Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Qərar — İş №2-1(107)-165/2020

Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Şəki şəhəri İş № 2-1(107)-165/2020 06.05.2020 ŞƏKİ APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ Hakimlər Rəfiyev Rövşən Rafiq oğlu (sədrlik edən və məruzəçi), Abbasov Gündüz Qasım oğlu, Məlikov Vəzirxan İsgəndər oğlundan ibarət tərkibdə, Muradlı Yeganə Rəfail qızının katibliyi ilə, X1 (bundan sonra mətndə iddiaçı) Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Cavabdehnə (bundan sonra mətndə cavabdeh) qarşı “xx.xx.1967-ci il tarixdən xx.xx.1973-cü il tarixədək Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda əyani təhsil aldığı illərin sosial sığorta stajına daxil edilməsi və əmək pensiyası məbləğinin xx.xx.2013-cü il tarixdən yenidən hesablanaraq yaranmış fərq məbləğinin birdəfəlik ödənilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması” tələbinə dair inzibati iş üzrə Şəki İnzibati Məhkəməsinin xx xxxx 2020-ci il tarixli, 2-1(116)-655/2020 nömrəli qərarından cavabdeh tərəfindən verilmiş apelyasiya şikayətinə şifahi məhkəmə iclasında baxaraq aşağıdakı qərarı qəbul etdi. Təsviri hissə İddiaçı xx.xx.1950-ci il tarixdə anadan olmuşdur. 63 yaşı tamam olduğu xx.xx.2013cü il tarixdən ona yaşa görə əmək pensiyası təyin olunmuşdur. Hal-hazırda 295,42 manat məbləğində yaşa görə əmək pensiyası alır. xx.xx.1967-ci il tarixdən xx.xx.1973-cü il tarixədək Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda əyani təhsil almışdır. Əyani təhsil aldığı müddətin sosial sığorta stajına daxil edilməsi üçün ərizə ilə ƏƏSMN yanında DSMF-nin Şəki şəhər şöbəsinə müracət etmişdir. Lakin şöbə tərəfindən ünvanına göndərilmiş məkubda əyani təhsil müddətinin sosial sığorta stajına daxil edilməsinin mümkün olmadığı bildirilmişdir. Cavabdeh xx.xx.2020-ci il tarixli imtinasında bildirmişdir ki, iddiaçıya xx.xx.2013-cü il tarixdən yaşa görə əmək pensiyası təyin olunduğundan «Əmək pensiyaları haqqında» Azərbaycan Pespublikası Qanununun 21-ci maddəsinə əsasən əyani təhsil müddətinin sosial sığorta stajına daxil edilməsi mümkün deyildir. Cavabdeh orqan xx.xx.2020-ci il tarixdə birinci instansiya məhkəməsinə ünvanladığı məktubda qeyd etmişdir ki, iddiaçının təhsil illəri onun social sığorta stajına daxil ediləcəyi təqdirdə iddiaçının əmək pensiyasında 18 manat 96 qəpik məbləğində artım olacaqdır. Şəki İnzibati Məhkəməsinin (hakim İ.Cabbarov) xx xxxx 2020-ci il tarixli, 2-1(116)- 655/2020 nömrəli qərarı ilə iddia təmin edilərək, cavabdehin üzərinə iddiaçının xx.xx.1967ci il tarixdən xx.xx.1973-cü il tarixədək Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda əyani təhsil aldığı illərin sosial sığorta stajına daxil edilməsi və əmək pensiyası məbləğinin xx.xx.2013cü il tarixdən yenidən hesablanaraq yaranmış fərq məbləğinin ödənilməsi öhdəliyi qoyulmuşdur. Cavabdeh apelyasiya şikayəti verərək birinci instansiya məhkəməsinin qərarının ləğv edilməsi və iddiaçının tələbinin təmin edilməməsi barədə qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. Apelyasiya şikayətinin dəlilləri Cavabdeh apelyasiya şikayətini onunla əsaslandırmışdır ki, “Əmək pensiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 21-ci maddəsində sosial sığorta stajına daxil edilməli olan iş və ya digər fəaliyyət müddətləri