Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsi Qərar — İş №2-1(105)-97/2021

Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Sumqayıt şəhəri İş № 2-1(105)-97/2021 16.05.2021 SUMQAYIT APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ GİRİŞ HİSSƏ Sədrlik edən və məruzəçi-hakim Babayeva Hökümə Çingiz qızı, hakimlər Məmmədov Zaur İkram oğlu və Məmmədov Fuad Əli oğlundan ibarət tərkibdə, Hüseynli Aydın Hüseyn oğlunun katibliyi, İddiaçının nümayəndəsi X2, Cavabdehin nümayəndəsi X3 iştirakı ilə, İddiaçı cavabdeh Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinə qarşı tikinti altındakı torpaq sahəsinin normativ qiymətə əsasən özəlləşdirilməsi tələbinə dair inzibati mübahisə üzrə Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinin 13 oktyabr 2020-ci il tarixli 2-1(118)-89/2020 saylı qərarından iddiaçı tərəfindən verilmiş apelyasiya şikayətinə açıq məhkəmə iclasında baxaraq aşağıdakı qərarı qəbul etdi. TƏSVİRİ HİSSƏ İşin faktiki halları: Abşeron rayon XDS İcraiyyə Komitəsinin 31 mart 1989-cu il tarixli, 60 saylı qərarı ilə Xırdalan qəsəbəsinin 26-cı məhəlləsindəki 4 №-li evin şərq tərəfində illər boyu istifadəsiz qalan bina əhaliyə məişət xidməti üzrə «Rahatlıq» kooperativinin müvəqqəti istifadəsinə verilmiş və həmin binanın sağ və sol qabaq hissəsindəki 1650 kv m-lik boş torpaq sahəsi kooperativə təhkim edilmişdir. Həmçinin, Abşeron rayon XDS İcraiyyə Komitəsinin 23 oktyabr 1990-cı il tarixli, 271 saylı qərarı ilə Xırdalan qəsəbəsinin Kommunist küçəsi boyunca qəsəbənin şimal hissəsindən 9 mərtəbəli bina, qərb hissəsindən kolxoz bazarı, əhatə olunmuş boş sahə mağazalar cərgəsi tikintisi üçün 0.09 ha torpaq sahəsi ayrılmış, firma mağazasının tikintisi «Rahatlıq» kooperativinə tapşırılmış və onun vəsaiti hesabına tikilməklə balansında saxlanılması qərara alınmışdır. «Rahatlıq» kooperativinin bazasında, kooperativin yenidən təşkili əsasında İddiaçı təsis edilmiş və Abşeron rayon XDS İK-in 05 may 1991-ci il tarixli 86 saylı qərarı ilə müəssisə qeydə alınmışdır. 20 noyabr 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən müəssisəyə təsərrüfat subyektinin dövlət qeydiyyatı haqqında 25633 nömrəli şəhadətnamə verilmişdir. İddiaçı ona ayrılan 1650 və 601 kv m torpaq sahəsində öz vəsaiti hesabına tikinti işləri apararaq qeyri-yaşayış sahəsi, inzibati və ticarət obyektləri inşa etmiş, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Mənzil Kommunal Təsərrüfatı Komitəsi Baş Dövlət Texniki İnventarlaşdırma və Mülkiyyət Hüquqlarının Qeydiyyatı İdarəsi tərəfindən verilmiş 283 saylı 28.02.2001-ci il tarixli qeydiyyat vəsiqəsinə əsasən, Xırdalan qəsəbəsi 26-cı məhəllədə yerləşən qeyri yaşayış sahəsi və 069 saylı 10 oktyabr 2002-ci il tarixli qeydiyyat vəsiqəsinə əsasən, Xırdalan şəhəri H.Z.Tağıyev küçəsində yerləşən qeyriyaşayış sahəsi mülkiyyət hüququ əsasında İddiaçı kiçik müəssisəsinin adına qeydə alınmışdır. İddiaçı mülkiyyətində olan qeyri-yaşayış sahələrinə dair qeydiyyat vəsiqələrini yenisi ilə əvəz etmək məqsədilə DƏDRX-nin Abşeron rayon Ərazi İdarəsinə müraciət etmiş, sonuncu 23.07.2011-ci il tarixli 16/650 saylı məktubla torpaq sahəsinin özəlləşdirmə prosesindən sonra daşınmaz əmlakla birgə vahid əmlak obyekti kimi qeydiyyata alınacağını bildirərək, Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinə müraciət etməsini göstərmişdir. Bundan sonra iddiaçı qeyd edilən torpaq sahələrinin özəlləşdirilməsi ilə bağlı ƏMDKnə müraciət etmiş, Komitənin iddiaçıya ünvanladığı 26.07.2011-ci il və 25.08.2011-ci il tarixli məktublarda “Özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələrinin satılması qaydaları haqqında” Əsasnaməyə uyğun olaraq müvafiq sənədlər təqdim edildikdən sonra müraciətə baxıla biləcəyi bildirilmişdir. Eyni zamanda ƏMDK cavabdeh DƏDRX-nin Abşeron Ərazi idarəsinə (3-cü şəxs İddiaçı) qarşı məhkəmədə iddia qaldıraraq, Baş Dövlət Texniki İnventarlaşdırma və mülkiyyət hüquqlarının qeydiyyatı idarəsinin dövlət mülkiyyətində olan torpaq sahəsində inşa edilmiş qeyri-yaşayış sahəsinə mülkiyyət hüququnu təsdiq edən qeydiyyat vəsiqəsi verməyə səlahiyyəti olmadığına istinad edərək, hər iki qeydiyyat vəsiqəsinin etibarsız hesab edilməsini