Şirvan Apellyasiya Məhkəməsi Qərardad — İş №2-1(106)-95/2023

Azərbaycan Respublikası adından QƏRARDAD Şirvan şəhəri İş № 2-1(106)-95/2023 17.04.2023 ŞİRVAN APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ İddiaçı cavabdehlər Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinə və Salyan rayonu X7rşı iş üzrə (Açar sözlər: işin hallarının araşdırılması prinsipinin tələblərinin pozulması, əhəmiyyətli sayda və ya geniş həcmdə sübutların araşdırılmasının tələb olunması) Hakimlər İsmayılov Orxan Nadir oğlunun (sədrlik edən və məruzəçi), X25 və Həsənov Müşfiq Kamil oğlundan ibarət tərkibdə, Dəmirova Nəcimə Arif qızının katibliyi, İddiaçının nümayəndəsi X4, cavabdeh Salyan Rayon Arbatan bələdiyyəsinin nümayəndəsi X17, cavabdehlərin və üçüncü şəxs X8 nümayəndəsi və vəkili X18 iştirakları ilə, İddiaçı MMC-nin cavabdehlər Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinə və Salyan rayonu X7rşı “qərarların ləğv edilməsi” tələbinə dair iddiası üzrə Şirvan İnzibati Məhkəməsinin 02 noyabr 2022-ci il tarixli 2-1(120)-1000/2022 nömrəli qərarından cavabdehlərin və üçüncü şəxs X8 nümayəndəsi və vəkili X27 tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətinə şifahi məhkəmə iclasında baxaraq aşağıdakı qərardadı qəbul etdi. İşin halları Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382s saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinə müvafiq olaraq ayrılmış 70 hektar və 103 hektar torpaq sahələri üzərində iddiaçı qanuni əsaslarla daimi istifadə hüququ əldə etmiş, Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsi iddiaçının daimi istifadə hüququna malik olduğu torpaq sahəsindən 17,0 hektarının, Salyan rayonu X26 isə 70,0 hektarının Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan Torpaq hərrac və müsabiqə komissiyası tərəfindən xx.xx.2014-cü il və xx.xx.2014-cü il tarixlərində müsabiqəyə çıxarılması barədə həmin təşkilatla xx.xx.2014-cü il və xx.xx.2014-cü il tarixlərində müqavilələr bağlamış, bu müqavilələr əsasında keçirilmiş müsabiqələrin nəticəsində iş üzrə üçüncü şəxs X22 qalib hesab olunmuş və Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən ona 17,0 ha torpaq sahəsi üzrə xx.xx.2014-cü il tarixdə 26 nömrə və 70,0 ha torpaq sahəsi üzrə xx.xx.2014-cü il tarixdə 24 nömrə ilə qeydiyyata alınmış şəhadətnamələr verilmişdir. Bundan sonra, Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinin 21 oktyabr 2014-cü il tarixli qərarı ilə 17 ha torpaq sahəsi X12 50 il müddətinə, Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarı ilə isə 70 ha torpaq sahəsi X12 15 il müddətinə icarəyə verilmişdir. Həmçinin, Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarı ilə iddiaçının daimi istifadə hüququna malik olduğu torpaq sahəsindən 6,0 hektarı da X12 15 il müddətinə icarəyə verilmişdir. Birinci instansiya məhkəməsində icraat İddiaçı cavabdehlər Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinə və Salyan rayonu X7rşı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, X4 Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli qərarı ilə 15 il müddətinə verilmiş şəhadətnamənin müddətinin 05 mart 2013-cü il tarixdə başa çatdığı üçün həmin şəhadətnaməyə xitam verilməsinə dair X16 10 iyun 2014-cü il tarixli qərarının, Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin ərazisindən 17 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin 10 iyul 2014-cü il tarixli, 12 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində Arbatan bələdiyyəsinin adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə Arbatan bələdiyyəsinin adına verilmiş Seriya RX № 04855766 nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair Arbatan bələdiyyəsinin adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********78 olan plan-ölçünün; Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.3 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********60 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.7 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X21 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 27 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********67 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.0 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********64 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.9 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********76 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.6 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********74 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.3 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 28 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********68 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.4 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 28 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********70 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.5 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 27 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********66 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.6 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********65 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.0 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********62 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.8 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 28 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********69 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.8 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********63 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.7 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, Salyan rayonu X16 ərazisindən 5.0 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********73 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.9 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********75 olan plan-ölçünün, Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.5 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsinin DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına aparılmış qeydiyyatın, buna dair həmin tarixdə X16 adına verilmiş Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarışın və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına tərtib edilmiş reyestr nömrəsi **********61 olan plan-ölçünün, 6,0 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılmasına dair Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında X8 adına aparılmış qeydiyyatın və verilmiş çıxarışın, 70 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılmasına dair Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarının, həmin qərar əsasında X8 adına aparılmış qeydiyyatın və verilmiş çıxarışın, 17 ha torpaq sahəsinin X12 50 il müddətinə icarəyə ayrılmasına dair Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinin 21 oktyabr 2014-cü il tarixli qərarının, həmin qərar əsasında X8 adına aparılmış qeydiyyatın və verilmiş çıxarışın ləğv edilmələri barədə qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. İddiaçı tələbinin əsası kimi göstərmişdir ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı sərəncamı ilə A.Ağabəyli adına təsərrüfat ərazisindən 70,43 hektar torpaq sahəsinin İddiaçı kiçik müəssisəsinə əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olması üçün daimi istifadəsinə verilməsi qərara alınmışdır. Göstərilən torpaq sahəsinə dair Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixdə X4 və İddiaçı kiçik müəssisəsinin adlarına JN-262, kod 80903028 nömrəli «Torpaqdan daimi istifadə hüququna dair» şəhadətnamə verilmişdir. Həmçinin Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 81 saylı sərəncamı ilə 103,0 hektar torpaq sahəsinin uzun müddətli istifadəyə verilməsi qərara alınmışdır. Göstərilən torpaq sahəsinə dair Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixdə X4 adına JN-0031, kod 80903028 nömrəli şəhadətnamə verilmişdir. Göstərilən torpaq sahələrindən istifadə hüququndan istifadə edilərək həmin dövrdən göstərilən torpaq sahələrində əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olunmuşdur. Lakin, son vaxtlar ona məxsus torpaq sahəsinin bir hissəsini başqa şəxslər zəbt etmişlər. Dəfələrlə onlara torpaq sahəsinin boşaldılmasına dair müraciət edilməsinə baxmayaraq, onlar bunu inkar etmiş və qanunsuz olaraq ona məxsus torpaq sahəsini zəbt etməkdə davam etmişlər. Torpaq sahəsini zəbt etmiş şəxslər hər dəfə zəbt etdikləri torpaq sahəsinə bələdiyyə tərəfindən rəsmi qaydada icazə verildiyini bildirmişlər. Bununla əlaqədar olaraq, bələdiyyə orqanına rəsmi qaydada müraciət edərək həmin ərazilərin digər şəxslərə istifadəyə və ya icarəyə verilməsi ilə bağlı hər hansı bir qərarın olub-olmaması barədə məlumat verilməsi xahiş olunmuş, Arbatan bələdiyyəsinin 18 may 2020-ci il tarixli, 72 saylı məktubunda qeyd edilmişdir ki, istifadəsində olan torpaq sahəsi heç kimə icarəyə verilməmişdir. Arbatan bələdiyyəsi tərəfindən verilmiş göstərilən məktubu həmin şəxslərə təqdim etdikdə, ona Arbatan bələdiyyəsinin 17 oktyabr 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli Protokolunu təqdim edərək 17,0 hektar torpaq sahəsinin onlara icarəyə verilməsini bildirmişlər. Həmin protokoldan görünür ki, onun daimi istifadəsində olan torpaq sahəsindən 17 ha torpaq sahəsi hərraca çıxarılaraq X31, X22 və X13 arasında müsabiqə keçirilmiş və nəticədə müsabiqənin qalibi kimi 17 ha torpaq sahəsi X12 50 illik müddətə icarəyə verilmiş və xx.xx.2014-cü il tarixdə həmin torpaq sahəsinə dair Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsi ilə X22 arasında icarə müqaviləsi bağlanmışdır. İcarə müqaviləsi bağlandıqdan sonra Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən X8 adına şəhadətnamə verilmişdir. Bələdiyyə orqanının məktubunda göstərilən məlumata baxmayaraq keçirilmiş hərrac protokolundan, icarə müqaviləsindən və Nizami Hüseynovun adına verilmiş şəhadətnamədən görünür ki, bələdiyyə orqanı səlahiyyət həddini aşaraq, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada istifadəsində olan torpaq sahəsini qanunsuz olaraq digər şəxsin istifadəsinə vermişdir. Eyni zamanda X26 tərəfindən ona məxsus torpaq sahəsinin digər şəxslərə verilməsi barədə məlumat əldə edilmişdir. Bələdiyyə orqanına rəsmi qaydada müraciət edilərək bu barədə məlumat verilməsi xahiş olunmuşdur. Dəfələrlə müraciət etdikdən sonra X16 xx.xx.2020-ci il tarixli, 18 nömrəli cavab məktubu ilə bildirilmişdir ki, İddiaçı MMC-nin daimi istifadəsində olan 70 ha torpaq sahəsi İddiaçı MMC-nin istfiadəsindədir və X26 tərəfindən heç bir vətəndaşla icarə müqaviləsi bağlanmamışdır. Əlavə olaraq istifadələrinə ayrılmış X16 mülkiyyətinə aid olan 76 (yetmiş altı) ha torpaq sahəsinin istifadə müddəti bitdiyi üçün həmin torpaq sahəsi qanunvericiliyə əsasən hərraca çıxarılmışdır. 2014-cü ilin noyabr ayında keçirilmiş hərracda qalib gəlmiş Bakı şəhər sakini X12 həmin torpaq sahəsi 15 (on beş) il müddətinə icarəyə verilmişdir. Həmin torpaq sahəsi üzrə keçirilmiş hərracın nəticələri barədə hər hansı sənəd əldə etmək mümkün olmamışdır. Göstərilənlərə əsasən İddiaçı MMC cavabdehlər Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinə və Salyan rayonu X7rşı Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin rayon və şəhər torpaq hərrac və müsabiqə Komissiyasının (Təşkilatçısının) torpaq hərrac və müsabiqəsinin nəticələri barədə xx.xx.2014-cü il tarixli 10 saylı protokolunun, Arbatan bələdiyyəsi ilə X22 arasında bağlanmış xx.xx.2014-cü il tarixli icarə müqaviləsinin ləğv edilməsi və X8 adına verilmiş şəhadətnamənin, X16 ərazisində yerləşən İddiaçı MMC-nin daimi istfıadəsində olan torpaq sahəsi ilə bağlı keçirilmiş hərracın nəticələri barədə yekun protokolun, onun hüquqi nəticələrinin və X8 adına verilmiş şəhadətnamənin etibarsız hesab edilməsinə dair iddia ərizəsi ilə Salyan Rayon Məhkəməsinə müraciət etmişdir. Salyan Rayon Məhkəməsininin 2(057)-1152/2020 saylı, 16 oktyabr 2020-ci il tarixli qətnaməsi ilə iddia təmin edilərək, Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin rayon və şəhər torpaq hərrac və müsabiqə Komissiyasının (Təşkilatçısının) torpaq hərrac və müsabiqəsinin nəticələri barədə xx.xx.2014-cü il tarixli, 10 saylı protokolunun, Arbatan bələdiyyəsi ilə X22 arasında bağlanmış xx.xx.2014-cü il tarixli icarə müqaviləsinin ləğv edilməsi və X8 adına verilmiş şəhadətnamənin, X16 ərazisində yerləşən İddiaçı MMC-nin daimi istifadəsində olan torpaq sahəsi ilə bağlı keçirilmiş hərracın nəticələri barədə yekun protokolun, onun hüquqi nəticələrinin və X8 adına verilmiş şəhadətnamənin etibarsız hesab edilməsi qət edilmişdir. Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının 18 may 2021-ci il tarixli, 2(106)-767/2021 saylı qərardadı ilə Salyan Rayon Məhkəməsininin 2(057)-1152/2020 saylı, 16 oktyabr 2020-ci il tarixli qətnaməsi ləğv edilərək, işin aidiyyəti üzrə baxılması üçün Şirvan Kommersiya Məhkəməsinə göndərilməsi qərara alınmışdır. İş materiallarında olan Arbatan bələdiyyəsinin 72 nömrəli, 18 may 2020-ci il tarixli məktubundan göründüyü kimi, onun istifadəsində olan torpaq sahəsinin heç kimə icarəyə verilməməsini bildirsə də, Arbatan bələdiyyəsinin 17 oktyabr 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli protokolundan görünür ki, onun daimi istifadəsində olan torpaq sahəsindən 17 ha torpaq sahəsi hərraca çıxarılaraq X31, X22 və X13 arasında müsabiqə keçirilmiş və nəticədə müsabiqənin qalibi kimi 17 ha torpaq sahəsi X12 50 illik müddətə icarəyə verilmiş və xx.xx.2014-cü il tarixdə həmin torpaq sahəsinə dair Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsi ilə X22 arasında icarə müqaviləsi bağlanmışdır. İcarə müqaviləsi bağlandıqdan sonra Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən X8 adına şəhadətnamə verilmişdir. X16 xx.xx.2020-ci il tarixli, 18 nömrəli cavab məktubu ilə bildirilmişdir ki, ona məxsus 76 ha torpaq sahəsinin istifadə müddəti bitdiyindən həmin ərazi X12 icarəyə verilmişdir. Göründüyü kimi, cavabdeh Arbatan bələdiyyəsi göstərilən torpaq sahəsinə dair qanuni əsaslarla hüquqlara malik şəxs kimi ona məlumat vermədən, digər cavabdeh X26 isə 76 ha torpaq sahəsinin istifadə müddətinin bitməsinə əsaslanmaqla qanuni əsaslarla istifadəsində olan torpaq sahəsinə dair hərrac keçirmiş və ona məxsus torpaq sahəsinə dair digər cavabdeh N.Hüseynovla icarə müqaviləsi bağlamışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xx.xx.2015-ci il tarixli 453 nömrəli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi ləğv edilmişdir. Həmin Fərmanın 2.1-ci bəndinə əsasən ləğv edilmiş Azərbaycan Respublikasının Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin dövlət torpaq kadastrı, yerquruluşu, geodeziya, torpaq bazarının təşkili, dövlət torpaq reyestrini aparmaq, bələdiyyələrin elektron daşıyıcıda və kağız üzərində xəritəni, habelə rübdə bir dəfə bələdiyyələrin hüdudları daxilində dövlət, bələdiyyə və xüsusi mülkiyyətdə olan torpaq sahələrində baş vermiş dəyişikliklər barədə arayışı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasına təqdim etmək sahəsindəki funksiyaları Azərbaycan Respublikasının Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinə verilmişdir. Göründüyü kimi, həm hərracı keçirmiş Azərbaycan Respublikasının DTXK-nin rayon torpaq hərrac və müsabiqə komissiyası və qeydiyyatı aparmış orqan hazırda eyni orqan olmaqla göstərilən hərəkətlər eyni orqan tərəfindən həyata keçirilir. Göründüyü kimi, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı sərəncamı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 81 saylı sərəncamı ilə ayrılmış hər iki torpaq sahəsi qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövlət qeydiyyatına alınaraq buna dair müvafiq şəhadətnamə verilmişdir. “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 4.1-ci maddəsinə əsasən, 2006-cı il iyulun 6-dək daşınmaz əmlaka hüquqların ayrı-ayrı qeydiyyat orqanları tərəfindən aparılmış dövlət qeydiyyatı öz hüquqi qüvvəsini saxlayır. Azərbaycan Respublikası MM-nin 152.1-ci maddəsinə əsasən, mülkiyyət hüququ - subyektin ona mənsub əmlaka (əşyaya) öz istədiyi kimi sahib olmaq, ondan istifadə etmək və ona dair sərəncam vermək üzrə dövlət tərəfindən tanınan və qorunan hüququdur. Azərbaycan Respublikası MM-nin 157.8-ci maddəsinə əsasən, mülkiyyətçi hüquqları mülkiyyətçi olmasa da, bu Məcəllədə və ya müqavilədə nəzərdə tutulan əsasla əmlaka sahiblik edən şəxsə də mənsubdur. Azərbaycan Respublikası MM-nin 158.4-cü maddəsinə əsasən, mülkiyyətçi olmayan şəxsin əmlak hüquqları istənilən şəxs, o cümlədən mülkiyyətçi tərəfindən pozulmaqdan müdafiə olunur. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 66-cı maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, torpaq üzərində hüquqlar (müddəti on bir aydan az olan icarə və istifadə hüquqları istisna olmaqla) qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində dövlət qeydiyyatına alınır və həmin reyestrdən çıxarışla rəsmiləşdirilir. Həmin Məcəllənin 67-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, torpaq üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatı qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində aparılır. Göstərilənlərə əsasən, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı sərəncamı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 81 saylı sərəncamı ilə ayrılmış hər iki torpaq sahəsi qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövlət qeydiyyatına alınaraq buna dair müvafiq şəhadətnamələr verildiyindən göstərilən torpaq sahəsinə dair dövlət tərəfindən qanunla qorunan hüquqlara malikdir. Odur ki, cavabdehin onun torpaq sahəsi üzərində istifadə müddətinin başa çatmasına dair dəlilləri əsassızdır. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 50-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, torpaq sahəsi üzərində istifadə hüququ müvafiq qərar (müqavilə) əsasında torpaqdan daimi və ya müvəqqəti istifadə etməkdir. Torpağın istifadəyə verilməsinə görə torpaq vergisindən başqa haqq alınmır. Əvvəlcədən müddəti müəyyən edilmədən həyata keçirilən istifadə torpaqdan daimi istifadə hesab olunur. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 50-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, torpaqdan müvəqqəti istifadə qısamüddətli və uzunmüddətli olur. Qısamüddətli müvəqqəti istifadə - 15 ilədək müəyyən oluna bilər. Uzunmüddətli müvəqqəti istifadə xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqlar üçün - 15 ildən 99 ilədək, dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaqlar üçün isə - 15 ildən 49 ilədək müəyyən oluna bilər. Şərh olunduğu kimi, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı sərəncamı ilə A.Ağabəyli adına təsərrüfat ərazisindən 70,43 hektar torpaq sahəsinin əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olması üçün daimi istifadəyə verilməsi qərara alınmışdır. Həmçinin, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 81 saylı sərəncamı ilə 103,0 hektar torpaq sahəsinin uzun müddətli istifadəyə verilməsi qərara alınmışdır. Göründüyü kimi, ayrılmış 70,43 hektar torpaq sahəsi daimi istifadədədir. 103,0 hektar torpaq sahəsinin ayrılması tarixi olan 05 mart 1998-ci il tarixdən qanunla göstərilən müddət keçməmişdir. Digər tərəfdən Azərbaycan Respublikası 3 saylı Yerli İqtisad Məhkəməsinin 11 sentyabr 2006-cı il tarixli qətnaməsi ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinin (hazırkı İddiaçı MMC) iddiası təmin edilərək, Salyan rayonu Aşağı Kürkənd bələdiyyəsinin xx.xx.2005-ci il tarixli, 02 saylı və xx.xx.2005-ci il tarixli, 03 saylı qərarlarının qəbul edildiyi andan etibarsız hesab olunması; Salyan rayonu Aşağı Kürkənd bələdiyysi ilə Salyan rayonu Noxudlu kənd sakinləri X23 arasında bağlanmış xx.xx.2005-ci il tarixli, 02 saylı və X14 arasında bağlanmış xx.xx.2005-ci il tarixli, 03 saylı icarə müqavilələrinin ləğv edilməsi; X9 və X3 Salyan rayonu Aşağı Kürkənd bələdiyysinin xx.xx.2005-ci il tarixli, 02 saylı və xx.xx.2005ci il tarixli, 03 saylı qərarları ilə onlara verilmiş İddiaçı kiçik müəssisəsinin qanuni istifadə hüququna malik olduğu müvafiq olaraq 20 hektar və 50 hektar torpaq sahələrindən çıxarılmaları qət edilmişdir. Azərbaycan Respublikası 3 saylı Yerli İqtisad Məhkəməsinin 11 sentyabr 2006-cı il tarixli qətnaməsi ilə müəyyən olunmuşdur ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı sərəncamı İddiaçı kiçik müəssisəsinə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı üçün 70 hektar torpaq sahəsi ayrılmış və həmin sahəyə dair 08 oktyabr 1998-ci il tarixli JN-262, kod 80903028 olan dövlət aktı verilmişdir. Həmin dövlət aktı 08 oktyabr 1998-cı il tarixdə 162 nömrə ilə dövlət qeydiyyatından keçmişdir. Məhkəmə tərəfindən İddiaçı kiçik müəssisəsinin 70 hektar torpaq sahəsindən daimi istifadə hüququnun qanunverciliyin tələblərinə tam uyğun olaraq rəsmiləşdirilməsi öz təsdiqini tapmışdır. Həmçinin həmin torpaq sahəsinin İddiaçı kiçik müəssisəsinin daimi istifadəsində qanuni əsaslarla olduğu bələdiyyə tərəfindən nəzərə alınmadan həmin torpaq sahəsi barəsində sərəncam hüququnun həyata keçirilməsi (icarə müqaviləsinin bağlanması) qanunvericiliyin tələblərinin pozulması kimi qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikası İqtisad Məhkəməsinin 30 noyabr 2006-cı il tarixli qətnaməsi ilə 3 saylı Yerli İqtisad Məhkəməsinin 11 sentyabr 2006-cı il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanmışdır. Şirvan İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2-2(86)-70/2011 saylı, 13 iyul 2011-ci il tarixli qətnaməsi ilə iddiaçı Arbatan bələdiyyəsinin cavabdeh İddiaçı kiçik müəssisəsinə (MMC) qarşı «torpaq sahəsi üzərində pozulmuş hüquqların bərpası, daşınmaz əmlakın özgənin qanunsuz sahibliyindən geri alınması» tələbinə dair iddiası əsassız olduğundan təmin edilməmişdir. Şirvan İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2-2(86)-70/2011 saylı, 13 iyul 2011-ci il tarixli qətnaməsi ilə müəyyən edilmişdir ki, hazırda qüvvədə olan Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, mülkiyyətdə, istifadədə və icarədə olan torpaq sahələri dövlət ehtiyacları üçün geri alına bilər. Həmin maddənin 2-ci bəndinə əsasən, torpaq sahəsi mülkiyyətçilərin, istifadəçilərin və icarəçilərin razılığı olduqda müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və bələdiyyənin qərarı (və ya müqavilə) əsasında geri alına (satın alına) bilər. Göründüyü kimi, fiziki və hüquqi şəxslərin qanuni istifadələrində olan torpaq sahələri yalnız dövlət ehtiyacları üçün geri alına bilər. Digər hallarda isə yalnız torpaq istifadəçilərinin razılığı olduqda müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və bələdiyyənin qərarı əsasında geri alına bilər. Mübahisəli torpaq sahəsi İddiaçı kiçik müəssisəsinin (MMC) daimi istifadəsində olduğundan o qanunvericiliyin tələblərinə görə icarə haqqı deyil, torpaq vergisi ödəməlidir (əvvəlki məhkəmə qərarlarında da məhkəmələr bu qənaətə gəlmişlər). Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtsadi Kollegiyasının 03 noyabr 2011-ci il tarixli, 2-1(106)-66/2011 saylı qətnaməsi ilə iddiaçı Arbatan bələdiyyəsinin apellyasiya şikayəti təmin edilməmiş, Şirvan İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2-2(86)-70/2011 saylı, 13 iyul 2011-ci il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanmışdır. Göstərilənlərə əsasən, mübahisəli torpaq sahələrinin qanuni əsaslarla istifadədə olması, bununla da onun və İddiaçı MMC-nin göstərilən torpaq sahəsinə dair dövlət tərəfindən tanınan və qorunan hüquqlara malik olması, torpaq sahəsinin icarə hüququ əsasında deyil, daimi istifadə hüququ əsasında onun və İddiaçı MMC-nin istifadəsində olması və buna görə də icarə haqqı deyil (bələdiyyəyə icarə haqqı deyil), torpaq vergisi (dövlət vergisi) ödənilməli olması; habelə, həmin torpaq sahələrinin geri alınması üçün Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 73-cü maddəsində sadalanan əsaslardan hər hansı birinin olmaması qanuni qüvvədə olan məhkəmə aktları ilə müəyyən olunduğundan, göstərilən xüsusatlar hazırkı işdə yenidən mübahisələndirilə bilməz və həmin faktlar yenidən sübut edilə bilməz. Belə ki, Azərbaycan Respublikası MPM-nin 82.3-cü maddəsinə əsasən, bir mülki iş üzrə qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qətnaməsi ilə müəyyən edilmiş faktlar həmin işdə iştirak edən şəxslər tərəfindən başqa məhkəmə proseesində mübahisələndirilmir və yenidən sübut edilmir. X2 şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Konstiutusiya Məhkəməsi Plenumunun 13 fevral 2007-ci il tarixli qərarında qeyd edilmişdir ki, qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı özündə mübahisələndirilən maddi hüququn, yaxud belə hüquqa əsaslanan faktın mövcud olubolmamasını qəti surətdə müəyyənləşdirir və səlahiyyətli şəxsin tələbi ilə hər hansı qeydşərt qoyulmadan onların həyata keçirilməsini ehtiva edir. Məhz bu baxımdan prosessual qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş bütün müdafiə vasitələri istifadə edildikdən sonra qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı təkzibolunmazlıq, müstəsnalıq və məcburilik kimi hüquqi xassələrə malikdir. Qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktının təkzibolunmazlığı müvafiq şərt və tələblərə məhəl qoyulmadan ondan yuxarı instansiya məhkəmələrinə şikayət verilməsini, həmçinin yuxarı instansiya məhkəmələrində belə şikayətin baxılmasını qeyri-mümkün edir. Məhkəmə aktının müstəsnalığı isə artıq bir dəfə həll olunmuş məsələnin yenidən hər hansı formada miibahisələndirilməsinə və məhkəmələrdə yenidən baxılmasına yol vermir. Təsadüfü deyildir ki, MPM-nin 233-cü maddəsinə görə qətnamə qanuni qüvvəyə mindikdən sonra tərəflər və işdə iştirak edən digər şəxslər, habelə onların hüquq varisləri məhkəmədə eyni iddia tələblərini, eyni əsas üzrə yenidən irəli sürə bilməzlər. Habelə məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş faktlara və hüquq münasibətlərinə qarşı başqa prosesdə mübahisə edə bilməzlər. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 129-cu maddəsinə əsasən, məhkəmənin qəbul etdiyi qərarlar dövlətin adından çıxarılır və onların icrası məcburidir. Qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktlarının məcburiliyi onların bütün dövlət orqanları və vəzifəli şəxslər tərəfindən qanunla müəyyən edilmiş qaydada hər hansı haldan asılı olmayaraq icra edilməsini nəzərdə tutmaqla, eyni zamanda belə aktların qanunsuz və əsassız olması ehtimallarına söykənməklə icraya məhdudiyyətlərin yaradılmasını və maneələrin törədilməsini qadağan edir. Qanunvericiliyin məhkəmə qərarlarının (qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarları da daxil olmaqla) müvafiq məhkəmə instansiyalarında mübahisələndirilməsinə yuxarıda qeyd olunan tərzdə yanaşması ilk növbədə hüquqi müəyyənlik prinsipilə əhatələndirilməsi də ehtiva edilən qüvvəyə minmiş məhkəmə aktlarının sabitliyinin təmin olunmasına yönəlmişdir. Belə mövqe İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin praktikasında da öz əksini tapmışdır. Belə ki, “Brumaresku Rumınyaya qarşı” 28 oktyabr 1999-cu il tarixlə qərarda göstərilmişdir ki, hüququn aliliyinin əsas aspektlərindən biri olan hüquqi müəyyənlik prinsipi digərləri ilə yanaşı tələb edir ki, məhkəmələr tərəfindən tamamilə həll edilmiş iş üzrə qəbul edilən yekun qərar şübhə doğurmamalıdır. Həmin məhkəmənin başqa bir qərarında qeyd olunmuşdur ki, hüquqi müəyyənlik “res yudicata” prinsipinə hörməti (yəni bir dəfə həll edilmiş işə təkrar baxılmasının yolverilməzliyi) nəzərdə tutur. Eyni zamanda bir məsələyə ikili yanaşmanın mövcud olması yenidən baxma üçün əsas ola bilməz. Göstərilənlərə əsasən qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı özündə mübahisələndirilən maddi hüququn, yaxud belə hüquqa əsaslanan faktın mövcud olub-olmamasını qəti surətdə müəyyənləşdirdiyindən və səlahiyyətli şəxsin tələbi ilə hər hansı qeyd-şərt qoyulmadan onların həyata keçirilməsini ehtiva etdiyindən, qanuni qüvvədə olan məhkəmə aktları ilə müəyyən edilmiş mübahisəli torpaq sahələrinin qanuni əsaslarla onun və İddiaçı MMC-nin daimi istifadəsinə verilməsi və onun və İddiaçı MMC-nin göstərilən torpaq sahəsinə dair dövlət tərəfindən tanınan və qorunan hüquqlara malik olması və həmin torpaq sahəsinin geri alınması üçün Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcələsinin 73-cü maddəsində sadalanan əsaslardan hər hansı birinin olmamasına dair göstərilən faktlara və hüquq münasibətlərinə qarşı başqa proses olan hazırkı işdə yenidən mübahisə edilə bilməz. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 73-cü maddəsinin 1-ci bəndinin 2-ci abzasına əsasən, torpaq sahəsinin istifadəyə və ya icarəyə verildiyi müddət qurtardıqda torpaq sahəsi və ya onun bir hissəsi üzərində mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququna xitam verilir. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 75-ci maddəsinin 1-ci bəndinə əsasən, bu Məcəllənin 73-cü maddəsinin 1-ci bəndinin 6-cı abzasında nəzərdə tutulmuş halda torpaq sahəsindən istifadə hüququna müəssisə, idarə və təşkilatın müdiriyyəti tərəfindən, 11-ci abzasında nəzərdə tutulmuş halda torpaq üzərində mülkiyyət və icarə hüququna müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən, əvəzsiz istifadə hüququna isə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və ya bələdiyyənin vəsatəti üzrə məhkəmə tərəfindən, qalan abzaslarda nəzərdə tutulmuş hallarda isə torpaq üzərində mülkiyyət, istifadə və icarə hüququna məhkəmə, daimi istifadə hüququna isə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı və ya bələdiyyə tərəfindən xitam verir. Göründüyü kimi, qanunvericilik aktları normalarına əsasən torpaq sahəsinə dair hüquqa müvafiq aktın qəbul edilməsi ilə və ya məhkəmə qərarına əsasən və həm də torpaq sahəsi istifadəçisinin razılığı ilə xitam verilir. Belə bir razılıq və bunun əsasında akt isə qəbul edilməmiş və ya məhkəmə qərarı mövcud deyildir. Bununla da daimi istifadə hüququ əsasında verilmiş torpaq sahəsi qanunla müəyyən edilmiş əsaslar olmadan və qanunla müəyyən edilmiş qaydada geri alınmadan, həmin torpaq sahəsinə dair hərracın keçirilməsi və göstərilən torpaq sahəsinin N.Hüseynova icarəyə verilməsinə dair müqavilə qanunsuzdur. Odur ki, həmin müqavilə etibarsız hesab edilməlidir. “Torpaq icarəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 29-cu maddəsinə əsasən, torpaq icarəsi haqqında qanunvericiliyin tələbləri pozulmaqla bağlanmış əqdlər etibarsızdır. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 109-cu maddəsinə əsasən, torpaq istifadəçiləri və icarəçiləri tərəfindən özgənin mülkiyyətində olan torpağın alınıb-satılması, bağışlanması, torpaq sahələrinin özbaşına dəyişdirilməsi barədə bağlanılan əqdlər, habelə torpaq mülkiyyətçilərinin bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş qaydaları pozmaqla bağladıqları əqdlər etibarsız hesab edilir. Mahmudov Rusiyaya qarşı iş üzrə 26 iyul 2007-ci il tarixli qərarından Avropa Məhkəməsi qeyd edir ki, Konvensiya Araşdırmalarında sübutları qiymətləndirərkən bir qayda olaraq sübut etmə yükü təkzib edənin deyil, iddia edənin üzərinə düşür prinsipi rəhbər tuturlar. Sübut kifayət qədər güclü, aydın və bir-birinə uyğun qənaətlərin mövcudluğundan və ya təkzib edilməsi oxşar fakt ehtimallarından irəli gələ bilər. Qavazov Bolqarıstana qarşı işi üzrə 06 mart 2008-ci il tarixli qərarından İnsan hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi hüquqi mövqeyini belə ifadə etmişdir ki, sübutları qiymətləndirərkən bir qayda olaraq sübüt standartları tətbiq edilir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi «Kravçenko Rusiya Federasiyasına» qarşı 02 aprel 2009-cu il tarixli qərarında hüquqi mövqeyini belə bildirmişdir ki, əgər tələb təbiətinə görə «maddi» məna kəsb edirsə və mübahisənin yaranmasından asılı olmayaraq həm də maddi məna daşıyan və ehtimal olunan hüquq pozuntularına əsaslanırsa, konvensiyanın 6-cı maddəsinin 1-ci bəndinin pozuntusu kimi qəbul edilməlidir. Şirvan Kommersiya Məhkəməsində işə baxılması zamanı məlum olmuşdur ki, X16 10 iyun 2014-cü il tarixli qərarı ilə X4 Salyan Rayon İHB-nin 05 mart 1998-ci il tarixli qərarı ilə 15 il müddətinə verilmiş şəhadətnaməsinin müddəti 05 mart 2013-cü il tarixdə başa çatdığı üçün həmin şəhadətnaməyə xitam verilməsi qərara alınmışdır. Həmçinin, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 81 saylı sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinin istifadəsinə verilmiş və həmin sərəncamlar əsasında Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixdə X4 və İddiaçı kiçik müəssisəsinin adlarına JN-262, kod 80903028 nömrəli və JN-0031, kod 80903028 nömrəli «Torpaqdan daimi istifadə hüququna dair» şəhadətnamə verilmiş torpaq sahələrinin özəlləşdirmə proseslərinə başlanmışdır. Belə ki, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri publik hüquqi şəxsi tərəfindən məhkəməyə göndərilmiş sənədlərdən görünür ki, Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinin 10 iyul 2014-cü il tarixli, 12 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin ərazisindən 17 ha torpaq sahəsinin özəlləşdirilməsi (qeydiyyata alınması) qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində Arbatan Bələdiyyəsinin adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə Arbatan bələdiyyəsinin adına Seriya RX № 04855766 nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair Arbatan bələdiyyəsinin adına reyestr nömrəsi **********78 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.3 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********60 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.7 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 27 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********67 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.0 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********64 olan planölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.9 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********76 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X21 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.6 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********74 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.3 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 28 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********68 olan planölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X21 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.4 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 28 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********70 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.5 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 27 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********66 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.6 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********65 olan planölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X21 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.0 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********62 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.8 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 28 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********69 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.8 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********63 olan planölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.7 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 27 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********71 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 5.0 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********73 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 4.9 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 29 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********75 olan planölçii tərtib edilmişdir. Həmçinin Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarı ilə Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.5 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanması qərara alınmış, həmin qərar əsasında göstərilən torpaq sahəsi DƏDRX-nin 13 saylı Ərazi İdarəsi tərəfindən 26 avqust 2014-cü il tarixdə daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində X16 adına qeydiyyata alınmış, buna dair həmin tarixdə X16 adına Seriya RX № ******* nömrəli hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış verilmiş və həmin torpaq sahəsinə dair X16 adına reyestr nömrəsi **********61 olan plan-ölçü tərtib edilmişdir. Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarı ilə 6.0 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılması qərara alınmışdır. Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarı ilə 70 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılması qərara alınmışdır. Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin 21 oktyabr 2014-cü il tarixli qərarı ilə 17 ha torpaq sahəsinin X12 50 il müddətinə icarəyə ayrılması qərara alınmışdır. Göstərilənlərə əsasən, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 361 saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 81 saylı sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinin istifadəsinə verildiyindən və həmin sərəncamlar əsasında Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixdə X4 və İddiaçı kiçik müəssisəsinin adlarına JN-262, kod 80903028 nömrəli və JN-0031, kod 80903028 nömrəli «Torpaqdan daimi istifadə hüququna dair» şəhadətnamə verildiyindən, bununla da göstərilən torpaq sahələri iddiaçıların hüquqları ilə yüklü olduğundan, göstərilən torpaq sahələrinin başqa şəxslərin (iddiaçıların) hüquqları ilə dövlət qeydiyyatına alınmasına dair cavabdehlərin qərarları qanunsuz və əsassızdır. Odur ki, göstərilən qərarlar ləğv edilməlidirlər. Göstərilənlərə əsasən məhkəmədən iddianın təmin edilməsi xahiş olunmuşdur. İddiaçının nümayəndəsi xx.xx.2022-ci il tarixdə məhkəməyə müddətin bərpasına dair ərizə təqdim edərək, Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsi ərazisindən 17 ha torpaq sahəsinin qeydiyyata alınması proseduruna başlamasına dair Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin 10 iyul 2014-cü il tarixli, 12 nömrəli qərarından, həmin qərar əsasında aparılmış qeydiyyat və tərtib edilmiş plan ölçüsünün ləğv edilməsinə dair şikayət vermə müddətinin bərpa edilməsi, Salyan rayonu X16 ərazisindən 3.3 ha, 4.7 ha, 4.0 ha, 4.9 ha, 4.06 ha, 4.3 ha, 4.4 ha, 4.5 ha, 4.6 ha, 4.0 ha, 3.8 ha, 4.7 ha, 5.0 ha, 4.9 ha, 3.5 ha torpaq sahələrinin qeydiyyata alınması proseduruna başlanmasına dair Salyan rayonu X16 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarlarından (16 qərar), həmin qərarlar əsasında aparılmış qeydiyyatlar və tərtib edilmiş plan ölçülərinin ləğv edilməsinə dair şikayət vermə müddətinin bərpa edilməsi, 6.0 ha və 70 ha torpaq sahələrinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılmasına dair Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarlarından (2 qərar), həmin qərar əsasında aparılmış qeydiyyat və tərtib edilmiş plan ölçüsünün ləğv edilməsinə dair şikayət vermə müddətinin bərpa edilməsi, 17 ha torpaq sahəsinin X12 50 il müddətinə icarəyə ayrılmasına dair Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin 21 oktyabr 2014-cü il tarixli qərarından, həmin qərar əsasında aparılmış qeydiyyat və tərtib edilmiş plan ölçüsünün ləğv edilməsinə dair mövcud iddia tələbi üzrə şikayət vermə müddətinin bərpa edilməsi barədə qərardad çıxarılmasını asını xahiş etmişdir. Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli qərardadına əsasən iddiaçının buraxılmış prosessual müddətin bərpası barədə ərizəsi təmin edilmişdir. Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli qərardadına əsasən iddiaçı "xxxx" MMC-nin cavabdehlər Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinə və Salyan rayonu X7rşı “qərarların, plan-ölçülərin və çıxarışların ləğv edilməsi” tələbinə dair iş üzrə Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri publik hüquqi şəxsi 13 saylı Şirvan Ərazi İdarəsi və X8 üçüncü şəxs qismində məhkəmə icraatına zəruri cəlb edilmələri qərara alınmışdır. İddiaçının nümayəndəsi X19 məhkəməyə əlavə iddianın dəyişdirilməsi barədə ərizə təqdim edərək, “Salyan rayonu Aşağı Noxudlu X1 Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli sərancamı ilə verilmiş 70,0 hektar torpaq sahəsindən 15 illik istifadə müddəti 05 mart 2013-cü il tarixdə başa çatdığı üçün həmin şəhadətnaməyə xitam verilməsinə dair 18 iyun 2014-cü il tarixli, 10 nömrəli qərarının; Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin “17 ha torpaq sahəsinin X12 50 il müddətinə icarəyə ayrılması” barədə 21 oktyabr 2014-cü il tarixli, 20 nömrəli qərarının; Salyan rayonu X16 “70 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılması” barədə 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarının və Salyan rayonu X16 “6,0 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə ayrılması” barədə 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarının ləğv edilməsi” kimi qəbul olunmasını xahiş etmişdir. Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli qərardadına əsasən iddianın dəyişdirilməsi məhkəmə tərəfindən qəbul edilmişdir. Cavabdehlər və üçüncü şəxslər tərəfindən iddiaya yazılı münasibət (etiraz) təqdim edilməmişdir. Birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticə Şirvan İnzibati Məhkəməsinin 02 noyabr 2022-ci il tarixli, 2-1(120)-1000/2022 saylı qərarı ilə (hakim F.N.Abbasov) iddia təmin edilmişdir. Cavabdeh Salyan rayonu Arbatan bələdiyyəsinin sədri Aslan Fərəcov, Salyan rayonu X16 sədri Hakim Mustafayev, üçüncü şəxs Nizami Hüseynovun nümayəndəsi və vəkili Elman Hənifəli birinci instansiya məhkəməsinin qeyd edilən qərarından apellyasiya şikayəti verərək qərarın ləğv edilməsini və iddianın rədd edilməsini xahiş etmişlər. Apellyasiya şikayətinin dəlilləri Apellyasiya şikayətində bildirilmişdir ki, iş üzrə cavabdeh X26 08 oktyabr 1998-ci il tarixli JN-0031, kod 80903028 nömrəli şəhadətnaməni əsas götürərək X10 Salyan rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli qərarı ilə verilmiş 70 hektar torpaq sahəsindən 15 illik istifadə müddəti 05 mart 2013-cü il tarixdə başa çatdığı üçün həmin şəhadətnaməyə xitam verilməsinə dair 10 iyun 2014-cü il tarixli qərar qəbul edildiyini və həmin 70 ha torpaq sahəsinin qanunvericiliyə uyğun çıxarıldığını bildirmişdir. Məhkəmə cavabdehin bu dəlilini əsassız hesab edir. İddia müddətinə gəldikdə isə göründüyü kimi burada açıq aşkar müddət ötürülmüşdür ki, məhkəmə isə buna əsassız don geyindirmişdir. Belə ki, torpaq sahəsinin qanunvericiliyə uyğun hərraca çıxarılması elan vasitəsilə həyata keçirilir və rəsmi olaraq saytda verilmiş elanla hərrac barədə elan verirlir. Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinin yanında Hərracların Təşkili üzrə Auksion Mərkəzi göstərilən qanunvericilik aktlarını rəhbər tutaraq bu hərracı təşkil edir. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumunun xx.xx.2015-ci il tarixli və xx.xx.2020-ci il Qərarının 6.2 bəndində göstərilir ki, eyni zamanda, torpaqla bağlı müqavilələrdən (alqı-satqı, o cümlədən, torpağın hərrac vasitəsi ilə satılması, icarəyə verilməsi və s.) irəli gələn mübahisələrə, bu müqavilələrin iştirakçılarının statusundan asılı olmayaraq, mülki məhkəmə icraatı qaydasında baxılır. Eyni zamanda inzibati deyil müqavilə hüquq münasibətləri olduğu halda habelə Şirvan Kommersiya Məhkəməsinin icraatında eyni tərəflər, eyni predmet üzrə iş getdiyi və ekspertiza təyin edildiyi bildirildiyi halda qərar qəbul edilməsi əsassızdır. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 415, 416-cı maddələrinə əsasən qanunvericilikdə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, təşkilatçı hərracın keçirilməsini onun keçirilməsinə ən geci otuz gün qalmış bildirməlidir. Bildirişdə hərracın vaxtı, yeri və forması, onun predmeti və keçirilmə qaydası, o cümlədən hərracda iştirakın rəsmiləşdirilməsi, hərracı udan şəxsin müəyyənləşdirilməsi, habelə başlanğıc qiyməti haqqında və qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmiş digər məlumatlar olmalıdır. (415.2). Bu Məcəllədə müəyyənləşdirilmiş qaydaları pozmaqla keçirilən hərrac maraqlı şəxsin iddiası üzrə məhkəmə tərəfindən etibarsız sayıla bilər (416.1.). Hərracın etibarsız sayılması hərracı udmuş şəxslə bağlanan müqavilənin etibarsızlığına səbəb olur (416.2.). İpoteka haqqında Qanunun 42.1-ci maddəsinə əsasən elanda və bildirişdə hərracın vaxtı, yeri, keçirilmə qaydası, satışa çıxarılan ipoteka predmetinin yerləşdiyi ərazi və təsviri, ilkin satış qiyməti, hərrac addımı (ilkin satış qiymətinin 3 faizindən artıq olmamaqla), hərracda iştirak üçün behin məbləği, onun ödənilməsi müddəti və qaydası, hərracda iştirak hüququnu əldə etmək üçün sənədlərin siyahısı, habelə alış qiymətinin ödənilməsi müddəti və qaydası haqqında məlumat olmalıdır. Hərrac tam qanuna müvafiq keçirilmiş və İddiaçı MMC-nin bu barədə məlumatı olmuşdur. Buna görədə iddia müddəti istənilən halda itirilmiş hesab olunur. “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 4.1-ci maddəsinə əsasən 2006-cı il iyulun 6-dək daşınmaz əmlaka hüquqların ayrı-ayrı qeydiyyat orqanları tərəfindən aparılmış dövlət qeydiyyatı öz hüquqi qüvvəsini saxlayır. Amma məhkəmə daha əvvəl qərar qəbul edildiyi zaman qüvvədə olmuş (xx.xx.1999-cu il tarixədək) Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsini rəhbər tutsada yenidən qüvvədə olan qanunvericiliyə istinad edir. «İnzibati icraat haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 51.1-ci maddəsinin tələbinə görə inzibati orqan inzibati icraatda iştirak edən şəxsləri, zəruri hallarda isə şahidləri, ekspertləri, tərcüməçiləri və digər orqanların nümayəndələrini inzibati icraatla bağlı iclasın vaxtı və yeri haqqında xəbərdar etməyə borcludur. Lakin, iş materiallarından göründüyü kimi, cavabdeh inzibati orqanlar inzibati icraatın iştirakçı hesab olunan, yəni mübahisənin predmetinin əsasını təşkil edən 70 və 103 hektar torpaq sahələri barəsində iddiaçının hüquq və maraqlarına toxunan inzibati aktın qəbul edilməsini nəzərdə tutan inzibati icraatla bağlı iclasın vaxtı və yeri haqqında xəbərdar etməmiş, bununla da, qanunvericiliyin qeyd olunan maddəsinin tələbini pozmuşdur. Əgər belədirsə niyə 8 ildən sonra iddia qaldırılıb, bunu məhkəmə müəyyən etməmişdir. «İnzibati icraat haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun 62.1-ci maddəsinə əsaasən inzibati orqan inzibati aktın qəbul edilməsi haqqında maraqlı şəxslərə və ya onların nümayəndələrinə rəsmi məlumat verməyə borcludur. Halbuki iş materiallarında rəsmi məktublarla İddiaçı MMC-yə məlumat verildiyi bildirilmiş və əlavə edilmişdir. Rəsmi məlumat inzibati aktın maraqlı şəxslərə birbaşa elan edilməsi, təqdim olunması və ya dərc edilməsi yolu ilə verilir. Lakin, iş materiallarından, o cümlədən iddia ərizəsindən göründüyü kimi, cavabdeh inzibati orqanlar iddiaçıya onun hüquq və maraqlarına toxunan inzibati aktların qəbuledildiyi barədə rəsmi məlumat verməmiş və bununla da, qanunvericiliyin qeyd olunan maddəsinin tələbini pozmuşlar. 