nəzərdə tutulmuşdur. Həmin maddədə vətəndaşların təhsil aldığı müddətin onların sosial sığorta stajına daxil edilməsi nəzərdə tutulmamışdır. Mübahisəli hüquq münasibətinin yarandığı zaman, yəni vətəndaş pensiya yaşına çatdığı vaxt qüvvədə olan “Əmək pensiyaları haqqında“ Azərbaycan Respublikası Qanununda vətəndaşın təhsil alması onun sosial sığorta stajının hesablanması zamanı nəzərə alınması qanunvericiliyin tələblərinə ziddir. Bu səbəbdən birinci instansiya məhkəməsinin qərarının ləğv edilməsini və iddianın təmin edilməməsini xahiş etmişdir. Tərəflərin izahatları Məhkəmə kollegiyasının iclasında iştirak edən cavabdehin nümayəndəsi X3 birinci instansiya məhkəməsinin qərarının ləğv edilməsini və apelyasiya şikayətinin təmin edilməsini xahiş etmişdir. Məhkəmə kollegiyasının iclasının yeri və vaxtı barədə xəbərdar edilmiş iddiaçı məhkəmə kollegiyasının iclasında iştirak etməmişdir. Məhkəmə kollegiyası iddiaçının iştirakı olmadan hazırkı işə baxılmasını mümkün hesab etmişdir. İş materiallarında olan aşağıda sadalanan sənədlər məhkəmə kollegiyasının araşdırmasının predmetini təşkil etmişdir. Həmin sənədlərin məzmununa istinad edilir. Onlara iddiaçının AZE seriyalı 0******* nömrəli Şəxsiyyət Vəsiqənin surəti, DSMF-nin Şəki şəhər şöbəsinin xx.xx.2020-ci il tarixli **********8 nömrəli imtina məktubu, xx.xx.2020-ci il tarixli etirazı, Э seriyalı 216801 nömrəli diplomun təsdiqlənmiş surətivə apelyasiya şikayəti aiddir. Əsaslandırma hissəsi Cavabdehin apelyasiya şikayəti vaxtında, yəni birinci instansiya məhkəməsinin qərarının təqdim olunduğu gündən 30 gün müddətində (İPM-in 85.1-ci maddəsi) verilmiş,formal baxımdan lazımi qaydada əsaslandırılmış və orada şikayətçinin tələbi göstərilmişdir (İPM-in 85.2 və 85.3-cü maddələri). İddiaçı tərəfindən qaldırılmış öhdəliyin icrası haqqında iddia (İPM-in 34.1-ci maddəsi) mümkün iddiadır. Belə ki, baxılan işdə söhbət İPM-in 1.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş mənada inzibati mübahisədən gedir ki, buna da baxmaq səlahiyyəti inzibati məhkəmələrə aiddir (İPM-nin 2.1, 3.1 və 8.1-ci maddələri). İddiaçı mahiyyət üzrə “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 3.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş mənada inzibati orqan olan cavabdehin üzərinə inzibati aktın qəbul edilməsi ilə əlaqədar olmayan, lakin publik hüquq sahəsinə aid olan hərəkətin edilməsi öhdəliyinin qoyulmasını istəyir. İddiaçının hazırkı tələbin təmin edilməsində hüquqi marağı mövcuddur və iddia tələbi təmin edilərsə onun əmək pensiyası 28 manat 01 qəpik arta bilər. Belə ki, hazırkı tələb üzrə məhkəmə qərarı qüvvədə qaldığı təqdirdə iddiaçının əmək pensiyası artacaqdır. Baxılması inzibati məhkəmələrin səlahiyyətinə (İPM-in 1.1, 2.1, 2.2.3 və 34.1-ci maddələri) aid olan öhdəliyin icrası haqqında iddianın ümumi mümkünlük şərtlərinə əməl edilmişdir. Belə ki, iddiaçılar onların müraciətinin təmin edilməsindən cavabdehin imtinasında ehtiva olunan hərəkətin İPM-in 35.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş mənada onların hüquqlarını pozduğunu iddia edə bilərlər. İddianın xüsusi mümkünlük şərti də təmin olunmuşdur. Belə ki, bu növ iddianın xüsusi mümkünlük şərti iddiaçının əvvəlcədən eyni məzmunlu tələblə inzibati orqana müraciət edib-etməməsidir. İddiaçı hazırkı tələblə bağlı əvvəlcədən cavabdehə müraciət etmiş, cavabdeh inzibati orqan bundan imtina etdiyindən hazırkı mübahisə yaranmışdır. Məhkəmə kollegiyası müəyyən edir ki, iddiaçının hazırkı iddianın qaldırılmasında hüquqi marağı mövcuddur, yəni onun təhsil aldığı müddət onun sığorta stajına daxil edildiyi təqdirdə onun pensiyasında artım ola bilər. Belə ki, cavabdeh inzibati orqan xx.xx.2020-ci il tarixli məktubundan görünür ki, iddiaçının təhsil illəri onun sosial sığorta stajına daxil ediləcəyi təqdirdə iddiaçının əmək pensiyasında 18 manat 96 qəpik məbləğində artım olacaqdır. Məhkəmə kollegiyası birinci instansiya məhkəməsinin hüquqi mövqeyi ilə razılaşır və aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edir. İddiaçı xx.xx.1967-ci il tarixdən xx.xx.1973-cü il tarixədək Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda əyani təhsil almış, dövlət imtahan komissiyasının xx.xx.1973-cü il tarixli qərarı ilə həkim ixtisası verilmişdir.İddiaçı xx.xx.1950-ci il tarixdə anadan olmuş, 63 yaşı tamam olduğu xx.xx.2013-cü il tarixdən ona yaşa görə əmək pensiyası təyin olunmuş, hazırda 295,42 manat məbləğində yaşa görə əmək pensiyası alır. Qeyd edilənlər işin mübahisələndirilməyən halıdır. İddiaçı təhsil aldığı illərin onun sığorta stajına daxil edilməsini xahiş etmiş, müraciətinə cavabdeh orqan bildirmişdir ki, “Əmək pensiyaları haqqında“ Azərbaycan Respublikası Qanununun 21-ci maddəsində sığorta stajına daxil edilən iş və ya digər fəaliyyət müddətlərinin tərkibində əyani təhsil müddəti nəzərədə tutulmadığından təhsil aldığı illərin sosial sığorta stajına daxil edilməsindən imtina etmişdir. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 149.7-ci maddəsinə əsasən, fiziki və hüquqi şəxslərin hüquqi vəziyyətini yaxşılaşdıran, hüquq məsuliyyətini aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən normativ hüquqi aktların qüvvəsi geriyə şamil edilir.Başqa normativ hüquqi aktların qüvvəsi geriyə şamil edilmir. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 1.2-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllə ilə başqa qayda müəyyən edilmədiyi və bu Məcəllə ilə nəzərdə tutulmuş prosessual prinsiplərə zidd olmadığı hallarda, inzibati mübahisələrə dair işlər üzrə məhkəmə icraatında Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin müddəaları tətbiq oluna bilər. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 217.2-ci maddəsinə əsasən, qətnamə mübahisəli hüquq münasibətinin yarandığı zaman qüvvədə olan maddi hüquq normalarına və işin baxılması zamanı qüvvədə olan prosessual hüquq normalarına uyğun çıxarılmalıdır. xx.xx.1956-cı ildə qanuni qüvvəyə minmiş və xx.xx.1992-ci il tarixədək qüvvədə olmuş “Dövlət pensiya təminatı” haqqında SSRİ Qanununun 1-ci maddəsinin v) bəndinə görə, ali məktəblərdə, orta ixtisas məktəblərində, sənət məktəblərində, başqa məktəblərdə və kadr hazırlayan kurslarda oxuyanlar əmək pensiyası almaq hüququna malikdirlər. Həmin Qanunun 109-cu maddəsinin i) yarımbəndində qeyd olunur ki, ali, orta ixtisas, texniki peşə məktəblərini bitirmiş şəxslərin təhsil müddəti iş stajına daxil edilir. xx xxxxxxxx 1992-ci il tarixli “Vətəndaşların pensiya təminatı haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 67-ci maddəsinin ğ) bəndinə əsasən, ali, orta ixtisas, texniki peşə məktəblərini bitirmiş şəxslərin təhsil