xahiş etmişdir. Sumqayıt İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 22.11.2012-cı il tarixli, 2-1(85)-1324/2012 saylı qərarı ilə iddia tələbi təmin edilmişdir. Sumqayıt Apelyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 15 mart 2013-cü il tarixli, 2-1(105)-57/2013 saylı qərarı ilə üçüncü şəxsin apellyasiya şikayəti təmin edilmiş, birinci instansiya məhkəməsinin qərarı ləğv edilərək iddia tələbi rədd edilmişdir. Ali Məhkəmənin 24 iyul 2013-cü il tarixli 2-2(102)-682/2013 saylı qərarı ilə Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 15 mart 2013-cü il tarixli qərarı dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Qeyd edilən mübahisəyə məhkəmələrdə baxılan ərəfədə iddiaçı istifadəsində olan torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi üçün zəruri sənədlərlə dəfələrlə Azərbaycan Respublikası ƏMDK-nə müraciət etmiş, Komitənin 28.12.2012, 4.01.2013. 13.03.2013, 20.05.2013 və 23.07.2013-cü il tarixli məktubları ilə iddiaçıya imtina cavab verilərək, iddiaçıya məxsus qeydiyyat vəsiqəsinin etibarsız hesab edilməsinə dair məhkəmə mübahisəsi olduğundan, məhkəmənin yekun qərarından sonra müraciətinə baxılacağı bildirilmişdir. Həmin mübahisə üzrə məhkəmənin yekun qərarı qanuni qüvvəyə mindikdən sonra İddiaçı kiçik müəssisəsi təkrarən zəruri sənədlərlə birlikdə 02.11.2013, 28.11.2013, 20.12.2013-ci il tarixlərdə Azərbaycan Respublikası ƏMDK-nə müraciət edərək, istifadəsində olan torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsini xahiş etsə də, müraciəti müsbət həll edilmədiyindən 18.07.2014-cü il tarixdə məhkəmədə iddia qaldıraraq, 600 kv m torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi vəzifəsinin cavabdehin üzərinə qoyulması barədə qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. İşə mahiyyəti üzrə baxılaraq Sumqayıt İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 10 fevral 2016cı il tarixli, 2-1(85)-99/2016 saylı qərarı ilə iddia tələbi rədd edilmişdir. Sumqayıt Apelyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 23 noyabr 2016cı il tarixli, 2-1(105)-129/2016 saylı qərarı ilə (sədrlik edən L.M.Məmmədova, hakimlər E.G.Rəhimov və S.A.Qafari) İddiaçı apellyasiya şikayəti təmin edilməmiş, Sumqayıt İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 10 fevral 2016-cı il tarixli qərarı dəyişdirilmiş, İddiaçı müraciətinə yenidən baxmaq və həmin müraciətlə bağlı məhkəmənin bu qərarda təsbit edilmiş hüquqi mövqeyini nəzərə almaqla, əsaslandırılmış qərar qəbul etmək öhdəliyi X1 Təşkili üzrə Dövlət Agentliyinin üzərinə qoyulmuşdur. Ali Məhkəmənin 05 aprel 2017-ci il tarixli qərarı ilə Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kolleqiyasının 23 noyabr 2016-cı il tarixli 2-1(105)- 129/2016 saylı qərarı dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinin 23 noyabr 2016-cı il tarixli qərarı icra olunmadığına görə İddiaçı(bundan sonra iddiaçı) Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinə(bundan sonra cavabdeh) qarşı məhkəmədə iddia qaldıraraq, 6,0 sot torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsini cavabdehin üzərinə qoyulması, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 05 aprel 2017-ci il tarixli, 2- 1(102)-690/17 saylı qərarın Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi tərəfindən icra olunmadığı üçün inzibati tədbir görülməsini xahiş etmişdir. Sonradan iddiaçı iddia tələbini dəqiqləşdirərək, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27 aprel 1998-ci il tarixli 27 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında” Əsasnaməyə 05 iyun 2016-cı il tarixli 377 saylı qərar əsasında əlavə edilmiş 6-1 bəndinin müddəalarını tətbiq etmədən İddiaçı istifadəsində olan Xırdalan şəhəri, H.Əliyev prospektində tikinti altında olan 600 m2 torpaq sahəsinin Əsasnamənin 6-cı bəndinin tələblərinə uyğun normativ qiymətinin müəyyən edilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddianın əsaslandırılması: Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 05 aprel 2017-ci il tarixli 2- 1(102)-690/2017 saylı qərarında İddiaçı istifadəsində olan 6 sot torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsində Agentliyin üzərinə iddiaçının müraciətinə yenidən baxmaq və həmin müraciətlə bağlı məhkəmənin bu qərarda təsbit edilmiş hüquqi mövqeyini nəzərə almaqla əsaslandırılmış qərar qəbul etmək öhdəliyini qoymuşdur. Qərar 01 avqust 2017-cı il tarixədək icra olunması üçün Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinin yanında X1 Təşkili üzrə Dövlət Agentliyinə göndərilmişdir. Komitə qərarın icrasindan imtina etmiş və 01 avqust 2017-ci il tarixli ********** saylı məktubunda müraciətini baxılmamış saxlamışdır. Cavabdeh bildirir ki, satın alınması üçün 6 sot torpaq sahəsi təklif edilsə də, İddiaçı tərəfindən torpaq sahəsinin satın alınması ilə bağlı güya heç bir tədbir görülmür. Halbuki, təklifdə torpağın qiyməti həddindən artıq şişirdilmişdir. Həmin torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi ilə bağlı o, ƏMDK-nə müraciət edərkən Əsasnamənin 6- 1-ci bəndi mövcud deyildi. Hesab edir ki, müəssisənin istifadəsində olan 600 m2 torpaq sahəsi qiymətləndirici tərəfindən müəyyən edilən qiymət ilə deyil, torpağın normatıv qiyməti ilə müəyyən olunmalıdır. Cavabdehin etirazı: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19.12.1997-ci il tarixli, 659 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələrinin satılması qaydaları haqqında Əsasnamə”yə uyğun olaraq, Abşeron rayonu, Xırdalan şəhəri, H.Əliyev prospekti ünvanında yerləşən, İddiaçı mülkiyyətində olan qeyri-yaşayış binasının yerləşdiyi dövlət mülkiyyətində olan və daşınmaz əmlakın dövlət reyestrinin məlumatına əsasən dəyəri 60100 manat təşkil edən 601 kv.metr torpaq sahəsi satın alınması və ya satınalma hüququ ilə icarəyə götürülməsi üçün Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi tərəfindən 29.09.2016-cı il tarixli, **********05 nömrəli bildirişlə iddiaçıya təklif olunmuşdur. Buna baxmayaraq, iddiaçı torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi və ya icarəyə götürülməsinə razılığını Komitəyə bildirməmişdir. İddiaçı torpaq sahəsinin dəyərinin qanunvericiliyə uyğun olaraq düzgün müəyyən edilmədiyini qeyd etmişdir. Bununla bağlı bildirmişdir ki, özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələri özəlləşdirilərkən həmin torpaq sahələrinin dəyəri Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27.04.1998-ci il tarixli, 93 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında Əsasnamə”yə uyğun olaraq müəyyən edilir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 05.10.2016-cı il tarixli 377 nömrəli Qərarı ilə qeyd edilən Əsasnaməyə yeni məzmunda 6- 1-ci hissə əlavə edilmiş və həmin normaya əsasən torpaq sahələrinin həmin Əsasnamə ilə müəyyən edilən normativ qiyməti daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində torpaq sahələrinin alqı-satqısı zamanı təşəkkül tapan bazar dəyərindən aşağı olduqda, həmin torpaq sahələrinin qiymətləndirilməsi “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun olaraq həyata keçirilir. Qeyd edilən yeni norma 05.10.2016-cı il tarixdən sonra özəlləşdiriləcək bütün torpaq sahələrinin qiymətləndirilməsinə aiddir. Belə ki, Mülki Məcəllənin 390.2-ci maddəsinə əsasən müqavilə onun bağlandığı vaxt qüvvədə olan qanunla və digər hüquqi aktlar ilə müəyyənləşdirilmiş, tərəflər üçün məcburi qaydalara (imperativ normalara) uyğun gəlməlidir. Beləliklə, tərəflər arasında mübahisəli torpaq sahəsinin alqı-satqısına dair bağlanacaq müqavilə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 390.2-ci maddəsinə əsasən həmin müqavilənin bağlandığını zaman qüvvədə olan hüquq normalarına uyğun olmalıdır. Həmçinin tərəflər arasında torpaq sahəsinin qiyməti ilə bağlı mübahisə 29.09.2016-cı il tarixində iddiaçıya torpaq sahəsinin satın alınmasına dair müvafiq bildiriş göndərildikdən sonra yarandığından, Mülki Prosessual Məcəllənin 217-ci maddəsinə uyğun olaraq həmin mübahisənin yarandığı zaman qüvvədə olan maddi hüquq normaları əsas götürülməklə iddiaya hüquqi qiymət verilməlidir ki, bu halda da iddia rədd edilməlidir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəllənin 217.2-ci maddəsinə əsasən qətnamə mübahisəli hüquq münasibətinin yarandığı zaman qüvvədə olan maddi hüquq normalarına və işin baxılması zamanı qüvvədə olan prosessual hüquq normalarına uyğun çıxarılmalıdır. Beləliklə, mübahisənin yarandığı zaman qüvvədə olan maddi hüquq norması tətbiq edilməklə iddia rədd edilməlidir. İddiaçının Ali Məhkəmənin 05.04.2017-ci il tarixli, 2-1(102)-690/2017 nömrəli qərarının icra edilməməsinə dair iddiası da əsassızdır. Belə ki, yuxarıda qeyd edildiyi kimi Komitənin 29.09.2016-cı il tarixli, **********05 nömrəli bildirişi ilə torpaq sahəsinin satın alınması və satınalma hüququ ilə icarəyə götürülməsi iddiaçıya təklif edilmişdir Birinci instansiya məhkəməsinin mövqeyi: Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinin 13.10.2020-ci il tarixli, 2-1(118)-89/2020 saylı qərarı ilə iddia təmin edilməmişdir. (hakim C.Məmmədov) Məhkəmə hesab etmişdir ki, İddiaçı istifadəsində olan 600 m2 torpaq sahənin özəlləşdirilməsi hüququ Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kolleqiyasının 23 noyabr 2016-cı il tarixli 2- 1(105)-129/2016 saylı qərarının Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin 05 aprel 2017-ci il tarixli qərarı ilə qüvvədə saxladığı müddətdən etibarən yaranmışdır. Yəni İddiaçı 600 m2 torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi hüququ yaranmamışdan öncə qeyd olunan əsasnamənin 6-1-ci bəndi artıq qüvvədə idi. Belə olduğu tədqirdə iddiaçının istifadəsində olan torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi zamanı normativ qiymətin müəyyən edilməsi üçün qiymətləndiricinin rəyinə cavabdeh təşkilat tərəfindən istinad edilməsi əsaslıdır Qərardan narazı qalan iddiaçı apelyasiya şikayəti verərək Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinin 13.10.2020-ci il tarixli, 2-1(118)-89/2020 saylı qərarının ləğv edilib iddianın təmin edilməsi barədə qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. APELLYASİYA ŞİKAYƏTİNİN DƏLİLLƏRİ Müəssisə 15 ildən artıq müddətdir ki, torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi məqsədilə cavabdeh təşkilata müraciət edir. Birinci instansiya məhkəməsi onun iddiasını rədd edərkən iş üzrə düzgün nəticəyə gəlməmişdir. Məhkəmə tərəfindən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 dekabr 1997-ci il tarixli 659 saylı Fərmanı ilə təsdiq edilmiş «Özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahəsinin satılması qaydaları haqqında Əsasnamə»nin 3-cü, 6-cı və 12-cı bəndləri tam pozulmuşdur. Əsasnamədə tikinti altında olan torpaq sahələrinin özəlləşdirilməşində dəyər qiyməti ilə bağlı heç bir dəyişiklik olmamış, normativ qiymətə tətbiq olunan qiymətini, zona və əmsalını təsdiq etmişdir. Ancaq sərbəst torpaq sahələrinin ozəlləşdirilməsində 93 saylı Qərara dəyişiklik edilərək Azərbaycan Nazirlər Kabineti 05 oktyabr 2016-cı il tarixli 377 saylı qərarı ilə özəlləşdirilən sərbəst torpaq sahələrinin dəyər qiyməti bazar qiymətindən aşağı olduğundan bazar dəyərinin üç faizi əlavə olunmuşdur. 30 ildən çoxdur ki, mülkiyyət hüququndan məhrum olunma prosesi davam edir. İddiaçı mülkiyyətində olan torpaq sahəsini Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 1998-ci il 27 aprel tarixli 93 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında Əsasnamə əsasında qiymətləndirilərək özəlləşdirilməlidir. TƏRƏFLƏRİN İZAHATLARİ Məhkəmə kollegiyasının iclasında iştirak edən iddiaçının nümayəndəsi apelyasiya şikayətini müdafiə edərək, şikayətə uyğun izahat verdi, həmçinin iddianın dəyişdirilməsi barədə ərizə təqdim edərək, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27 aprel 1998ci il tarixli 27 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında” Əsasnaməyə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 05 oktyabr 2016-cı il tarixli 377 saylı qərarı əsasında əlavə edilmiş 6-1 bəndinin müddəaları tətbiq edilmədən, istifadəsində olan Xırdalan şəhəri, H.