62.3. Bu Qanunun 62.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş qayda maraqlı şəxsin inzibati aktı almadığı və ya gec aldığı hallara şamil olunmur. Maraqlı şəxs inzibati aktı almadığını və ya gec aldığını iddia etdiyi hallarda, aktın ona təqdim olunması faktını və müddətini sübut etmə vəzifəsi inzibati orqanın üzərinə düşür. Göründüyü kimi inzibati akt 2014-cü ildə qəbul edilsə də, bu akt 2021-ci ildə mübahisələndirilmişdir. Bundan əlavə həmin mübahisələndirilən inzibati akt icarə müqaviləsindən və torpaq sahəsinin istifadəyə verilməsindən irəli gələn hüquq münasibətidir. 2014-cü ildən hazırkı vaxta qədər həmin torpaq sahəsində X22 istifadə edirsə demək iddiaçı bunu görmüş və torpaqdan çıxmasını tələb etməmişdir. 8 il sonra isə məlumatının olmadığını əsas gətirməklə müddət ötürmədiyini iddia edir. Necə ola bilər ki, həmin torpaq sahəsində əkin və bununla bağlı işləri 8 il ərzində görmür və bu müddət ərzində 1 manat da olsun vergi və sair ödənişlər ödəmir, torpaq sahəsinə daxil olmaq istəyir və ona mmaneəçilik törədilir və sair hərəkətlər olmur. Rəsmi olaraq torpaq hərraca çıxarılır və rəsmi qəzetdə və internet portalında elan verilir və torpaq icarəyə götürülür. Bunu araşdırmayan məhkəmə sadalanan halları araşdırmadan qərar qəbul edir. «İnzibati icraat haqqında» Qanunun 58.1-ci maddəsinə görə inzibati akt Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına, bu Qanuna və digər əlaqədar hüquq normalarına uyğun qəbul edilməlidir. Məhkəmə bu hissədə inzibati akt Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına, bu Qanuna və digər əlaqədar hüquq normalarına uyğun qəbul edilmədiyini əsaslandırmadan qərar qəbul etmiş və maddələri saymaqla kifayətlənmişdir. Həmin Qanunun 67.1-ci maddəsinə görə inzibati orqan tərəfindən inzibati icraat haqqında hüquq normalarının və ya maddi hüquq normalarının pozulması və ya düzgün tətbiq edilməməsi nəticəsində qəbul edilmiş inzibati akt qanunsuz sayılır. Məhkəmə bu normanı qeyd etsədə 67.12. Qanunsuz inzibati akt, həmin aktın ləğv olunmasını şərtləndirən hallar məlum olduğu gündən 1 il ərzində ləğv edilə bilər. Həmin qayda bu Qanunun 67.6.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hallara şamil olunmur tələbini niyə tətbiq etmədiyini qeyd etməmişdir. Əgər inzibati akt qəbul edilərək torpaq sahəsi hərraca çıxarılırsa demək ilkin olaraq verilmiş aktın dövlət qeydiyyatı olmamışdır və məhkəmədə hüquqi müdafiəsinə yol verilmir. «İnzibati icraat haqqında» Qanunun 67.3-cü maddəsinə əsasən qanunsuz əlverişsiz inzibati akt hər bir halda ləğv olunmalıdır. Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunları ilə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, qanunsuz əlverişsiz inzibati aktın ləğv olunması həmin aktın qüvvəyə mindiyi andan yaranmış hüquqi nəticələri aradan qaldırır. Əgər məhkəmə inzibati aktı ləğv edirsə niyə Qanunsuz inzibati akt, həmin aktın ləğv olunmasını şərtləndirən hallar məlum olduğu gündən 1 il ərzində ləğv edilə bilə normasında göstərilən 1 il müddətə aydınlıq gətirilmir və əsaslandırılmır ki, bu torpaq necə X12 icarəyə verilib, verilməmişdən öncə necə dövlət qeydiyyatına alınıb. Qeydiyyata alınmamışdan öncə necə 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN- 262, kod 80903028 nömrəli «Torpaqdan daimi istifadə hüququna dair» Dövlət aktı aşkar edilmir. Aşkar edilmiş olsaydı və dövlət qeydiyyatı olsaydı bu qədər prosedur keçilməzdi və mübahisə yaranmazdı. Həmin Qanunun 2.0.11-ci maddəsinə görə əlverişsiz (yükləyici) inzibati akt - maraqlı şəxsi hüquqdan məhrum edən və ya onun hüququnu məhdudlaşdıran, yaxud onun üzərinə müəyyən vəzifə (vəzifələr) qoyan aktdır. 67.12. Qanunsuz inzibati akt. həmin aktın ləğv olunmasını şərtləndirən hallar məlum olduğu gündən 1 il ərzində ləğv edilə bilər. 68.4. Qanuni inzibati akt. həmin aktın ləğv olunmasını şərtləndirən hallar məlum olduğu gündən 1 il ərzində ləğv edilə bilər. Ümumiyyətlə inzibati icrat haqqında qanuna baxdıqda ən uzun müddət 1 il konkret olaraq göstərilmişdir. İstər qanunsuz, istər qanuni, istər əlverişli, istər əlverilşsiz inzibati aktlar 1 il müddətinə mübahisələndirilir. Hazırkı mübahisə predmeti olan qərarlar iddiaçının hansı hüququnu məhdudlaşdırıb bunu məhkəmə müəyyən etməmişdir. Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsinin 73.1-ci maddəsinə əsasən torpaq sahəsi və ya onun bir hissəsi üzərində mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququna torpaq sahəsinin istifadəyə və ya icarəyə verildiyi müddət qurtardıqda xitam verilir. Sərəncama əlavə edilmiş aktda isə göstərilmişdir ki, ikitərəfli müqavilə bağlanılmalıdır. Həmin torpaq sahələrinin mülkiyyətçiləri Arbatan və X6 və həmin torpaq üzərində mülkiyyət hüquqlarını həyata keçirməkdə sərbəstdirlər. Bələdiyyələr fəaliyyətə başladıqdan sonra rəsmi olaraq həmin bələdiyyələrlə icarə hüquq münasibətləri yaranmamış və təqdim edilən hər iki icarə müqaviləsinin şəhadətnamə ilə olması müəyyən edilməmişdir. Həmin sərəncamda da müddətli olaraq verildiyi göstərilsə də, müddətin nə qədər olması qeyd olunmamışdır. Şəhadətnamədə olan 15 il müddəti nəzərə alınsa artıq sərəncamda qüvvədən düşmüş hesab edilir. Ona görə də sərəncamın qüvvədən düşmüş hesab edilməsi barədə qərar qəbul edilməlidir. Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 93-cü maddəsinə əsasən tələb olunan torpaq sahəsinin planı və ölçüsü, dövlət torpaq reyestrində qeydiyyat nömrəsi, mütləq göstərilməli olduğu halda müqavilənin əsaslılığın yoxlanılması mütləq olduğu halda araşdırılmamışdır. Həmin torpaq sahəsi barədə sərəncam verilərkən də hər hansı formada müqavilə bağlanılmamışdır. Həmin Məcəllənin 67-ci maddəsinə əsasən dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan torpaq sahələrinin alınması ilə yaranan hüquqların, habelə torpaq sahələri və digər daşınmaz əmlaka dair bağlanılan əqdlər nəticəsində əldə edilən hüquqların dövlət qeydiyyatına alınması məcburidir. Torpaq sahələri üzərində qeydiyyatdan keçməmiş hüquqların müdafiəsinə və toxunulmazlığına dövlət təminat verir. Bələdiyyələr fəaliyyətə başladıqdan sonra rəsmi olaraq həmin bələdiyyələrlə icarə hüquq münasibətləri yaranmamış və təqdim edilən hər iki icarə müqaviləsinin şəhadətnamə ilə rəsmiləşdilməmişdir. 68. Torpaq sahələri üzərində hüquqlar torpaq sahələrinin sərhədlərinin yerdə müəyyən edilməsindən, onların planı və ölçüsünün tərtib edilməsindən, torpaq sahələrinin verilməsi barədə müqavilənin bağlanmasından və onun müəyyən olunmuş qaydada dövlət qeydiyyatından keçirilməsindən sonra yaranır. Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsinin 73.1-ci maddəsinə əsasən torpaq sahəsi və ya onun bir hissəsi üzərində mülkiyyət, istifadə və ya icarə hüququna torpaq sahəsinin istifadəyə və ya icarəyə verildiyi müddət qurtardıqda xitam verilir. Mülki Məcəllənin 719.2, 720.4 və 720.3.2-ci maddələrinə əsasən torpaq icarəsi müqaviləsi azı üç il müddətinə bağlandıqda bu müqavilə üzrə hüquq münasibətləri o halda qeyri-müəyyən müddətə uzadılır ki, iştirakçılardan biri bu barədə sorğu verdikdən sonra digər iştirakçı həmin münasibətlərin davam etdirilməsindən üç ay ərzində imtina etməsin. Sorğu və imtina yazılı formada tərtib edilməlidir. Əgər sorğuda ona riayət edilməməsinin nəticələri birbaşa göstərilməmişsə və sorğu icarənin üçüncü ili ərzində verilməmişsə, onun qüvvəsi yoxdur. İcarəçinin torpaq icarəsi müqaviləsi üzrə hüquq münasibətlərinin davam etdirilməsini tələb etdiyi bildirişi yazılı formada tərtib edilməlidir. İcarəyə verənin xahişi ilə icarəçi müqavilə üzrə hüquq münasibətlərinin davam etdirilməsi tələbi üçün əsasları dərhal ona bildirməlidir. İcarəyə verənin dərhal ləğvetmə hüququ olduqda icarəçi torpaq icarəsi müqaviləsi üzrə hüquq münasibətlərinin davam etdirilməsini tələb edə bilməz. Belə olan halda məhkəmə bu tələbi əsaslı hesab edə bilməz. İPM-nin 14.1-ci maddəsinə görə mübahisələndirilən inzibati aktın qəbul edilməsini zəruri edən faktiki şərtlərin mövcudluğunu sübut etməlidir. Qərarda bir cümlə ilə göstərilir ki, iş üzrə təqdim olunmuş sənədlərlə müəyyən edilir ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382-s saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamları əsasında əldə etdiyi və daimi istifadə hüququna malik olduğu müvafiq olaraq 70 hektar və 103 hektar torpaq sahələrindən Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsi tərəfindən 17 hektarı, Salyan rayonu X26 tərəfindən isə 70 və 6 hektar üzrə İddiaçı kiçik müəssisəsinin hüquqi varisi İddiaçı MMC-nin hüquqları pozulmuşdur. İPM-nin 52-ci maddəsinə görə məhəkmə iddia ərizəsinin ifadə tərzi ilə bağlı olmasa da, iddia tələbindən kənara çıxmağa haqlı deyildir. Bu maddənin hansı hissədə bu iddiaya aid edildiyi göstərilməmiş və əsaslandırılmamışdır. Eyni zamanda bildiririk ki, 2014-cü ildən 2020-ci ilə qədər iddia qaldırmayan iddiaçının niyə 1 il ərzində iddia ərizəsini vermədiyini araşdırmaq əvəzinə keçirilmiş müddəti 2020-ci ildə qaldırdığı mülki iddia ilə əlaqələndirməyə çalışmışdır. 2-1(120)-1284/2020 saylı iş qaldırmağı düşünən iddiaçı necə olur ki, qərarların ləğvini iddia etmir. Daha sonra Salyan Rayon Məhkəməsində iddia qaldırır yenə qərarların ləğvini qoymur. Dəfələrlə bu barədə ona Şirvan Kommersiya Məhkəməsində niyə qərarları mübahisələndirilmədiyi bildirmişdir. İPM-nin 68-ci maddəsinə görə məhkəmə mübahisə ilə bağlı iş üzrə inzibati məhkəmə icraatı nəticəsində onda yaranmış daxili inam əsasında qərar qəbul edir. Qərarda məhkəmənin mövqeyi üçün əsas olmuş səbəblər göstərilməlidir. Bu qərarda daxili inama əsaslanmaq üçün ilkin olaraq 2014-cü ildən bəri iddianın hansı səbəblərdən qaldırıldığını müəyyənləşdirmək vacibdir. Çünki 6 ildən sonra niyə iddia qaldırılıb bunu aydınlaşdırmaq və daxili inama əsaslanmaq lazım idi ki hansı səbəbdən X22 icarəyə götürdüyü torpaq sahəsindən istifadə etdiyi halda hər hansı formada etiraz etmədiyi müəyyən edilməmişdir. Daxili inam üçün Şirvan İnzibati Məhkəməsinin icraatında olmuş 2-1(120)-1284/2020 saylı qərarını, Salyan Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2020-ci il tarixli 2(057)1152/2020 saylı qətnaməsini, Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin xx.xx.2021 -ci il tarixli 2(106)767/2021 saylı qərardadını, Ali Məhkəmənin 2(102)5086/2021 saylı xx.xx.2021-ci il tarixli qərardadını, Şirvan Kommersiya Məhkəməsinin 2-2( 121 )-64/2022 saylı iş üzrə çıxarılmış qərardadları oxumaqla səbəblər müəyyən edilməli idi. İPM-in 70.1-ci maddəsinə görə inzibati aktın qanuna zidd olduğu və bunun nəticəsində iddiaçının hüquqlarını pozduğu hallarda, məhkəmə həmin inzibati aktın (şikayət instansiyasına inzibati şikayət verildiyi hallarda isə, habelə şikayət instansiyasının müvafiq qərarının) ləğv edilməsi barədə qərar qəbul edə bilər. 87.6. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qərarını dəyişdirmədən qüvvədə saxlaya bilər, dəyişdirə bilər və ya ləğv edərək (tam və ya qismən) yeni qərar qəbul edə bilər. Birinci instansiya məhkəməsinin qərarı apellyasiya tələbi həddində dəyişdirilə bilər. Şikayət üçün əsas olan faktlar və sübutlar göstərilməsi və yuxarıda qeyd olunan maddi hüquq normalarının və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq edilməməsi nəzərə alınmaqla Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli 2-1(102)-1000/2022 saylı qərarı ləğv edilməklə yeni qərar qəbul edilməli və iddia tələbi əsassız olduğundan və qanunla müəyyən edilmiş müddət ərzində iddia qaldırılmadiğından təmin edilməməlidir. Məhkəmənin gəldiyi nəticə üçün mühüm əhəmiyyəti olan bütün faktiki halların aydınlaşdırılmamasına dair dəlillər: Qərarda göstərilmişdir ki, iş materiallarında olan sərəncamdan və Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 27 sentyabr 2001-ci il tarixli, 507 nömrəli məktubunun surətlərindən görünür ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382-s saylı sərəncamı ilə X41 İslahatı Komissiyasına məxsus bələdiyyə fondundan 70 hektar torpaq sahəsinin əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olması üçün İddiaçı kiçik müəssisəsinin daimi istifadəsinə ayrılması qərara alınmış, həmin torpaq sahəsinə X4 və İddiaçı kiçik müəssisəsinin hüquqları Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən verilmiş 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN-262 kod 80903028 nömrəli «Torpaqdan daimi istifadə hüququna dair» Dövlət aktı ilə rəsmiləşdirilmişdir. Amma bu torpaq sahəsi ilə əlaqədar istifadə hüququnun əsasını təşkil edən müqavilə əlavə edilməmişdir. Qeyd olunduğu kimi Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 71 -s saylı sərəncamı ilə Noxudlu təsərrüfatının bələdiyyə fondundan 103 hektar torpaq sahəsinin İddiaçı kiçik müəssisəsinə müddətli istifadəyə verilməsi qərara alınmış, lakin həmin torpaq sahəsi Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN-0031, kod 80903028 nömrəli şəhadətnamə ilə 15 il müddətinə X4 adına rəsmiləşdirilmişdir. Qeyd olunan Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamı tərəflərindən mübahisələndirilmişdir. Məhkəmə isə belə qənaətə gəlmişdir ki, “beləliklə, məhkəmə iclasında müəyyən edildi ki, iş üzrə cavabdehlər Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsi və Salyan rayonu X26 iddiaçıya münasibətdə qanunsuz əlverişsiz inzibati aktlar qəbul etmişlər”. Əgər belədirsə tərəfindən mübahisəndirilən Salyan RİHB sərəncamına hüquqi qiymət verilməsi yekunlaşmalıdır ki, ondan sonra bu sərəncam əsasında yaranan münasibətlərə hüquqi qiymət verilsin. Həmçinin, iş materiallarında olan Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 27 sentyabr 2001-ci il tarixli, 507 nömrəli məktubunda da qeyd olunur ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382-s saylı sərəncamı ilə ayrılmış 70 hektar torpaq sahəsi üzərində İddiaçı kiçik müəssisəsi daimi Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamı ilə ayrılmış 103,0 hektar torpaq sahəsi üzərində uzunmüddətli istifadə hüququna malikdir. Həmin bu məktubun hansı əsaslarla sübut kimi qiymətləndirilməsi əsaslandırdmamışdır. Sərəncam olmasına baxmayaraq Yuxarı Noxudlu bələdiyyəsi ilə “Samir-3’’ kiçik müəssisəsi arasında bağlanmış xx.xx.2004-cü il tarixli müqavilə ilə həmin yerə 15 il müddətinə 17 ha torpaq sahəsi icarəyə verilmişdir. X26 ilə “Samir-3" kiçik müəssisəsi arasında bağlanmış xx.xx.2001-ci il tarixli müqavilə ilə 15 il müddətinə 43 ha torpaq sahəsi icarəyə verilmişdir. Müqavilədə isə xx.xx.2001-ci il tarixli 11 saylı qərara istinad olunur ki, buradan da görünür ki, müqaviləni təsdiq edən tərəf Ruzi kiçik müəssisəsi olmuşdur və torpaq sahəsinin plan ölçüsü və torpaq sahəsindən istifadəyə hüquq verən sənədlərin surəti əlavə edilməmişdir. Müqavilənin qüvvədə olması şərti isə 6-cı bəndə müvafiq olaraq şəhadətnamə aldıqdan sonra qüvvəyə minməsidir. X26 ilə X19 arasında bağlanmış xx.xx.2004-cü il tarixli 05 saylı icarə müqaviləsi ilə 30 il müddətinə 70 ha torpaq sahəsi icarəyə verilmişdir. Müqavilədə isə xx.xx.2001-ci il tarixli 11 saylı qərara istinad olunur. Müqavilə müvafiq olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan rayon şöbəsi tərəfindən təsdiq edilərək qeydiyyata alınmamışdır. Müqavilə “Samir-3" kiçik müəssəsinin möhürü ilə təsdiq edilmişdir. Birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən müəyyən edilmiş, iş üçün əhəmiyyəti olan halların sübut edilməməsinə dair dəlillər: Qərarda göstərilən iş materiallarında olan Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin iddiaçıya ünvanladığı 18 may 2020-ci il tarixli, 72 nömrəli məktubunda bildirilmişdir ki, Arbatan Bələdiyyəsi sizin istifadənizdə olan torpaq sahəsini heç kimə icarəyə verməmişdir. İş materiallarında olan Salyan rayonu X16 iddiaçıya ünvanladığı 03 iyun 2020-ci il tarixli, 18 nömrəli məktubunda Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan Torpaq hərrac və müsabiqə komissiyası tərəfindən xx.xx.2014-cü il və xx.xx.2014-cü il tarixlərində müsabiqəyə çıxarılması barədə həmin təşkilatla xx.xx.2014-cü il və xx.xx.2014-cü il tarixlərində müqavilələr bağlamış, bu müqavilələr əsasında keçirilmiş müsabiqələrin nəticəsində iş üzrə üçüncü şəxs X22 qalib hesab olunmuş və Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən ona 17 ha torpaq sahəsi üzrə xx.xx.2014-cü il tarixdə 26 nömrə və 70 ha torpaq sahəsi üzrə xx.xx.2014-cü il tarixdə 24 nömrə ilə qeydiyyata alınmış şəhadətnamələr verilmişdir. Bundan sonra, Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsinin 21 oktyabr 2014-cü il tarixli qərarı ilə 17 ha torpaq sahəsi X12 50 il müddətinə, Salyan rayonu X16 18 noyabr 2014-cü il tarixli, 19 nömrəli qərarı ilə isə 70 ha torpaq sahəsi X12 15 il müddətinə icarəyə verilmişdir. Məhkəmə 173 ha torpaq sahəsi üzrə torpaq sahəsinin olduğunu bildirsədə və bu torpaq sahələrinin İmasının mübahisələndiıilən olduğunu müəyyən etmədən 87 ha torpaq sahəsinin X12 15 il müddətinə icarəyə verildiyini göstərmişdir. Halbuki həmin torpaq sahələrinin hansı hissədə üst-üstə düşdüyü müəyyən edilmədən necə qənaətə gəlmək mümkündür bunu məhkəmə müəyyən etməmişdir. Birinci sənəd Yuxarı Noxudlu bələdiyyəsi ilə İddiaçı kiçik müəssisəsi arasında bağlanmış xx.xx.2004-cü il tarixli müqavilə ilə həmin yerə 15 il müddətinə 17 ha torpaq sahəsi icarəyə verilmişdir. Müqavilədə isə xx.xx.2005-ci il tarixli 01 saylı protokola istinad olunur ki, buradan da görünür ki, müqavilə torpaq sahəsi ayırmadan əvvəl olmuşdur və torpaq sahəsinin plan ölçüsü və torpaq sahəsindən istifadəyə hüquq verən sənədlər yoxdur. Müqaviləyə icarəçi imza etməmişdir. Müqavilənin qüvvədə olması şərti isə üçün 6-cı bəndə müvafiq olaraq şəhadətnamə aldıqdan sonra qüvvəyə minməsidir. Həmçinin həmin icarə müqaviləsinin qüvvədə olmasını təsdiq edən bələdiyyənin qərarı yoxdur. Müqavilə miivafıq olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan rayon şöbəsi tərəfindən təsdiq edilərək qeydiyyata alınmamışdır. Daha bir müqavilə X26 ilə İddiaçı kiçik müəssisəsi arasında bağlanmış xx.xx.2001-ci il tarixli müqavilədir ilə 15 il müddətinə 43 ha torpaq sahəsi icarəyə verilmişdir. Müqavilədə isə xx.xx.2001-ci il tarixli 11 saylı qərara istinad olunur. Buradan da görünür ki, müqaviləni təsdiq edən tərəf Ruzi kiçik müəssisəsi olmuşdur, həmin qərar yoxdur və torpaq sahəsinin plan ölçüsü və torpaq sahəsindən istifadəyə hüquq verən sənədlər yoxdur. Müqavilənin qüvvədə olması şərti isə 6-cı bəndə müvafiq olaraq şəhadətnamə aldıqdan sonra qüvvəyə minməsidir. Həmçinin həmin icarə müqaviləsinin qüvvədə olmasını təsdiq edən bələdiyyənin qərarı yoxdur. Müqavilə müvafiq olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan rayon şöbəsi tərəfindən təsdiq edilərək qeydiyyata alınmamışdır. Daha bir sənəd X26 ilə X19 arasında bağlanmış xx.xx.2004-cü il tarixli 05 saylı icarə müqaviləsi ilə 30 il müddətinə 70 ha torpaq sahəsi icarəyə verilmişdir. Müqavilədə isə xx.xx.2001-ci il tarixli 11 saylı qərara istinad olunur. Müqavilə müvafiq olaraq Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan rayon şöbəsi tərəfindən təsdiq edilərək qeydiyyata alınmamışdır. Müqavilə “Samir-3’' kiçik müəssisinin möhürü ilə təsdiq edilmişdir. Göründüyü kimi torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı şəhadətnamə üzrə 103 ha torpaq sahəsi hüquqi şəxs olan “Samir-3’' kiçik müəssəsinə deyil X15 verilmiş, amma həmin torpaq sahəsi Salyan RİHB sərəncamı ilə bildirilmişdir ki, İddiaçı MMC-nin daimi istifadəsində olan 70 ha torpaq sahəsi ilə bağlı X26 tərəfindən heç bir vətəndaşla icarə müqaviləsi bağlanmamışdır, heç kimə icarəyə verməmişdir. X16 mülkiyyətində olan 76 ha torpaq sahəsinin istifadə müddəti bitdiyi üçün qanunvericiliyə uyğun hərraca çıxarılmış, 2014-cü ilin noyabr ayında keçirilmiş hərracda X22 qalib gəlmiş, həmin torpaq sahəsi 15 il müddətinə ona icarəyə verilmişdir. Məhkəmə heç bir əsaslı araşdırma aparmadan bələdiyyələr tərəfindən verilmiş məktublarda həmin torpaq sahəsinin kiminsə icarəsinə verilmədiyi göstərilsə də məhz həmin torpaq sahələrinin X12 verilmiş torpaq sahəsi ilə eyni olduğunu hansı əsaslarla eyni olmasını sübuta yetirilmədən qərar çıxarılmışdır. Eyni zamanda daha əvvəlki məhkəmələrdə xüsusilə vurğulanmışdır ki, bu sərəncam əsasında müqavilə yoxdur və bu hüquq dövlət qeydiyyatına almamışdır. Bunuda bir daha məhkəmənin dayandırılmasını xahiş etdiyi işin araşdırılması zamanı 2-1(120)2134 və 2-1(120)2756 saylı işin araşdırılması zamanı təqdim edilmiş DƏDRX 13 saylı Şirvan Ərazi İdarəsi tərəfindən verilmiş məktublardan görmək olar. Hər iki məktubda göstərilmişdir ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamı əsasında bağlanmış icarə müqaviləsi və 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN0031 kod 80903028 nömrəli şəhadətnamə arxiv materiallarında aşkar edilməmişdir. Bu əsasa görə dövlət qeydiyyatına alınmamış hüquqların hər hansı formada müdafiəsindən söhbət gedə bilməz. Bundan əlavə, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli 71-s saylı sərəncamında 103 hektar torpaq sahəsinin İddiaçı kiçik müəssisəsinə “müddətli’' istifadəyə ayrılması qeyd olunsa da, bu müddətin vaxtı, qısamüddətli və ya uzunmüddətli olması barədə heç bir göstəriş yoxdur. Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti tərəfindən 103 ha torpaq sahəsinin İddiaçı kiçik müəssisəsinin müddətli istifadəsinə ayrılması barədə qərar qəbul edildiyi zaman qüvvədə olmuş (xx.xx.1999-cu il tarixədək) Azərbaycan Respublikası Torpaq Məcəlləsinin 14-cü maddəsinə əsasən “Müddətsiz (daimi) və ya əvvəlcədən müddəti müəyyən edilmədən həyata keçirilən istifadə torpaqdan daimi istifadə hesab edilir. Qeyd olunan maddi hüquq normasının tələbinə əsasən iddiaçı 103 hektar torpaq sahəsi üzərində də daimi istifadə hüququna malikdir. Əgər belə idisə məhkəmə bununla bərabər həmin hüququn dövlət qeydiyyatına alınıb alınmaması normasına istinad etməklə qərarını əsaslandırmalı idi. Eyni zamanda məhkəmə və iddiaçı Azərbaycan Respublikası Topaq Məcəlləsinin 66-cı maddəsinə istinad etmişlər, əgər qüvvədən düşmüş Torpaq Məcəlləsinə istinad edilirsə niyə torpaq üzərində hüquqlar (müddəti on bir aydan az olan icarə və istifadə hüquqları istisna olmaqla) qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində dövlət qeydiyyatına almır və həmin reyestrdən çıxarışla rəsmiləşdirilir normasını rəhbər tutur. Eyni zamanda göstərilir ki, torpaq üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatı qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində aparılır. Amma reyestrdə heç bir məlumat olmadığı barədə məktublar var. Amma bunu araşdrılmalı olduğu halda məhkəmə bilərəkdən bu məlumatları DƏDRX 13 saylı Şirvan Ərazi İdarəsindən almır. Beləliklə, iş üzrə təqdim edilmiş sənədlərlə müəyyən olunur ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382-s saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinə ayrılmış müvafiq olaraq 70 hektar və 103 hektar torpaq sahələri üzərində iddiaçı qanuni əsaslarla daimi istifadə hüququ əldə etmiş, Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsi iddiaçının daimi istifadə hüququna malik olduğu torpaq sahəsindən 17,0 hektarının, Salyan rayonu X26 isə 70 hektarının İddiaçı kiçik müəssəsinə ayrılsada şəhadətnamə fiziki şəxsin adına verilmişdir. Amma sonradan əsası və rəsmi qeydiyyatı olmadan Yuxarı və Aşağı Noxudlu bələdiyyələri ilə müqavilə bağlanmışdır. Həmin müqavilələrin isə əsasını