-1(102)-386/2022 nömrəli qərarlarında yuxarıda qeyd edilən mövqe təsdiq edilmişdir.

80. Bundan başqa, iş materiallarında olan səyyar vergi yoxlama aktında göstərilmişdir ki, ”Yoxlama zamanı yoxlanılan dövr üzrə müəssisəyə təsisçi tərəfindən borc müqavilələri əsasında verilmiş məbləğlərə ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanmadığı müəyyən olundu. Belə ki, təsisçilər tərəfindən müəssisəyə verilmiş borc məbləğlərinin müəyyən hissəsi yoxlanılan dövr ərzində (müxtəlif dövrlərdə) təsisçiyə qaytarılmış, eyni zamanda yeni borc məbləğlərinin verildiyi müəyyən olunmuşdur. Vergi Məcəlləsinin 110-cu, 123-cü maddələrinə əsasən təsisçinin borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalıq hissələrinə eyni dövrdə, eyni valyuta ilə, oxşar müddətə verilmiş banklararası orta kredit faizləri tətbiq etməklə yaranacaq gəlirindən ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır. Yoxlamanın nəticəsi olaraq təsisçinin müəssisəyə verdiyi borc məbləğlərinin dövrlər üzrə qalırlarına faiz gəlirləri hesablanmışdır. Belə ki, təsisçi “RMH X29” şirkəti üzrə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 1 125 731,10 faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə 112 573,11 manat, təsisçi X14 üzrə yoxlanılan dövr üzrə təsisçiyə 536 559,80 manat faiz gəlirləri hesablamaqla ödəmə mənbəyində 10% dərəcə ilə 53 655,98 manat əlavə vergilər hesablanmışdır. Göründüyü kimi, yoxlamanın nəticəsinə görə cavabdeh vergi orqanı təsisçilərin iddiaçıya yoxlanılan dövr ərzində verdikləri borclara faiz gəlirləri və həmin faiz gəlirlərə vergilər hesablamışdır. Qeyd edilənlərə hüquqi əsas kimi cavabdeh vergi orqanı Vergi Məcəlləsinin 110-cu və 123-cü maddələrini əsas kimi gətirmişdir.

81. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, Vergi Məcəlləsinin 123.1-ci maddəsində təsbit edilmişdir ki, rezident fiziki şəxsə, qeyri-rezident fiziki şəxsin Azərbaycan Respublikasındakı daimi nümayəndəliyinə (maliyyə lizinqini həyata keçirən fiziki şəxslər istisna olmaqla) və Azərbaycan Respublikasında daimi nümayəndəliyi olmayan qeyrirezidentə rezident tərəfindən və ya qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi tərəfindən, yaxud bu cür nümayəndəliyin adından ödənilən faizlərdən, o cümlədən maliyyə lizinqi əməliyyatları üzrə ödənilən ssuda faizlərindən, gəlir bu Məcəllənin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, bu Məcəllənin 102.1.22-ci və 102.1.22-2-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş güzəşt nəzərə alınmaqla ödəniş mənbəyində 10 faiz dərəcə ilə vergi tutulur. Sözügedən normadan da görünür ki, vergi ödəyicisi tərəfindən məhz ödənilən faizlərdən ödəniş mənbəyində 10% dərəcə ilə vergi tutulmalıdır.

82. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, iş üzrə mövcud olan borc müqavilələrindən görünür ki, müəssisənin təsisçisi müəssisəyə borc verərkən həmin borcun qaytarılmasını hər hansı faizlə şərtləndirməmiş, borcu müəssisəyə maddi dəstək üçün vermiş və verdiyi borclara görə müəssisə ümumiyyətlə hər hansı məbləğdə faizlər ödəməmişdir. Belə ki, Vergi Məcəlləsinin 5-ci maddəsinin çıxış edərək qeyd edirik ki, ödəmə mənbəyində verginin adından belə görünür ki, həmin verginin tutulması üçün ilk öncə vergitutma obyekti, yəni ödəniş olmalı, həmin ödəniş mövcud olduğu halda vergi qanunvericiliyinə əsasən ondan vergi tutulmalıdır. Yoxlama zamanı cavabdeh vergi orqanı müəssisənin təsisçisinin verdiyi borca görə müəssisə tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi faktı öz təsdiqini tapmamış, vergi orqanın faiz ödənişləri ilə bağlı hər hansı sübut və dəlilləri mövcud olmamış və həmin ödənişlərin olması yalnız formal mülahizələrə və ehtimallara əsaslanmışdır. Belə olan halda, məhkəmə kollegiyası düzgün olaraq hesab edir ki, faiz gəlirləri mövcud olmadığı təqdirdə ehtimallar əsasında ödəmə mənbəyində vergilərin hesablanması vergi qanunvericiliyinin tələblərinə ziddir.

83. Bundan baqşa, borc münasibətləri vergi qanunvericiliyində nəzərdə tutulmadığı üçün mülki qanunvericiliyinin bəzi normalarını məhkəmə kollegiyası qeyd etməyi zəruri hesab edir. Belə ki, Mülki Məcəllənin 739.1-ci maddəsinə əsaəsn borc müqaviləsinə görə bir tərəf (borcverən) pul vəsaitinə və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər tərəfə (borcalana) verməyi öhdəsinə götürür, borcalan isə aldıqlarını müvafiq olaraq eyni məbləğdə pul vəsaiti və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borcverənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Həmin Məcəllənin 740.1-ci maddəsinə əsasən anunda və ya müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcverən borcalandan müqavilədə nəzərdə tutulmuş qaydada və məbləğdə faiz almaq hüququna malikdir. Eyni Məcəllənin 740.2-ci maddəsinə əsasən bu Məcəllədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, borcun verilməsinə görə faizin və (və ya) digər haqqın məbləği və ya hesablanma qaydası tərəflərin razılaşması ilə müəyyən edilir. Həmin Məcəllənin 740.10-ci maddəsinə görə gəlir əldə etmək məqsədilə müntəzəm olaraq, habelə qeyri-məhdud subyektlərə pul vəsaitlərinin borc verilməsi yalnız normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirilməsi hüququna malik şəxs tərəfindən həyata keçirilə bilər. Mülki Məcəllənin 743.1-ci maddəsinə əsasən kredit müqaviləsinə görə borcverən pul vəsaitinə mülkiyyət hüququnu müqavilədə göstərilən məbləğdə və şərtlərlə borcalana verməyi, borcalan isə aldığı pul vəsaitini müqavilədə müəyyən edilmiş müddətə faizlərin və (və ya) müqavilədə göstərilən digər ödənişlərin ödənilməsi şərtilə borcverənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Kredit müqaviləsi üzrə borcverən yalnız normativ hüquqi aktlara uyğun olaraq kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirilməsi hüququna malik şəxs ola bilər. Göstərilən normalardan da görünür ki, borc müqaviləsi faizlərin verilməsi ilə şərtlənirsə, faiz məbləği tərəflərin razılığı ilə müqavilədə nəzərə tutulmalıdır. Əgər borc verən gəlir əldə etmək məqsədi ilə müntəzam olaraq, habelə bir çox subyektlərə pul vəsaitlərin borc verilməsini istəyirsə, bu halda yalnız kreditlərin verilməsi fəaliyyətini həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs (misal olaraq bank, kredit təşkilatı və s.) olmalıdır.

84. Hazırkı halda isə, müəssisənin təsisçisi ilə müəssisə arasında bağlanmış borc müqavilələrində faizlərin ödənilməsi şərtləri mövcud olmamış, eyni zamanda borc verən təsisçi isə kreditlərin verilməsi fəaliyyətinin həyata keçirməsi hüququna malik olan şəxs olmamışdır. Bu səbəbdən də yoxlama ilə vergi orqanı tərərindən təsisçiyə müəssisə tərəfindən qaytarılan borc məbləğlərinə görə faizlər hesablanaraq həmin faizlərə görə də ÖMV üzrə vergilərin hesablanması da qanunsuz və əsassızdır.

85. Həmçinin, məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, təsisçiyə verilən borca görə faizlərin ödənilməsi müqavilədə şərtləndirilmədiyi halda əlavə ÖMV vergilərin hesablanmasının qanunsuz olmasına dair vahid məhkəmə təcrübəsini formalaşdıran Ali Məhkəmə qərarı mövcuddur. Belə ki, Ali Məhkəmənin (Hakim-Səyyad Kərimov) 25 oktyabr 2023-cü il tarixli 2-1(102)-1914/2023 nömrəli qərarında göstərilmişdir ki “Mübahisənin mahiyyətinə münasibətdə isə qeyd olunmalıdır ki, iş üzrə materiallarda olan və cavabdeh tərəfindən əlavə edilmiş ümumiləşdirilmiş cədvəldən (i.v.83) göründüyü kimi, cavabdeh tərəfindən iddiaçının öz təsisçisinə borc verdiyi məbləğlərə Mərkəzi Bankın orta illik faiz dərəcəsi tətbiq edilməklə borc verilən aydan ilin sonuna kimi olan aylar üzrə (düstur belədir: borc məbləği x Mərkəzi bankın faiz dərəcəsi /12 x ayların sayı) x 20 %) faiz məbləği müəyyən olunmuş və iddiaçının gəliri kimi mənfəət vergisinə cəlb edilmişdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, iddiaçı borc vermişdir və bu maliyyə vəsaitinin yaranma mənbəyi iddiaçının öz təsisçisindən aldığı borcdur. Yəni, təsisçi fiziki şəxs öz müəssisəsinə (iddiaçıya) borc vermiş, iddiaçı isə həmin vəsaiti özünün də təsisçisi olduğu digər müəssisəyə ("xxxx" MMC-yə) yenidən borc olaraq vermişdir. Qeyd olunan əməliyyatları təsdiq edən müqavilələr iş üzrə materiallarda mövcuddur. Göründüyü kimi, iddiaçı borc təqdim edəndir və bu əməliyyat üzərindən onun hər hansı gəlir formalaşmamışdır. Müqavilələrdə iddiaçının borcu faizlə verdiyi nəzərdə tutulmamışdır və borcun verilməsi hər hansı faizlə şərtləndirilməmişdir. Yalnız iddiaçının borcu faizlə verdiyi və borc verilən məbləğin geri qaytarıldığı təqdirdə, iddiaçının faizlərdən gəliri formalaşa və ya yarana bilərdi. Hazırki mübahisəyə münasibətdə isə müqavilələrdə belə şərt təsbit edilməmişdir və bu hal Mülki Məcəllənin 390-cı və 739.2-ci maddələrinin borc münasibətlərinin rəsmiləşdirildiyi dövrdə qüvvədə olan redaksiyasının tələblərinə uyğundur.”

86. Vergi orqanı inzibati orqan kimi sübutlara iş üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki və hüquqi hallara müvafiq olaraq qiymət verməlidir. Lakin hazırkı halda vergi orqanı mütəxəssis rəyinin mötəbərliliyinə qiymət vermədən, iş üzrə obyektiv həqiqətin üzə çıxarılması üçün əlavə sübutlar toplamağa çalışmadan bu rəyi birbaşa mötəbər sübut kimi qəbul etməklə verginin hesablanmasında əsas götürmüş, bununla da inzibati orqan kimi öz vəzifələrini düzgün icra etməmiş, bununla da hazırkı qərarın 39-cu bəndində göstərilən “İnzibati icraat haqqında” Qanunun tələblərini pozmuşdur.

87. İşə baxılarkən birinci instansiyası məhkəməsi işin araşdırılması məqsədi ilə, iş üzrə mühasibatlıq ekspertizası təyin etmiş və Məhkəmə mühasibatlıq ekspertizasının keçirilməsi Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin ekspertlərinə həvalə edilmiş və bu məqsədlə iş materialları həmin quruma təqdim olunmuşdur. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi tərəfindən verilmiş 9/665 N°-li, xx.xx.2024-cü il tarixli ekspert rəyinin nəticə hisssəsində qeyd edilmişdir: “Rəyin tədqiqi hissəsində qeyd olunanlara əsasən İddiaçı istehsal fəaliyyəti zamanı aşağıdakı iki enerji təchizatçısından enerji qəbul etmişdir: - "xxxx" ASC-dən 156.133.255 KVST, -"xxxx" MMC-dən 82.967.841,48 KVST. Həmçinin qeyd edilir ki, iş materiallarında öz əksini tapmış aylar üzrə aktlara əsasən obyektin həmin dövr üzrə fəaliyyəti zamanı məişət hissəsi üçün sərf olunan enerjinin sərfıyyatı ümumilikdə 25.557.477 KVST, enerji itkiləri isə 1271581,47 KVST olmuşdur. Eyni zamanda iş metariallarında mövcud olan yoxlama sənədlərinə, tədqiqata təqdim edilmiş müəssisənin yoxlama ilə əhatə edilən dövrə aid olan 8 qovluqdan ibarət sənədlərə və müəssisənin fəaliyyətini əks etdirən 1 ədəd flaşkartda olan məlumatlara əsasən aparılmış tədqiqat nəticəsində müəssisədə (896595,59 manat SVY ilə hesablanmış - 893994,68 manat yoxlama zamanı cəlb edilmiş mütəxəssisin enerji sərfiyyatı əsasında verdiyi rəy üzrə hesablanmış) 2600,91 manat məbləğində əlavə dəyər vergisinin azadılması müəyyən edilir. Həmçinin qeyd edilir ki, vergi orqanı tərəfindən aparılmış hesablamalar zamanı VMdə nəzərdə tutulmayan qaydada borcun aid olduğu dövrdə eyni valyuta ilə oxşar müddətə verilmiş kreditlər üzrə faizlərin səviyyəsi nəzərə alınmaqla faiz gəlirləri hesablanmış və həmin faiz məbləğindən ÖMV hesablanmışdır. Yoxlama materiallarında müəssisənin təsisçilərinin verdiyi borca görə müəssisə tərəfindən hər hansı məbləğdə faizlərin ödənilməsi (faizlərin ödənilməsini təsdiq edən sənədlər) iş üzrə mövcud olan sənədlərdə öz təsdiqini tapmır.

88. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasının “Vergi ödəyicilərinin 2017-ci ilin 1 yanvar tarixinə mövcud olan vergi borclarının tənzimlənməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının 2016-cı il 30 dekabr tarixli 474VQ №-li Qanununun tətbiqi ilə bağlı vergi ödəyicilərinin şəxsi hesab vərəqələrində əməliyyatların edilməsinə dair 13 avqust 2020-ci il tarixli 02 nömrəli Qərardadına əsasən qeyd edilmişdir ki, yuxarıda qeyd edilənlərə əsasən belə nəticəyə gəlmək olur ki, inzibati orqanların şəxslərlə münasibətləri inzibati icraat institutu ilə tənzimlənir və bu hüquqi tənzimləmədən kənarda hərəkət etmələrinə və tədbir görmələrinə yol verilmir.... Qanunvericilikdə inzibati akta qarşı olduğu kimi, faktiki xarakterli hərəkətlərə qarşı da hüquqi müdafiə vasitələrindən istifadə etmək imkanı nəzərdə tutulmuşdur. Formal-hüquqi baxımdan “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 1.2-ci maddəsində təsbit edilmiş hərəkətlər (fəaliyyət) üçün heç bir aşkar qayda nəzərdə tutulmasa da, hesab olunur ki, belə bir hərəkət inzibati akt olsa (hipotetik baxımdan) və qanunsuz olsa, onda, inzibati orqanın “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 1.2-ci maddəsinə əsasən müvafiq hərəkəti də qanunsuz sayılar. Müvafiq olaraq faktiki xarakterli hərəkətlərin yoxlanılması və qiymətləndirilməsi bəzi özəl xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla inzibati aktın yoxlanılması qaydasına uyğun aparılmalıdır.

89. Nəticə etibarı ilə, mübahisələndirilən inzibati aktın qəbul edilməsini zəruriedən faktiki şərtlərin mövcudluğunun cavabdeh tərəfindən sübuta yetirilməsi iddiaçının yuxarıda göstərilən hüquqlarının pozulmasına səbəb olmuşdur. Lakin inzibati orqan yuxarıda qeyd edilənlərə əməl etmədən, lazımı araşdırma aparmadan iddiaçıya münasibətdə əlverişsiz inzibati akt qəbul etmişdir.

90. Məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, heç bir şəxsin üzərinə bu Məcəllə ilə müəyyən edilən vergilərin xüsusiyyətlərinə malik olan və bu Məcəllə ilə müəyyən edilməyən, yaxud bu Məcəllə ilə müəyyən edilən qaydalardan fərqli olaraq müəyyən edilən vergilər ödəmək vəzifəsi qoyula bilməz. Vergilər haqqında qanunvericiliyin bütün ziddiyyətləri və aydın olmayan məqamları, vergi ödəyicisinin xeyrinə şərh edilməlidir. (Vergi Məcəlləsinin 3.8 və 3.11-ci maddələri).

91. İnzibati orqan tərəfindən inzibati icraat haqqında hüquq normalarının və ya maddi hüquq normalarının pozulması və ya düzgün tətbiq edilməməsi nəticəsində qəbul edilmiş inzibati akt qanunsuz sayılır. Qanunsuz inzibati akt həmin aktı qəbul etmiş inzibati orqan və ya subordinasiya baxımından yuxarı inzibati orqan tərəfindən və yaxud məhkəmə qaydasında ləğv oluna bilər. (“İnzibati icraat haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 67.1 və 67.2-ci maddələri)

92. Məhkəmə kollegiyası nəzərə alır ki, İPM-in 14.1-ci maddəsinin tələbinə görə, mübahisələndirilən inzibati aktı qəbul etmiş inzibati orqan həmin aktın qəbul edilməsini zəruri edən faktiki şərtlərin mövcudluğunu sübut etməli olmasına baxmayaraq bunu edə bilməmişdir. Bəhs olunanlara əsasən kollegiya hesab edir ki, yuxarıda istinad olunan normalara görə və qeyd edilən səbəblərdən birinci instansiya məhkəməsinin iş üzrə gəldiyi nəticə əsaslı və düzgün sayılmalı, apellyasiya şikayəti təmin edilməməli və Bakı İnzibati Məhkəməsinin e-2-1(112)-1121/2024 nömrəli, xx.xx.2024-cü il tarixli qərarı dəyişdirilmədən saxlanılmalıdır.

93. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası İPM-nin 68.1-ci, 68.2ci, 68.3-cü, 87.6-cı, 87.8-ci, 94.1.-ci maddələrini rəhbər tutaraq, Məhkəmə kollegiyası

qərara aldı:

Apellyasiya şikayəti təmin edilməsin. Bakı İnzibati Məhkəməsinin e-2-1(112)-1121/2024 nömrəli xx.xx.2024-cü il tarixli qərarı dəyişdirilmədən saxlanılsın. Qərardan, Kassasiya şikayəti məhkəmə qərarının tam formada təqdim olunduğu gündən 1 ay müddətində, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi vasitəsilə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasına verilə bilər.