Əliyev prospektində yerləşən tikinti altındakı 0.0601 ha torpaq sahəsinin normativ qiymətə əsasən onun adına özəlləşdirilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Məhkəmə kollegiyasının iclasında iştirak edən cavabdehin nümayəndəsi iddia ərizəsinə etirazla eyni məzmunda izahat verərək, apelyasiya şikayətinin təmin edilməməsini, birinci instansiya məhkəməsinin qərarının dəyişdirilmədən saxlanılmasını xahiş etdi. ƏSASLANDİRMA HİSSƏ Azərbaycan Respublikası İnzibati-Prosessual Məcəlləsinin 82-ci maddəsinə əsasən apelyasiya instansiyası məhkəməsi mübahisə ilə bağlı işə şikayət həddində və hüquqi məsələlər, habelə sübutlar və faktlar (faktiki hallar) əsasında mahiyyəti üzrə tam həcmdə baxır. Məhkəmə kollegiyası tərəflərin izahatlarını dinləyib, apelyasiya şikayətinin dəlillərini araşdıraraq hesab edir ki, apelyasiya şikayəti təmin edilməli, Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinin 13 oktyabr 2020-ci il tarixli 2-1(118)-89/2020 saylı qərarı ləğv edilməli, iş üzrə yeni qərar qəbul edilməklə iddia təmin olunmalıdır. İlk növbədə məhkəmə kollegiyası iddianın dəyişdirilməsi barədə ərizənin icraata qəbulu ilə əlaqədar qeyd edir ki, AR İPM-in 13-cü maddəsinə əsasən, məhkəmə qaldırılan iddialarda yol verilən formal xətaların aradan qaldırılmasında, aydın olmayan iddia tələblərinin dəqiqləşdirilməsində, yanlış iddia növlərinin münasibləri ilə əvəz olunmasında, natamam faktiki məlumatların tamamlanmasında, eləcə də işin hallarının müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edən izahatların təqdim olunmasında proses iştirakçılarına yardım etməyə borcludur. “Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 13-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 17 sentyabr 2014-cü il tarixli qərarına əsasən, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu inzibati icraatın spesifik xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq, İPM-in 13-cü maddəsində nəzərdə tutulan məhkəmənin qaldırılan iddialarda yol verilən formal xətaların aradan qaldırılması, aydın olmayan iddia tələblərinin dəqiqləşdirilməsi, natamam faktiki məlumatların tamamlanması, işin hallarının müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edən izahatların təqdim olunması ilə bağlı proses iştirakçılarına yardım etməsini müəyyən edən müddəaların inzibati apellyasiya icraatında tətbiqini istisna etmir. Lakin həmin maddənin “yanlış iddia növlərinin münasibləri ilə əvəz olunması” müddəasının inzibati apellyasiya icraatında tətbiq edilməsi isə yol verilməzdir. Məhkəmə kollegiyası ərizədə edilən dəyişikliyin iddianın növünə təsir etmədiyini nəzərə alaraq, ərizəni məhkəmənin icraatına qəbul edilməsini məqsədəuyğun hesab etmişdir. Yaranmış mübahisə ilə bağlı kollegiya qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 dekabr 1997-ci il tarixli, 659 saylı Fərmanı (06 iyul 2006-cı il tarixli, 426 saylı Fərmanla edilmiş əlavə və dəyişikliklərlə) ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin satılması qaydaları haqqında” Əsasnamənin müddəalarına görə özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin yerləşdiyi torpaq sahələri dedikdə, dövlət müəssisə və obyektlərinin özəlləşdirilməsi zamanı onların texniki pasportlarında göstərilmiş hüdudlar daxilində istifadəsində olan torpaqlar nəzərdə tutulur (2). Özəlləşdirilmiş müəssisə və obyektlərin mülkiyyətçilərinin torpaq sahələrini ilk növbədə satın almaq hüququ vardır (4). Azərbaycan Respublikasının Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi əvvəllər torpaq sahəsinin satın alınmasını həmin sahənin üstündə yerləşən özəlləşdirilmiş müəssisə və obyektin mülkiyyətçisinə təklif etməlidir. Əgər həmin mülkiyyətçi torpaq sahəsini satın almaqdan imtina edirsə, onda bu sahə qanunvericilikdə müəyyən olunmuş qaydada onun satınalma hüququ ilə icarəsinə verilir. Özəlləşdirilmiş müəssisə və obyektin mülkiyyətçisi icarə müqaviləsi bağlamaqdan imtina etdikdə, torpaq sahəsi hərrac vasitəsilə başqa şəxslərə satıla bilər (11). Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi ərizənin daxil olduğu andan 20 gün müddətində özəlləşdirilmiş müəssisənin (obyektin) mülkiyyətçisinə torpaq sahəsinin dəyərini müəyyən olunmuş qaydada ödəmək üçün ödəmə tələbnaməsi verir və müəyyən olunmuş məbləğ ödənildikdən sonra 10 gün müddətində alqı-satqı müqaviləsini bağlamaqla alıcıya müvafiq şəhadətnamə verir.(13) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 avqust 2000-ci il tarixli, 383 saylı Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin İİ Dövlət Proqramı”nın 9-cu bəndinin müddəalarına görə özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət mülkiyyətində olan torpaq sahələri qanunvericiliyə uyğun olaraq Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi tərəfindən həmin müəssisə və obyektlərin mülkiyyətçilərinə satılır. Bu sahədə məhdudiyyətlər olduqda torpaq sahələrinin verilməsi qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada həyata keçirilir (9.1). Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi fiziki və hüquqi şəxslərin müraciəti əsasında onlara məxsus torpaq sahələrinin satışını həyata keçirə bilər. Üzərində hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlətə məxsus torpaq sahələri satın alınması üçün ilk növbədə həmin müəssisə və obyektlərin mülkiyyətçilərinə təklif edilir. Mülkiyyətçilər təklifdən imtina etdikdə həmin torpaq sahəsi qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada onların icarəsinə verilməlidir (9.2). Hazırkı işin hallarından görünür ki, Abşeron rayon XDS İcraiyyə Komitəsinin 23 oktyabr 1990-cı il tarixli, 271 saylı qərarı ilə Xırdalan qəsəbəsində mağazalar cərgəsi tikintisi üçün ayrılmış 0.09 ha torpaq sahəsinin 0.06 ha hissəsində iddiaçının öz vəsaiti hesabına qeyri-yaşayış sahəsi inşa edilmiş və hazırda RX seriyalı ******* saylı daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışa əsasən, 538.9 m2 ticarət təyinatlı qeyri-yaşayış binası xüsusi mülkiyyət hüququ əsasında, eləcə də, həmin qeyri-yaşayış sahəsinin yerləşdiyi dövlət mülkiyyətində olan tikintialtı 0.0601 ha torpaq sahəsi istifadə hüququ əsasında İddiaçı ÇKM-nin adına daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınmışdır. Qeyri yaşayış sahəsinin texniki pasportuna əsasən, tikinti altındakı torpağın sahəsi 601 kv m-dir. Yuxarıda sadalanan qanunvericilik normalarının tələbinə əsasən, iddiaçı 2011-ci ildə etibarən istifadəsində olan tikinti altı 0.0601 ha torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi ilə bağlı cavabdeh inzibati orqana müraciət etsə də, sonuncu müxtəlif əsaslarla (tələb olunan sənədlərin tam təqdim edilməməsi, qeydiyyat vəsiqəsinin etibarsız hesab edilməsinə dair iddia üzrə yekun məhkəmə qərarının qüvvəyə minməməsi, müqavilə azadlığı prinsipinə görə Komitənin müqavilə bağlamağa məcbur edilə bilməməsi və s) iddiaçının müraciətini təmin etməkdən imtina etmişdir. İş üzrə yuxarıda sadalanan çoxsaylı məhkəmə qərarları qəbul edilmiş, o cümlədən Sumqayıt Apelyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 23 noyabr 2016-cı il tarixli, 2-1(105)-129/2016 saylı qərarı ilə İddiaçı müraciətinə yenidən baxmaq və həmin müraciətlə bağlı məhkəmənin bu qərarda təsbit edilmiş hüquqi mövqeyini nəzərə almaqla, əsaslandırılmış qərar qəbul etmək öhdəliyi X1 Təşkili üzrə Dövlət Agentliyinin üzərinə qoyulmuşdur. Ali Məhkəmənin 05 aprel 2017-ci il tarixli qərarı ilə qeyd edilən qərar dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Həmin qərarın icrası ilə bağlı Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi 29.09.2016-cı il tarixdə iddiaçıya **********05 nömrəli bildiriş ünvanlayaraq, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19.12.1997-ci il tarixli, 659 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələrinin satılması qaydaları haqqında Əsasnamə”yə uyğun olaraq, Abşeron rayonu, Xırdalan şəhəri, H.Əliyev prospekti ünvanında yerləşən, İddiaçı mülkiyyətində olan qeyri-yaşayış binasının yerləşdiyi dövlət mülkiyyətində olan və daşınmaz əmlakın dövlət reyestrinin məlumatına əsasən dəyəri 60100 manat təşkil edən 601 kv.metr torpaq sahəsinin satın alınması və ya satınalma hüququ ilə icarəyə götürülməsini təklif etmişdir. Bildirişə qeyd edilmişdir ki, torpaq sahəsinin satın alınmasına və ya icarəyə götürülməsinə razılıq bildirildiyi halda onun satış qiyməti “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası qanununa uyğun olaraq müəyyənləşdiriləcəkdir. “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında” Əsasnaməsinin 2-ci bəndinə əsasən, özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələri iki hissəyə bölünür: 1)texniki pasportlarında göstərilmiş bina və əsaslı tikililərin altında yerləşən torpaq sahələri (bundan sonra - tikinti altındakı torpaq sahələri) və 2)bu kateqoriyaya aid edilməyən torpaq sahələri (bundan sonra - sərbəst torpaq sahələri). Hazırkı halda iş materiallarından müəyyən edilir ki, iddiaçının özəlləşdirmək istədiyi torpaq sahəsi birinci qrup torpaq sahəsinə aid olmaqla tikinti altındakı sahədir. Əsasnamənin 5-ci bəndinə əsasən, Respublikanın qəsəbə və kənd yerlərində özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin altında yerləşən dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1998-ci il 23 iyul tarixli 158 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Kadastr qiymət rayonları və yarımrayonları üzrə torpaqların normativ qiyməti”nə uyğun olaraq müəyyən edilir. Adı çəkilən Əsasnaməyə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 05.10.2016cı il tarixli, 377 nömrəli qərarı ilə əlavə olunmuş 6-1-ci maddəsində qeyd olunmuşdur ki, torpaq sahələrinin həmin Əsasnamə ilə müəyyən edilən normativ qiyməti daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində torpaq sahələrinin alqı-satqısı zamanı təşəkkül tapan bazar dəyərindən aşağı olduqda, həmin torpaq sahələrinin qiymətləndirilməsi “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq həyata keçirilir. İşin hallarından görünür ki, cavabdeh iddiaçıya torpaq sahəsini normativ qiymətlə deyil, 05.10.2016-cı il tarixdə edilmiş dəyişikliyə, yəni Əsasnaməyə əlavə edilmiş 6-1 bəndə əsasən, “Qiymətləndirmə fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa uyğun olaraq müəyyən edilmiş qiymətlə özəlləşdirilməsini təkif etmiş, iddiaçı isə bununla razılaşmayaraq hazırkı iddianı qaldırmışdır. Məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, mübahisəsi gedən torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi ilə bağlı iddiaçının çoxsaylı müraciətləri “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında Əsasnaməsinə 05 oktyabr 2016-cı ildə edilmiş dəyişikliyə qədər olduğundan, həmin dəyişiklik ona münasibətdə şamil olunmamalıdır. Belə ki, işin hallarından görünür ki, iddiaçının müraciətləri 05 oktyabr 2016-cı il tarixli dəyişikliyə qədər olmuş, cavabdeh hərəkətsizlik edərək iddiaçının müraciətinin təmin olunması üçün inzibati icraat başlamamış, heç bir tutarlı səbəb göstərmədən torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsindən imtina etmiş, qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarları ilə cavabdehin imtinası qanunsuz sayılaraq iddiaçının müraciətinə yenidən baxaraq məhkəmənin hüquqi mövqeyini nəzərə almaqla, əsaslandırılmış qərar qəbul etmək öhdəliyi cavabdehin üzərinə qoyulmuşdur. Hazırda isə iddiaçının müraciətini tənzimləyən normativ hüquqi aktlarda dəyişiklik olmuş və bu da iddiaçının vəziyyətini ağırlaşdırmışdır. Halbuki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 149-cu maddəsinin Vİİ hissəsinə əsasən fiziki və hüquqi şəxslərin hüquqi vəziyyətini yaxşılaşdıran, hüquq məsuliyyətini aradan qaldıran və yüngülləşdirən normativ hüquqi aktların qüvvəsi geriyə şamil edilir. Başqa normativ hüquqi aktların qüvvəsi geriyə şamil edilmir. Digər tərəfdən kollegiya qeyd edir ki, cavabdeh inzibati orqan özü belə mübahisəsi gedən torpaq sahəsinin satın alınması ilə bağlı iddiaçıya **********05 nömrəli bildirişi 29.09.2016-cı il tarixdə ünvanlamış, həmin tarixdə isə “Özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələrinin satılması qaydaları haqqında Əsasnamə”yə 6-1 bənd əlavə edilməmiş, 5-ci bəndə əsasən isə tikinti altındakı torpaq sahəsinin normativ qiymətlə özəlləşməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bundan əlavə kollegiya qeyd edir ki, “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin satılması qaydaları haqqında” Əsasnamənin 6-cı bəndində qeyd edilir ki, özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələri Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində göstərilən hallar istisna olmaqla satınalma obyektləri sayılır. İİ Dövlət Proqramının 2-ci bəndinə əsasən, özəlləşdirilməsi qadağan olunan əmlakın siyahısı "Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilir. Özəlləşdirmə haqqında qanunvericilik aktlarında göstərilən hallardan başqa, özəlləşdirmə sahəsində məhdudiyyətlərin qoyulmasına yol verilmir. "Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 6.2.1-6.2.20-ci maddəsində Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyətində saxlanılan və özəlləşdirilməsi qadağan edilən əmlak növlərinin təsnifatı dəqiq olaraq qeyd edilmişdir. Həmin qanunun 29.6-cı maddəsinə əsasən, özəlləşdirilmiş obyektlərin mülkiyyətçiləri həmin obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələrinin müvafiq normativ-hüquqi aktlarla müəyyən edilmiş qaydada satın ala və ya satınalma hüququ ilə icarəyə götürə bilər, habelə müvafiq qərar (müqavilə) əsasında həmin torpaqdan daimi və ya müvəqqəti istifadə edə bilər. Bu sahədə məhdudiyyət olduğu halda, o cümlədən, özəlləşdirilmiş obyektlərin mülkiyyətçiləri əcnəbi və ya vətəndaşlığı olmayan şəxs, xarici hüquqi şəxs olduqda isə o, torpaq sahəsini satınalma hüququ olmadan icarəyə götürə bilər. Hazırkı işin hallarından görünür ki, iddiaçının mülkiyyətində olan obyektin yerləşdiyi tikinti altındakı torpaq sahəsi özəlləşdirilməsi qadağan edilən və yaxud məhdudiyyət qoyulan əmlak deyildir. Belə olan halda isə, kollegiya hesab edir ki, cavabdeh inzibati orqan iddiaçının torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi ilə bağlı müraciətinə müraciət etdiyi vaxt qüvvədə olan qanunvericilik normalarının tələblərinə əsasən baxmaq və torpağın özəlləşdirilməsi barədə qərar qəbul etmək vəzifəsi daşımışdır. İşdən isə görünür ki, iddiaçının 2011-ci ildən başlayaraq davamlı ardıcıl müraciətləri olmuş, həmin dövrdən 05.10.2016-cı il tarixədək isə fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş obyektlin yerləşdiyi dövlət torpaq sahəsinin normativ qiymətə əsasən özəlləşməsi nəzərdə tutulmuşdur. Beləliklə kollegiya hesab edir ki, iddiaçının, mülkiyyətində olan qeyri-yaşayış sahəsinin altında yerləşən torpaq sahəsini özəlləşdirmək hüququ 2011-2012-ci illərdə torpağın özəlləşdirilməsi ilə bağlı ilkin müraciətlər etdiyi andan yaranmış, inzibati orqan isə iddiaçının müraciətinə onun hüququ yaranan zaman qüvvədə olan maddi hüquq normalarını rəhbər tutmaqla baxmaq və müvafiq qərar qəbul etmək öhdəliyi daşımışdır. Birinci instansiya məhkəməsi isə qərarda səhv nəticəyə gələrək, iddiaçının torpaq sahəsini özəlləşdirmək hüququnun yaranma anını Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kolleqiyasının 23 noyabr 2016-cı il tarixli 2- 1(105)-129/2016 saylı qərarının qüvvəyə minmə anı ilə əlaqələndirərək, işin faktiki hallarını düzgün müəyyən etməmiş və hüquq normalarının tətbiqində səhvə yol vermişdir. Ona görə də, kollegiya hesab edir ki, apelyasiya şikayətinin dəlilləri əsaslı olduğundan təmin edilməli, birinci instansiya məhkəməsinin qərarı ləğv edilməli, iş üzrə yeni qərar qəbul edilməklə iddia təmin edilməlidir. NƏTİCƏVİ HİSSƏ Göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 87, 90 və 94-cü maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası QƏRARA ALDİ: Apelyasiya şikayəti təmin edilsin. Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinin 13 oktyabr 2020-ci il tarixli 2-1(118)-89/2020 saylı qərarı ləğv edilsin. İş üzrə yeni qərar qəbul edilsin. İddia təmin olunsun. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 27 aprel 1998-ci il tarixli 27 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Özəlləşdirilən dövlət müəssisə və obyektlərinin, habelə hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən inşa edilmiş müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi dövlət torpaq sahələrinin normativ qiyməti haqqında” Əsasnaməyə Nazirlər Kabinetinin 05 oktyabr 2016-cı il tarixli 377 saylı qərarı əsasında əlavə edilmiş 6-1 bəndin müddəaları tətbiq edilmədən Abşeron rayonu Xırdalan şəhəri, H.Əliyev prospekti ünvanında İddiaçı tərəfindən özəlləşdirilmiş qeyri-yaşayış binasının yerləşdiyi 601.0 kv m tikinti altındakı torpaq sahəsinin normativ qiymətə əsasən iddiaçının adına özəlləşdirilməsi öhdəliyi Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin üzərinə qoyulsun. Məhkəmə qərarının tam formada təqdim olunduğu gündən 1 ay müddətində Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasına (AZ 1025, Bakı şəhəri, Yusif Səfərov küçəsi 14, 1193-cü məhəllə) Sumqayıt Apelyasiya Məhkəməsi (Sumqayıt şəhəri, Səməd Vurğun küçəsi 120) vasitəsilə kassasiya şikayəti verilə bilər.