təşkil edəcək heç bir rəsmi sənəd yoxdur. İcarə müqaviləsi mütləq surətdə qeydiyyatdan keçdikdən və şəhadətnamə alındıqdan sonra hüquqi qüvvəyə malikdir. Bu qədər qarışılıq yaradıldığı halda və müvafiq aktlar ortaya çıxdığı halda ilkin olaraq torpaqdan istifadə hüququ yaratmış Salyan rayon İcra hakimiyyəti başçısının xx.xx.1998-ci il tarixli 71 saylı sərəncamı mübahisə yaratmadan qüvvədən düşmüş hesab edilməli molduğu halda buna əsassız olaraq imtina verilmişdir. Birinci instansiya məhkəməsinin qətnamədə göstərilmiş nəticələrinin işin hallarına uyğun gəlməməsinə dair dəlillər: Həmçinin, iş materiallarında olan digər sərəncam və şəhadətnamənin surətlərindən görünür ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamı ilə Noxudlu təsərrüfatının bələdiyyə fondundan 103 ha torpaq sahəsinin İddiaçı kiçik müəssisəsinə müddətli istifadəyə verilməsi qərara alınmış, lakin həmin torpaq sahəsi Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN-0031, kod 80903028 nömrəli şəhadətnamə ilə 15 il müddətinə X4 adına rəsmiləşdirilmişdir. Buradan belə çıxır ki, ya Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamı səhvdir yada Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi tərəfindən 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN-0031, kod 80903028 nömrəli şəhadətnamə səhv verilmişdir. Hər iki halda torpaq sahəsinin verilməsi ya düzgün olmamışdır. Sərəncam səhvdirsə şəhadətnamənin hüquqi əsasından söhbət gedə bilməz. Əgər sərəncam düzdürsə şəhadətnaməni məhkəmə hesab edir ki, müddət göstərməklə verilməli deyildi. Demək şəhadətnamə əsassızıdır və hüquqi qüvvəsi yoxdur. Belə ki, X16 istinad etdiyi 08 oktyabr 1998-ci il tarixli JN0031, kod 80903028 nömrəli şəhadətnamə İddiaçı kiçik müəssisəsinin adına deyil, X4 adına rəsmiləşdirilmişdir. ` qərarı ilə iddiaçının daimi istifadə hüququna malik olduğu torpaq sahəsindən 6,0 hektarı da X12 15 il müddətinə icarəyə verilmişdir. Bu 6 ha torpaq sahəsi həmin torpaq sahələrindən kənarda yerləşir ki mübahisə predmeti ola bilməz. Məhkəmə də bu hissədə heç bir əsas olmadan qərar çıxarmışdır. Beləliklə, iş üzrə təqdim olunmuş sənədlərlə müəyyən edilir ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli. 382-s saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamları əsasında əldə etdiyi və daimi istifadə hüququna malik olduğu müvafiq olaraq 70 hektar və 103 hektar torpaq sahələrindən Salyan rayonu Arbatan Bələdiyyəsi tərəfindən 17,0 hektarı. Salyan rayonu X26 tərəfindən isə 70.0 və 6,0 hektar üzrə İddiaçı kiçik müəssisəsinin hüquqi varisi İddiaçı hüquqları pozulmuşdur. Və müəyyən edilməmişdir ki, bu 17 ha, 70 ha və 6 ha hansı hissədə 70 ha və 103 ha torpaq sahəsinin üzərinə düşür və bunu məhkəmə necə müəyyən edib. Məlumat üçün nəzərinizə çatdırıram ki. X15 verilmiş Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə ilə 103 ha torpaq sahəsi Salyan rayon İcra hakimiyyəti başçısının xx.xx.1998-ci il tarixli 71 saylı Sərəncamı ilə bələdiyyənin ehtiyat fondundan ayrılmışdır. Sərəncam verilərkən qanunvericiliyin tələblərinə riayət olunmamış və buda hazırki vaxtda bizim hüquqlarımızın kobud şəkildə bu da fiziki şəxs X11 rəhbəri olduğu Samir-3 MMC tərəfindən çoxsaylı məhkəmə mübahisələrinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Həmin torpaq sahəsi 15 il müddətinə icraəyə verilmiş və göründüyü kimi Şəhadətnamənin müddəti 2013-cü ildə bitmişdir. Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan rayon şöbəsi tərəfindən verilməsinə baxmayaraq təsdiq edilərək qeydiyyata alınmamışdır. Həmin torpaq sahəsidə hərrac əsasında icarə hüquqları ilə X12 verilmişdir və həmin hüquqlar reyestrdə qeydiyyata alınmışdır. xx.xx.2022-ci il tarixdə Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin 13 saylı Ərazi idarəsinə Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə etibarsız hesab edilməsi üçün müraciət edilmişdir. Amma buna baxmayaraq Şəhadətnamənin verilməsi üçün əsas Salyan rayon İcra hakimiyyəti başçısının xx.xx.1998-ci il tarixli 71 saylı Sərəncamıdır ki, bu sərəncamda artıq öz qüvvəsini itirmiş hesab edilməlidir. Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə üzrə 103 ha torpaq sahəsi hüquqi şəxs olan İddiaçı km-nə deyil X15 verilmişdir. Salyan rayon İcra hakimiyyəti başçısının xx.xx.1998-ci il tarixli 71 saylı Sərəncamı ilə Şəhadətnamə ziddiyyət təşkil edir. Həmin toıpaq sahəsi Salyan RİHB sərəncamı ilə İddiaçı KM-nə ayrılsada şəhadətnamə fiziki şəxsin adma verilmişdir. Sərəncam Verilərkən torpaq sahəsini başçı deyil, başçının səlahiyyətlərini yerinə yetirən şəxs kimi müavin imzalamışdır. Həmin sərəncamı imzalanmaqla torpaq sahəsini müavin ayıra bilməzdi. Amma sonradan Salyan rayon İcra hakimiyyətinə müraciət olunmuş və məktubla bələdiyyələrə müraciət etmək və müqavilə bağlamaq tövsiyyə edilmişdir. Müraciət edilsədə bələdiyyə qərarları əsası və rəsmi qeydiyyatı olmadan Yuxarı və Aşağı Noxudlu bələdiyyələri ilə müqavilə bağlanmışdır. Həmin müqavilələrin isə əsasını təşkil edəcək heç bir rəsmi sənəd yoxdur. İcarə müqaviləsi mütləq surətdə qeydiyyatdan keçdikdən və şəhadətnamə alındıqdan sonra hüquqi qüvvəyə malikdir. Həmçinin bildirirəm ki, sənədlərdə ziddiyətlər vardır ki. bu da iddianın əsaslı olduğunu təsdiq edir. X15 verilmiş Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə ilə 103 ha torpaq sahəsi Salyan rayon İcra hakimiyyəti başçısının xx.xx.1998-ci il tarixli 71 saylı Sərəncamı ilə bələdiyyənin ehtiyat fondundan ayrılmışdır ki. bu da fiziki şəxs X24 barədə olmuşdur. 15 il müddətinə icraəyə verilmiş və göründüyü kimi Şəhadətnamənin müddəti 2013-cü ildə bitmişdir. Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Salyan rayon şöbəsi tərəfindən verilməsinə baxmayaraq təsdiq edilərək qeydiyyata alınmamışdır. Üçüncü şəxsi Samir-3 MMC-nin iddiasına görə həmin torpaq sahəsidə hərrac əsasında icarə hüquqları ilə X12 verilmişdir və həmin hüquqlar reyestrdə qeydiyyata alınmışdır. xx.xx.2022-ci il tarixdə Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin 13 saylı Ərazi idarəsinə Torpaqdan müvəqqəti istifadə hüququna dair JN 0031 KOD 80903028 saylı Şəhadətnamə etibarsız hesab edilməsi üçün müraciət edilmişdir. Amma məhkəmənin ilkin istinad olunası aktın Salyan rayon İcra hakimiyyəti başçısının xx.xx.1998-ci il tarixli 71 saylı Sərəncamı olduğu qeyd olunmuşdur. Odur ki, Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli 2-1(102)-1000/2022 saylı qərarının ləğv edilməsi və iddianın təmin edilməməsi haqqında qərar çıxarılması xahiş olunmuşdur. Tərəflərin izahatları, prosessual məsələlər Apellyasiya məhkəməsində cavabdehin nümayəndəsi X28 apellyasiya şikayətini müdafiə edib, şikayətin dəlillərinə uyğun izahat verərək, Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli, 2-1(120)-1000/2022 nömrəli qərarının ləğv olunmasını və iddianın təmin edilməməsi barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Apellyasiya məhkəməsində cavabdehlər və üçüncü şəxs X5 nümayəndəsi və vəkili X27 apellyasiya şikayətini müdafiə edib, şikayətin dəlillərinə uyğun izahat verərək, Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli, 2-1(120)-1000/2022 nömrəli qərarının ləğv olunmasını və iddianın təmin edilməməsi barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Şifahi məhkəmə baxışında iştirak edən iddiaçının nümayəndəsi X19 apellyasiya şikayətinin rədd edilməsini və birinci instansiya məhkəməsinin qərarının dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılmasını tələb edərək, iddia ərizəsində göstərilənlərə və birinci instansiya məhkəməsində verdiyi izahata uyğun izahat vermişdir. Məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə üçüncü şəxs Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri publik hüquqi şəxsi 13 saylı Şirvan Ərazi İdarəsinə rəsmi qaydada məlumat verilməsinə baxmayaraq, üçüncü şəxsin nümayəndəsi məhkəmə iclasına gəlməmiş və iştirak etməməsinin səbəbi barədə məhkəmə kollegiyasına məlumat verilməmişdir. Məhkəmə kollegiyası, Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 62-ci maddəsinə əsasən işə üçüncü şəxsin nümayəndəsinin iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Tətbiq edilən hüquq İnzibati Prosessual Məcəllə: Maddə 2.2.1. İnzibati məhkəmə icraatı qaydasında şəxsin hüquq və vəzifələri ilə bağlı inzibati orqan tərəfindən qəbul edilmiş inzibati aktın mübahisələndirilməsinə (ləğv olunmasına və ya dəyişdirilməsinə) dair iddialara (mübahisələndirmə haqqında iddia) baxılır. Maddə 12.1. Məhkəmə proses iştirakçılarının izahatları, ərizə və təklifləri ilə, onların təqdim etdikləri sübutlarla və işdə olan digər materiallarla kifayətlənməyərək, mübahisənin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki halları xidməti vəzifəsinə görə araşdırmağa borcludur. Maddə 13. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 13-cü maddəsinə əsasən məhkəmə qaldırılan iddialarda yol verilən formal xətaların aradan qaldırılmasında, aydın olmayan iddia tələblərinin dəqiqləşdirilməsində, yanlış iddia növlərinin münasibləri ilə əvəz olunmasında, natamam faktiki məlumatların tamamlanmasında, eləcə də işin hallarının müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edən izahatların təqdim olunmasında proses iştirakçılarına yardım etməyə borcludur. Maddə 35.1. Bu Məcəllədə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, iddiaçının iddia ərizəsində inzibati aktın qəbul edilməsi və ya qəbul edilməsindən imtina olunması, yaxud inzibati orqanın hərəkəti və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırdığı hallarda mübahisələndirmə haqqında, məcburetmə haqqında, öhdəliklərin icrası haqqında və müəyyən hərəkətləri etməkdən çəkinməyə dair iddia mümkün sayılır. Maddə 37. Bir-biri ilə əlaqəli olduğu, bir cavabdehə yönəldiyi və bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş eyni məhkəməyə aid olduğu hallarda bir neçə iddia tələbi iddiaçı tərəfindən bir iddiada birləşdirilə bilər. Maddə 38.1. Mübahisələndirmə haqqında iddia inzibati aktın təqdim (elan) olunduğu vaxtdan, şikayət instansiyasına şikayət verildiyi hallarda isə şikayətə dair qəbul olunan inzibati aktın təqdim olunduğu vaxtdan 30 gün müddətində, elmi dərəcələr və elmi adlar verilməsi, xarici ölkələrdə verilmiş elmi dərəcələr və elmi adlar haqqında sənədlərin nostrifikasiyası (ekvivalentliyinin müəyyən edilməsi və tanınması) və ya təkrar attestasiya əsasında tanınması, elmi dərəcədən və elmi addan məhrumetmə (elmi adın və elmi dərəcənin bərpası) ilə bağlı inzibati aktlara münasibətdə isə bu inzibati aktlar qəbul edildiyi tarixdən 2 ay müddətində qaldırıla bilər. Maddə 85.1. Şikayət məhkəmə qərarının tam formada təqdim olunduğu gündən 30 gün, məhkəmə qərardadının isə elan olunduğu gündən 10 gün müddətində inzibati məhkəmə vasitəsilə verilir. Maddə 87.5. Şikayətlə bağlı qərar apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən şifahi məhkəmə baxışı qaydasında qəbul edilir. Maddə 87.6. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qərarını dəyişdirmədən qüvvədə saxlaya bilər, dəyişdirə bilər və ya ləğv edərək (tam və ya qismən) yeni qərar qəbul edə bilər. Birinci instansiya məhkəməsinin qərarı apellyasiya tələbi həddində dəyişdirilə bilər. Maddə 87.7. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi, bir qayda olaraq, mübahisə ilə bağlı işə mahiyyəti üzrə baxaraq həll edir. Məhkəmə icraatının davam etdirilməsinin zəruri olduğu aşağıdakı müstəsna hallarda apellyasiya instansiyası məhkəməsi, barəsində şikayət verilmiş məhkəmə qərarını ləğv edərək işi müvafiq inzibati məhkəməyə göndərə bilər: Maddə 87.8. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi qərarını əsaslandırmağa borcludur. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qərarını dəyişdirmədən qüvvədə saxladıqda, həmin qərardakı əsaslara istinad edə bilər. Lakin hər bir halda apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qərarında apellyasiya şikayətinin dəlillərinə münasibət bildirilməlidir. Maddə 87.8. Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin şikayətlə bağlı hüquqi mövqeyi birinci instansiya məhkəmələri üçün məcburidir. Maddə 89. Bu Məcəllənin 94.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müddətdə şikayətin verilmədiyi və ya proses iştirakçıları tərəfindən şikayətin geri götürüldüyü hallarda, məhkəmə qərarı onun təqdim olunduğu gündən 30 gün, məhkəmə qərardadı isə 10 gün keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir. Şikayətin geri götürülməsi haqqında bəyanat yazılı şəkildə məhkəməyə təqdim olunmalıdır. Maddə 90.1. Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qərar və ya qərardadlarından, bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş hallar istisna olmaqla, Ali Məhkəmənin İnzibati kollegiyasına şikayət verilə bilər. Apellyasiya şikayətinin mümkünlüyü, apellyasiya baxışının hədləri Şirvan Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasının xx.xx.2023-cü il tarixli qərardadı ilə apellyasiya şikayəti mümkün sayılmışdır. Apellyasiya şikayətində birinci instansiya məhkəməsinin qərarı bütövlükdə mübahisələndirildiyi üçün hazırkı icraat çərçivəsində məhkəmə aktının qanuniliyi və əsaslılığı tam olaraq yoxlanılacaqdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin mövqeyi Məhkəmə kollegiyası iş materiallarını və apellyasiya şikayətinin dəlillərini araşdıraraq hesab edir ki, apellyasiya şikayəti qismən təmin edilməli, qərar ləğv edilməli və işə yenidən baxılması üçün inzibati iş Şirvan İnzibati Məhkəməsinə qaytarılmalıdır. Bu, aşağıdakı səbəblərdən irəli gəlir. Birincisi, İnzibati Prosessual Məcəllənin 30 və 37-ci maddəsinin müddəaları və onların hazırkı mübahisəyə tətbiq edilməsi əsasları birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən tam və hərtərəfli araşdırılmamışdır. Belə ki, hazırkı inzibati mübahisədən müəyyən olunur ki, iddiaçı bir icraat çərçivəsində iki inzbati orqanı (Arbatan və Aşağı Noxudlu bələdiyyələrini) cavabdeh kimi müəyyən etmişdir. Məhkəmə tərkibinin qənaəti ondan ibarətdir ki, hər iki bələdiyyə ayrı-ayrılıqda “İnzibati icraat haqqında” Qanununun 2-ci maddəsinin tələbləri baxımından müstəqil inzibati orqanlardır və ayrı-ayrı kəndlərdə yerli özünüidarəetmə fəaliyyətini həyata keçirirlər. Eyni zamanda hazırkı inzibati mübahisədə hər iki cavabdehin müştərək hüquqi maraqlara malik olması və yaxud da hüquq və vəzifələrinin eyni faktiki və hüquqi əsaslara söykənməsi də tam müəyyən olunmur. Nəzərə almaq lazımdır ki, bir icraat çərçivəsində iki cavabdehin mübahislələndirilən qərarlarının ümumi və xüsusi mümkünlük şərtlərinin, eyni zamanda icraatın dayandırılması əsaslarının yoxlanılması fərqli hüquqi nəticələrlə yekunlaşa bilər. Odur ki, məhkəmə tərkibi hesab edir ki, işə yenidən baxacaq birinci instansiya məhkəməsi hazırkı icraatın müstəqil işlər üzrə icraata ayrılması məsələsinə hüquqi qiymət verməlidir. İkincisi, hazırkı iddia tələbi iddianın mümkünlük şərtlərinə cavab verməlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, hazırkı iddia tələbi yalnız o zaman mümkün sayıla bilər ki, iddiaçı iddia ərizəsində inzibati aktların qəbul edilməsi ilə hüquq və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu bildirsin. Başqa sözlə, iddia qaldırmaq səlahiyyəti onu nəzərdə tutur ki, iddiaçı iddia ərizəsində inzibati aktlarının qəbulu nəticəsində subyektiv hüquqlarının pozulduğunu irəli sürür. İşin hallarından müəyyən edilir ki, iddiaçı özünü subyektiv hüququn sahibi kimi qəbul etməsini Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382s saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinə müvafiq olaraq 70 hektar və 103 hektar torpaq sahələri ayrılması ilə əsaslandırır (İ cild, səh 151-154). Eyni zamanda iddiaçının nümayəndəsi iddia ərizəsində Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müvafiq sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinə ayrılan torpaq sahələrinin cavabdehlərin mübahisələndirilən qərarları üçüncü şəxsə icarəyə verildiyini iddia edir. İddiaçının məhkəmə iclasında təqdim etdiyi və iş materiallarına əlavə edilmiş Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 29 mart 2023cü il tarixli, 10/8325 nömrəli ekspert rəyindən müəyyən edilir ki, “torpaqlardan daimi istifadə hüququna dair 08 oktyabr 1998-ci il tarixli, JN262, kod ******* nömrəli dövlət aktına əsasən iddiaçının istifadəsinə ayrılan 70,43 ha torpaq sahəsi ilə cavabdeh X12 hərrac və müsabiqə qaydasında icarəyə verilmiş və faktiki istifadəsində olan torpaq sahələrində, üst-üstə düşmə halı mövcud deyil”. Göründüyü kimi, tərəflər arasında kommersiya mübahisəsi zamanı müvafiq ekspertza təyin edilmiş və müəyyən edilmişdir ki, Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382s saylı sərəncamı ilə iddiaçıya ayrılmış 70,43 ha torpaq sahəsi ilə cavabdehin mübahisləndirlən qərarları ilə hazırkı işdəki üçüncü şəxsin icarəsinə verilmiş torpaq sahələrinin koordinatları üst-üstə düşmür. Beləliklə, əgər iddiaçıya ayrılmış torpaq sahələri ilə cavabdehlərin mübahisələndirilən qərarları ilə üçüncü şəxsin icarəsinə verilmiş torpaq sahələrinin koordinatları üst-üstə düşmürsə, bu zaman birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən iddiaçının subyektiv hüququn sahibi kimi qəbul edilib-edilməsinə hüquqi qiymət verilməlidir. Çünki bu hal iddianın mümkülüyü baxımından çox vacibdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, inzibati məhkəmə icraatı zamanı işə baxan hakim Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 12.1-ci maddəsinin tələbləri baxımından tərəflərin təqdim etdikləri sübutlarla kifayətlənməməli, mübahisənin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki halları xidməti vəzifəsinə görə araşdırmağa borcludur. Üçüncüsü, qeyd etmək lazımdır ki, iddia qaldırmaq müddətinə (İnzibati Prosessual Məcəllənin 38.1-ci maddəsi) əməl olunması mübahisləndirmə haqqında iddianın xüsusi mümkünlük şərtidir. İş materiallarından müəyyən olunur ki, cavabdehlərin 2014-cü il tarixli qərarları mübahisləndirilir. Eyni zamanda, iş materiallarından müəyyən olunur ki, Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli qərardadına əsasən iddiaçının nümayəndəsinin buraxılmış müddətin bərpası barədə ərizəsi təmin edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, “iddia müddəti” xüsusi mümkünlük şərti kimi ona görə vacibdir ki, qeyd olunan müddət hüquq münasibətləri iştirakçılarını intizamlandırmaqla, onlardan qeyri-müəyyən dövr ərzində deyil, konkret müddətlər daxilində hüquqlarını həyata keçirmək üçün real hərəkətlər etmələrini tələb edir. Təsadüfi deyildir ki, İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi Stanyo Belçikaya qarşı iş üzrə 7 iyul 2009-cu il tarixli qərarında göstərmişdir ki, qanunvericilikdə müəyyən olunan iddia müddətinin məqsədi hüquqi müəyyənlikdir. Belə ki, potensial cavabdehləri vaxtı ötmüş tələblərdən qoruyur və məhkəmələri müəyyən zaman keçdikdən sonra qeyrimüəyyən və natamam sübutlara əsaslanmaqla qərar çıxarmaq zərurətindən azad edir. Məhkəmə tərkibinin qənaəti ondan ibarətdir ki, iddia müddətinin bu cür təyinatı nəzərə alınaraq, birinci instansiya məhkəməsi yalnız müddətin bərpa edilməsinə dair ərizədəki məlumatlara istinad etməklə kifayətlənməməli, müddətin üzrlü səbəbdən buraxılıb-buraxılmaması istiqamətində zəruri araşdırma aparmalıdır. Ancaq iş materiallarından müəyyən olunur ki, birinci instansiya məhkəməsi mübahisəli torpaq sahələrinin 2014-cü ildən hal-hazırdək kimin faktiki istifadəsində olmasını, icarə haqlarının kim tərəfindən ödənilməsini və s. halları araşdırmamışdır. Dördüncüsü, yuxarıda da qeyd olunduğu kimi, işin hallarından müəyyən edilir ki, iddiaçı özünü subyektiv hüququn sahibi kimi qəbul etməsini Salyan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 14 dekabr 1996-cı il tarixli, 382s saylı və 05 mart 1998-ci il tarixli, 71-s saylı sərəncamları ilə İddiaçı kiçik müəssisəsinə müvafiq olaraq 70 hektar və 103 hektar torpaq sahələri ayrılması ilə əsaslandırır. İş materialarına əlavə edilmiş Şirvan İnzibati Məhkəməsinin 10 mart 2023-cü il tarixli 2- 1(120)-1086 saylı məktubunda qeyd edilmişdir ki,...“Salyan Rayon İcra Hakimiyyətinə qarşı “xx.xx.1998-ci il tarixli, 71 saylı sərəncamın qüvvədən düşmüş hesab edilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması” tələbinə dair iddia ərizəsi Şirvan İnzibati Məhkəməsinin dəftərxanasına daxil olmuş və inzibati iş kimi qeydə alınaraq Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 45.4-cü maddəsinə əsasən məhkəməyə daxil olduğu gündən icraata qəbul edilmiş hesab edilmişdir”. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 7.1ci maddəsinə görə mübahisənin həllinin tamamilə və ya qismən həmin dövrdə baxılan digər inzibati mübahisənin predmetini təşkil edən və ya inzibati orqan tərəfindən baxılmalı olan hüquq münasibətinin mövcud olmasından və ya olmamasından asılı olduğu hallarda, məhkəmə iş üzrə icraatı həmin mübahisə həll edilənə kimi və ya inzibati orqan tərəfindən müvafiq qərar qəbul edilənə kimi dayandıra bilər. Odur ki, işə yenidən baxacaq birinci instansiya məhkəməsi icraatın dayandırılması məsələsini tərəflərlə müzakirə etməli və həmin məsələyə hüquqi qiymət verməlidir. Göstərilənlər onu deməyə əsas verir ki, hazırkı işə baxarkən və qərar qəbul edərkən birinci instansiya məhkəməsi mübahisənin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən işin faktiki hallarını tam və hərtərəfli araşdırmamış, iddianın mümkünlüyünə düzgün hüquqi qiymət verməmiş, bununla da prosessual pozuntuya yol vermişdir. Belə ki, obyektiv araşdırma prinsipinin mahiyyətinə görə iş üzrə araşdırmanın həcmi, konkret işin hallarından asılı olaraq, hər bir halda məhkəmə tərəfindən xidməti mövqeyinə görə müəyyən olunmalı, iş üzrə düzgün qərarın qəbul edilməsi məqsədlərinə xidmət etməli və bunun üçün yetərli olmalıdır. Bu baxımdan hazırkı mübahisəyə münasibətdə məhkəmə iddiaçıya aid sənədlərin, faktların və digər mübahisəli halların tədqiq olunmasına yönəlmiş və işin müəyyən olunmuş hallarına uyğun obyektiv qərar qəbul etməyə imkan verən həcmdə araşdırma aparılmasını təmin etməli idi. Lakin birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən qeyd edilən məqsədlərə cavab verən həcmdə araşdırılma aparılmamışdır. Beləliklə, məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, apellyasiya şikayəti qismən təmin edilməli, Şirvan İnzibati Məhkəməsinin 02 noyabr 2022-ci il tarixli 2-1(120)1000/2022 nömrəli qərarı ləğv edilməli, işə yenidən baxılması və sonrakı prosessual hərəkətlərin yerinə yetirilməsi üçün inzibati iş Şirvan İnzibati Məhkəməsinə qaytarılmalıdır. Nəticəvi hissə Yuxarıda göstərilənlərə və İPM-in 4.1, 68, 69, 81-82, 87, 89, 90 və 94-cü maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası qərara aldı: Cavabdehlər və üçüncü şəxs X22 tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti qismən təmin olunsun. Şirvan İnzibati Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli 2-1(120)1000/2022 qərarı ləğv edilsin, işə yenidən baxılması və sonrakı prosessual hərəkətlərin yerinə yetirilməsi üçün inzibati iş Şirvan İnzibati Məhkəməsinə qaytarılsın. Qərardaddan tam formada təqdim olunduğu gündən 10 (on) gün müddətində Şirvan Apellyasiya Məhkəməsi vasitəsi ilə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasına (Bakı şəhəri, Y.Səfərov küçəsi 14, 1193-cü məhəllə) kassasiya şikayəti verilə bilər. Qərardaddan şikayət verilmədiyi və ya proses iştirakçıları tərəfindən geri götürüldüyü halda, qərardad onun təqdim olunduğu gündən 10 gün keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir.