Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnzibati Məhkəməsi Qərardad — İş №2-1(122)-356/2025

Azərbaycan Respublikası adından QƏRARDAD Naxçıvan şəhəri İş № 2-1(122)-356/2025 23.06.2025 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ İNZİBAT MƏHKƏMƏSİ Hakim Muradov Hicran Xasay oğlunun sədrliyi, Muradov Emin Məhərrəm oğlunun katibliyi, cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin nümayəndəsi X3 iştirakı ilə, İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı “10 aprel 1992-ci il tarixli, 225 nömrəli qərarı ilə mərhum atası X1 mülkiyyətinə verilmiş Naxçıvan şəhəri, 41 -ci məhəllədə Vüsal kiçik müsəssisənin qərb tərəfində yerləşən “Ülvi” kiçik müəssisəsinə məxsus sahəsi 4x6 metr olan mağaza binasının ona geri qaytarılması və ya həmin qeyri yaşayış binasının qanunsuz sökülməsi nəticəsində dəymiş zərərə görə kompensasiya ödənilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması tələbi”nə dair inzibati mübahisə üzrə işə Naxçıvan Muxtar Respublikası İnzibati Məhkəməsinin binasında açıq məhkəmə iclasında baxaraq, m ü ə y y ə n e t d i: İddiaçı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, 10 aprel 1992-ci il tarixli, 225 nömrəli qərarı ilə mərhum atası X1 mülkiyyətinə verilmiş Naxçıvan şəhəri, 41 -ci məhəllədə Vüsal kiçik müsəssisənin qərb tərəfində yerləşən “Ülvi” kiçik müəssisəsinə məxsus sahəsi 4x6 metr olan mağaza binasının ona geri qaytarılması və ya həmin qeyri yaşayış binasının qanunsuz sökülməsi nəticəsində dəymiş zərərə görə kompensasiya ödənilməsi öhdəliyinin cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin üzərinə qoyulması barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 45.4-cü maddəsinin tələbinə müvafiq olaraq iddia ərizəsi məhkəməyə daxil olduğu gündən icraata qəbul olunaraq iş üzrə hazırlıq icraatı ilə bağlı məhkəmə iclası 23 iyun 2025-ci il tarixə təyin edilmiş və bu barədə tərəflərə məlumat verilmişdir. Həmçinin İddiaçı 12 may 2025-ci il tarixli yardım məktubu ünvanlanaraq bildirilmişdir ki, iddia tələbinin məzmununa əsasən Naxçıvan şəhəri, 41-ci məhəllədə Vüsal kiçik müsəssisənin qərb tərəfində yerləşən “Ülvi” kiçik müəssisəsinə məxsus sahəsi 4x6 metr olan mağaza binasının mərhum atası X1 mülkiyyətində olduğunu iddia edərək, həmin mağazanın ona geri qaytarılması və ya müvafiq kompensasiya ödənilməsi tələb edilmişdir. Eyni zamanda, iş materiallarında olan Naxçıvan Şəhər XDM İK-nın 20 aprel 1992-ci il tarixli, 274 nömrəli qərarında "Ülvi" kooperativinə mağaza tikintisi üçün 4*6 kv.m. ölçüsündə torpaq sahəsi ayrılmışdır. Lakin iş materiallarına baxış keçirərkən məlum olmuşdur ki, nə iddiaçının, nə də "Ülvi" kooperativinin Naxçıvan şəhəri, 41-ci məhəllədə yerləşən 4x6 metr olan mağaza binası üzərində mülkiyyət hüququnu təsdiq edən müvafiq sübutlar iş materiallarına əlavə edilməmişdir. Bununla da hazırki iddia iddiaçının adından deyil, müvafiq olaraq "Ülvi" kooperativinin adından və ya həmin kooperativin səlahiyyətli şəxsləri tərəfindən qaldırılmalıdır. Buna görə də iddiaçının hazırki iddia tələbi ilə bağlı subyektiv hüququnun mövcud olması və cavabdeh inzibati orqan tərəfindən hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının hansı qaydada pozulduğunu müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən müvafiq çatışmazlıqların aradan qaldırılması, iddia tələbinin hüquqi əsasını və hazırki iddia tələbi üzrə subyektiv hüququn mövcud olmasını sübut edən müvafiq sübutların məhkəməyə təqdim edilməsi üçün 10 (on) gün (məktubu aldıqdan sonra) müddət təyin edilmiş, əks halda iddia tələbinin Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 35.1-ci maddəsinə əsasən mümkün sayılmayacağı barədə xəbərdarlıq edilmişdir. Məhkəmə tərəfindən iddiaçı məhkəmə iclasının yeri və vaxtı barədə lazımi qaydada xəbərdar edilməsinə baxmayaraq, iddiaçı məhkəmə iclasında iştirak etməmişdir. Odur ki, məhkəmə iddiaçının iştirakı olmadan məhkəmə iclasının keçirilməsini mümkün hesab etmişdir. Məhkəmə iclasında iştirak edən cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin nümayəndəsi X6 iddiaçı tərəfindən təqdim edilmiş sənədlərə əsasən iddiaçının mülkiyyət hüquqlarının öz təsdiqini tapmadığını bildirərək, məhkəmədən iddia tələbinin mümkün sayılmaması barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Məhkəmə cavabdehin nümayəndəsinin izahatını dinləyib, iddia ərizəsini və ona əlavə edilmiş sənədləri tədqiq edərək, iş materiallarına əlavə edilmiş sənədləri nəzərdə keçirərək hesab edir ki, iddia tələbi mümkün sayılmamalıdır. Belə ki, inzibati mübahisələrə baxılması ilə əlaqədar iddianın əsaslılığının yoxlanılması üçün zəruri ilkin şərt onun mümkün hesab edilməsidir. İddianın əsaslılığının yoxlanılmasına yönəlmiş fəaliyyəti zamanı məhkəmə cavabdehə qarşı irəli sürülmüş maddi-hüquqi tələbin mövcud olub-olmamasını araşdırmaqla mahiyyəti üzrə qərar qəbul edir. Mümkünlük şərtləri isə iddiaya mahiyyəti üzrə baxmağa imkan verən şərtlərin mövcudluğunun yoxlanılmasını nəzərdə tutur. İddianın mümkünlüyü həmişə onun əsaslılığının yoxlanılmasından əvvəl aparılan hüquqi dəyərləndirmədir. Ona görə də işə baxan məhkəmə, ilk öncə, mümkünlük şərtlərinin mövcudluğunu yoxlamalı və yalnız həmin şərtlərin mövcudluğunun müəyyən olunmasından sonra iddianın mahiyyəti üzrə araşdırılmasını aparmalıdır. Eyni zamanda, nəzərə almaq lazımdır ki, mümkünlük şərtlərinin mövcudluğunu məhkəmə tərəflərin bunu tələb edib-etməmələrindən asılı olmayaraq xidməti vəzifəsinə görə yoxlamalıdır və bunu prosesin istənilən mərhələsində həyata keçirə bilər. Tərəflər iddianı mümkün hesab etsələr belə, məhkəmə xidməti vəzifəsinə görə aparmalı olduğu yoxlama nəticəsində tərəflərin mövqelərinin əksinə olaraq iddianın mümkünsüzlüyü nəticəsinə gələ bilər. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 19 may 2014-cü il tarixli “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2.1-ci və Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 2.2 və 2.2.1-ci maddələrinin şərh edilməsinə dair qərarında göstərilmişdir ki, inzibati-iqtisadi məhkəmə daxil olmuş iddia ərizəsində tələblərin inzibati icraat qaydasında baxılmasının mümkünlüyü məsələsini araşdırmağa və iddiaçıya bununla bağlı mövqeyini bildirməyə səlahiyyətlidir. "İnzibati məhkəmə icraatında iddianın mümkünlüyünə dair” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 10 aprel 2015-ci il tarixli, 5 saylı qərarının 2.3-cü bəndinə əsasən məhkəmələr, ilk növbədə, iddiaçının həmin iddia tələbi üzrə subyektiv hüququnun olub-olmamasını, cavabdehin həmin iddiaya cavab verməli olubolmamasını, qanunvericilikdə nəzərdə tutulduğu hallarda cavabdehin imtinasının olubolmamasını, İPM-də nəzərdə tutulmuş iddia müddətlərinə riayət edilib-edilmədiyini, prosessual həmiştirakçılığın yol verilənliyini, tələblərin bir iddiada birləşdirilməsinin mümkünlüyünü İPM-in 37-ci maddəsinə uyğun yoxlamalıdırlar. Həmin Qərarın 8.6-cı maddəsinə əsasən iddianın mümkünlük şərtləri icraatın bütün mərhələlərində yoxlanılmalı, həmin şərtlər mübahisənin mahiyyəti üzrə qərar çıxarıldığı anda mövcud olmalıdır. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 35.1-ci maddəsinə görə bu Məcəllədə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, iddiaçının iddia ərizəsində inzibati aktın qəbul edilməsi və ya qəbul edilməsindən imtina olunması, yaxud inzibati orqanın hərəkəti və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırdığı hallarda mübahisələndirmə haqqında, məcburetmə haqqında, öhdəliklərin icrası haqqında və müəyyən hərəkətləri etməkdən çəkinməyə dair iddia mümkün sayılır. İPM-nin sözügedən normasının mahiyyətindən belə anlaşılır ki, inzibati icraat qaydasında baxılan iddia inzibati icraat qaydalarına müvafiq olan iddia növünə uyğun olmalı, subyektiv hüququ olan şəxs tərəfindən müvafiq cavabdehlik daşıyan və qanunla üzərinə məsuliyyət qoyulan inzibati orqana qarşı verilməli və iddiaçı iddia ərizəsində qanunla qorunan hüququ və azadlığının pozulmasını əsaslandırmalı, müvafiq sübutlarını əlavə etməlidir ki, iddianın məhkəmə icraatı mümkün olsun. Başqa sözlə, iddiaçı inzibati orqanın hərəkət və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırmaqla bərabər, iddia irəli sürmək üçün subyektiv hüququnun olmasını da əsaslandırmalıdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun xx.xx.2008-ci il tarixli Qərarına əsasən mülki mübahisənin qanuni həlli üçün işə baxan məhkəmə, ilk növbədə, iddia qaldırmış şəxsin müvafiq subyektiv hüquqa malik olub–olmamasını araşdırmalıdır. Subyektiv hüquq üç elementin məcmusu kimi qiymətləndirilə bilər: öz hərəkətlərinə hüquqi ixtiyar; başqa (borclu) şəxslərdən tələb etmək hüququ; müdafiə hüququ. Subyektiv hüququn ikinci və üçüncü elementləri birinci elementin mövcudluğu ilə bağlıdır. Belə qaydalara riayət etmədən subyektiv hüququn digər elementlərinin, yəni başqa şəxslərdən tələb etmək hüququnun yaranmasından, eləcə də həyata keçirməsindən söhbət gedə bilməz. İddia ərizəsinin məzmunundan aydın olur ki, iddiaçı 10 aprel 1992-ci il tarixli, 225 nömrəli qərarı ilə mərhum atası X1 mülkiyyətinə verilmiş Naxçıvan şəhəri, 41-ci məhəllədə Vüsal kiçik müsəssisənin qərb tərəfində yerləşən “Ülvi” kiçik müəssisəsinə məxsus sahəsi 4x6 metr olan mağaza binasının ona geri qaytarılması və ya həmin qeyri yaşayış binasının qanunsuz sökülməsi nəticəsində dəymiş zərərə görə kompensasiya ödənilməsini tələb edir. İddiaçı tərəfindən iş materiallarına cavabdehin imtina məktubu, qərarların, nizamnamənin, şəhadətnamənin, smetanın surətləri, doğum və ölüm haqqında şəhadətnamələrin, şəxsiyyət vəsiqəsinin təsdiq edilmiş surətləri, qeydiyyat barədə arayışlar əlavə edilmişdir. Həmin sənədlərin hər birinə ayrılıqda baxış keçirilərkən məlum olur ki, onlar iddiaçının qeyd edilən qeyri-yaşayış sahəsinə mülkiyyət hüququnu təsdiq etmir. Belə ki, Naxçıvan Şəhər XDM İK-nın 20 aprel 1992-ci il tarixli, 274 nömrəli qərarında "Ülvi" kooperativinə mağaza tikintisi üçün 4*6 kv.m. ölçüsündə torpaq sahəsi ayrılmışdır. Göründüyü kimi, yuxarıda qeyd olunan qərarda torpaq sahəsinin ayrılması nəzərdə tutulmuş, mülkiyyətə verilməmiş və həmin torpaq sahəsi iddiaçının mərhum atasına deyil, “Ülvi” kiçik müəssisəsinə ayrılmışdır. Buna görə də məhkəmənin yardım məktubunda da qeyd edildiyi kimi iddia “Ülvi" kooperativinin adından və ya həmin kooperativin səlahiyyətli şəxsləri tərəfindən qaldırılmalıdır. Həmçinin iddiaçının tələbinin hüquqi əsası kimi istinad etdiyi Naxçıvan Şəhər XDM İK-nın 10 aprel 1992-ci il tarixli, 225 nömrəli qərarında isə “Ülvi” kiçik müəssisəsinin 4.04.1992-ci il tarixli ümumi yığıncaq qərarına əsasən Nizamnaməsi qeydə alınmış və rəhbəri X2 təyin edilmişdir. Göründüyü kimi istər iddiaçının tələbinin məzmununda hüquqi əsas kimi qeyd edilmiş qərarda, istərsə də iş materiallarında olan digər sənədlərlə iddiaçının mərhum atasının mübahisəli qeyri-yaşayış sahəsi üzərində mülkiyyət hüququ təsdiq edilmir. Bu hal isə özlüyündə iddiaçının hazırki iddia tələbi ilə bağlı subyektiv hüququnun mövcudluğunu istisna edir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 178.1-ci maddəsinə əsasən daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququ qanunla müəyyənləşdirilmiş əsaslarla onun verilməsinin daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alındığı andan əldə edənə keçir. Həmin Məcəllənin 179.1-ci maddəsinə əsasən yeni yaranmış daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququ onun daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alındığı andan əmələ gəlir. İddiaçı mərhum atasının həmin qeyri-yaşayış sahəsi üzərində hüququnu təsdiq edən sübutları iş materiallarına əlavə etmədiyi üçün yardım məktubunda bununla bağlı qeyd olunan məsələyə münasibət bildirilməsi tələb edildiyi halda, iddiaçı tərəfindən hər hansı münasibət bildirilmədiyi üçün iddiaçının hazırkı iddia tələbi ilə bağlı subyektiv hüquqa malik olması mübahisəli olaraq qalmışdır. Bununla da, iddiaçının mərhum atasının mülkiyyət hüququna malik olmaması iddiaçının da onun vərəsəsi qismində həmin əmlak barəsində müvafiq sərəncam və tələb etmək hüququnun da olmamasına səbəb olur. Məhkəmə işin hallarına hüquqi qiymət verərək hesab edir ki, iddiaçı hazırki iş üzrə subyektiv hüquqa malik olmadığından iddia tələbi mümkün sayılaraq mahiyyəti üzrə hüquqi dəyərləndirmə aparıla bilməz. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin: - 13-cü maddəsinin tələbinə əsasən məhkəmə qaldırılan iddialarda yol verilən formal xətaların aradan qaldırılmasında, aydın olmayan iddia tələblərinin dəqiqləşdirilməsində, yanlış iddia növlərinin münasibləri ilə əvəz olunmasında, natamam faktiki məlumatların tamamlanmasında, eləcə də işin hallarının müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edən izahatların təqdim olunmasında proses iştirakçılarına yardım etməyə borcludur. - 35.3-cü maddəsinə əsasən iddianın mümkün sayılmaması barədə məhkəmə qərardad qəbul edir. Həmin qərardaddan yuxarı məhkəməyə şikayət verilə bilər. Beləliklə, yuxarıda şərh olunanlara əsasən məhkəmə belə nəticəyə gəlir ki, İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı “10 aprel 1992-ci il tarixli, 225 nömrəli qərarı ilə mərhum atası X1 mülkiyyətinə verilmiş Naxçıvan şəhəri, 41 -ci məhəllədə Vüsal kiçik müsəssisənin qərb tərəfində yerləşən “Ülvi” kiçik müəssisəsinə məxsus sahəsi 4x6 metr olan mağaza binasının ona geri qaytarılması və ya həmin qeyri yaşayış binasının qanunsuz sökülməsi nəticəsində dəymiş zərərə görə kompensasiya ödənilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması tələbi”nə dair iddiası mümkün sayılmamalıdır. İddiaçı tərəfə izah edilir ki, qeyd olunan müvafiq çatışmazlıqlar aradan qaldırıldıqdan sonra yenidən məhkəmədə iddia qaldırmaq hüququ vardır. Göstərilənlərə əsasən və İPM-in 13, 35, 80, 81 və 85-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə, qəraraaldı: İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı “10 aprel 1992-ci il tarixli, 225 nömrəli qərarı ilə mərhum atası X1 mülkiyyətinə verilmiş Naxçıvan şəhəri, 41 -ci məhəllədə Vüsal kiçik müsəssisənin qərb tərəfində yerləşən “Ülvi” kiçik müəssisəsinə məxsus sahəsi 4x6 metr olan mağaza binasının ona geri qaytarılması və ya həmin qeyri yaşayış binasının qanunsuz sökülməsi nəticəsində dəymiş zərərə görə kompensasiya ödənilməsi öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması tələbi”nə dair iddiası mümkün sayılmır. Qərardaddan, onun təqdim olunduğu gündən 10 (on) gün müddətində Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnzibati Məhkəməsi vasitəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasına apellyasiya şikayəti verilə bilər. SƏDRLİK EDƏN: HİCRAN MURADOV