müddəti, habelə kadr hazırlayan kurslarda, ixtisasartırma və yenidən ixtisaskeçmə kurslarında, aspiranturada, doktoranturada və klinik ordinaturada təhsil müddəti iş stajına daxil edilir. İstinad olunan maddi hüquq normalarının tələbindən görünür ki, ali, orta ixtisas, texniki peşə məktəblərində təhsil müddəti iş stajına daxil edilməlidir. Qanunvericilikdə qeyd edilən dövrün əmək stajına daxil edilməsi barədə konkret göstəriş olduğundan o, bu hüquqdan məhrum edilə bilməz. Habelə, şəxsin təhsil aldığı dövrün qanunvericiliyinə görə həmin dövr artıq onun əmək stajı hesab edilir. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 149-cu maddəsinə əsasən, hazırda qüvvədə olan qanunvericiliyi həmin dövrə tətbiq etmək mümkün deyildir. Çünki, fiziki və hüquqi şəxslərin hüquqi vəziyyətini yaxşılaşdıran, hüquq məsuliyyətini aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən normativ hüquqi aktların qüvvəsi geriyə şamil edilir. Göründüyü kimi, cavabdehin ağırlaşdırıcı hallara istinad edərək əyani təhsil müddətini sosial sığorta stajına daxil etməməsi konstitusion normanın pozulmasıdır. Bundan başqa, iddiaçının əyani təhsil aldığı müddət onun artıq qazanılmış hüququdur. Qeyd edilməlidir ki, “əmək stajı” və “pensiya hüququ” bir-birindən fərqli anlayışlardır. Pensiya hüququ şəxsin qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş yaş həddinə çatdıqdan sonra yaranan hüququdur, yəni, bu gün qüvvədə olan pensiya hüquq normalarını tənzimləyən qanunvericilik aktında əyani təhsil müddətinin əmək stajına daxil edilməməsi pensiya hüququ yaranmış şəxsə deyil, hazırda əyani təhsil alan şəxsə şamil edilməlidir. Ona görə də “əyani təhsil müddətinin əmək stajına daxil edilməsi” məsələsi həmin təhsil alınan vaxt qüvvədə olan qanunvericiliklə, pensiya hüququ isə bu hüququn yarandığı vaxt qüvvədə olan qanunvericiliklə tənzimlənir. Beləliklə, məhkəmə hesab edir ki, “əmək stajı” və “pensiya hüququ” müxtəlif dövrlərdə yaranan hüquqi anlayışlar olduğundan təhsil müddətinin sığorta stajına daxil edilməsi məsələsi şəxsin pensiya hüququnun yaranması vaxtı ilə müəyyən edilə bilməz. Məhkəmə kollegiyası iddiaçının təhsil aldığı müddətin onun sosial sığorta stajına daxil edilməsini onun təhsil aldığı dövrdə qüvvədə olan qanunvericilik müəyyən edir. Bu hüquq iddiaçının qazanılmış hüququdur. Bu hüquqdan iddiaçını məhrum etmək Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının prinsiplərinə ziddir. Konstitusiyada normativ hüquqi aktlara aid əsas prinsiplərindən biri olan, normativ hüquqi aktlar hüquqa və haqqədalətə (bərabər mənafelərə bərabər münasibətə) əsaslanmalı olmasıdır. Eyni zamanda, Konstitusiyasnın digər müddəasına görə insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir. “İnzibati icraat haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun: 19.1-ci maddəsinə əsasən inzibati icraat zamanı işin faktiki halları ilə əlaqədar fiziki və ya hüquqi şəxslər tərəfindən təqdim olunan sənədlər və dəlillər, onların həqiqətə uyğun olmadığı sübuta yetirilməyibsə, mötəbər hesab olunur. Fiziki və ya hüquqi şəxslərdən həmin sənədlərin və dəlillərin mötəbərliyini təsdiq edən əlavə sənədlərin və ya məlumatların tələb olunması qadağandır. 19.2-ci maddəsinə əsasən təqdim olunmuş sənədlərin və dəlillərin mötəbərliyinə əsaslı şübhələr olduğu hallarda, inzibati orqan müstəqil şəkildə və öz hesabına onların mötəbərliyinin müəyyən edilməsi üçün tədbirlər görür. 24.1-ci maddəsinə əsasən inzibati orqan inzibati icraat zamanı işin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki halları hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırmağa borcludur. 24.2-ci maddəsinə əsasən inzibati orqan maraqlı şəxslərin xeyrinə olan halların araşdırılmasından və nəzərə alınmasından imtina edə bilməz. 24.3-cü maddəsinə əsasən inzibati icraat zamanı işin bütün hallarının araşdırılması inzibati orqanın xidməti vəzifəsindən irəli gəlir. Araşdırmanın üsulu və həcmi inzibati orqan tərəfindən müəyyən edilir. İnzibati orqan maraqlı şəxslərin izahatları ilə və təqdim etdiyi sübutlarla bağlı deyildir. 24.4-cü maddəsinə əsasən təqdim olunmuş sübutlar yetərli olmadıqda, inzibati orqan öz təşəbbüsü ilə əlavə sübutlar toplamağa borcludur. Bundan əlavə məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, “Əmək pensiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 32.1-1-ci maddəsinə əsasən əmək pensiyaları onu almaq hüququ yarandığı gündən, lakin bu Qanunun qüvvəyə mindiyi gündən tez olmamaqla və müraciət edilən tarixdən əvvəlki ən çoxu üç il üçün ödənilməklə, bu maddədə müəyyən edilmiş müddətlərə təyin edilir. Bu Qanuna uyğun olaraq ötən dövr üçün hesablanan pensiyanın ümumi məbləği ötən dövrdəki ayların sayına bölünərək aylıq pensiyanın üzərinə əlavə edilməklə ödənilir. Qeyd edilən norma iddiaçıya münasibətdə şamil oluna bilməz. Belə ki, iddiaçının pensiya hüququ xx.xx.2013-cü il tarixdə yaranmış, həmin müddəa isə xx.xx.2017-ci il tarixdən tətbiq edilmişdir. Bundan əlavə iddiaçı artıq pensiyaçıdır və ona pensiya təyin edilən zaman təhsil müddət ona sığorta stajı kimi hesablanmalı idi. Məhkəmə kollegiyası apelyasiya şikayətinin dəlillərini yuxarıda sadalanan hüquq normalarının tələbləri baxımından əsassız hesab edir. İPM-in 87.6-cı maddəsinə əsasən, apelyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qərarını dəyişdirmədən qüvvədə saxlaya bilər, dəyişdirə bilər və ya ləğv edərək (tam və ya qismən) yeni qərar qəbul edə bilər. Birinci instansiya məhkəməsinin qərarı apelyasiya tələbi həddində dəyişdirilə bilər. Beləliklə, məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, birinci instansiya məhkəməsi iddianı təmin etməklə düzgün nəticəyə gəlmişdir. Ona görə də birinci instansiya məhkəməsinin qərarı İPM-in 87.6-cı maddəsinə əsasən dəyişdirilmədən saxlanılmalı, cavabdehin apelyasiya şikayətinin dəlilləri əsassız olduğu üçün təmin edilməməlidir. Nəticəvi hissə Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və İPM-in 68, 69, 87.6, 89, 90.1 və 94.1-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası qərara aldı: Cavabdeh Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Cavabdeh apelyasiya şikayəti təmin edilməsin. Şəki İnzibati Məhkəməsinin xx xxxx 2020-ci il tarixli, 2-1(116)-655/2020 nömrəli qərarı dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılsın. Qərardan onun tam formada təqdim olunduğu gündən 1 ay müddətində Şəki Apelyasiya Məhkəməsi vasitəsi ilə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinə kassasiya şikayəti verilə bilər. Məhkəmə qərarı ondan şikayət verilmədiyi halda, təqdim olunduğu gündən 30 gün keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir.