Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnzibati Məhkəməsi Qərardad — İş №2-1(122)-825/2024

Azərbaycan Respublikası adından QƏRARDAD Naxçıvan şəhəri İş № 2-1(122)-825/2024 24.05.2024 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ İNZİBAT MƏHKƏMƏSİ Hakim Muradov Hicran Xasay oğlunun sədrliyi, Məmmədov Kamal Cahangir oğlunun katibliyi ilə, İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı “ona 1984-cü il tarixdə, 12 №-li MSD-də mənzilalma növbəsində dayandığına görə Naxçıvan şəhər XDM (X2) İcraiyyə Komitəsinin 20 oktyabr 1993-cü il tarixli, 452 saylı qərarı ilə Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə 4 nömrə ilə 600 kv.metr olmaqla fərdi yaşayış evinin tikintisi üçün verilmiş torpaq sahəsinin geri qaytarılması və ya onun qarşılığında kompensasiya olaraq 150000 (bir yüz əlli min) manat dəymiş zərərin ona geri qaytarılması öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması tələbi”nə dair inzibati mübahisə üzrə işə Naxçıvan Muxtar Respublikası İnzibati Məhkəməsinin binasında açıq məhkəmə iclasında baxaraq, m ü ə y y ə n e t d i: İddiaçı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, ona 1984-cü il tarixdə, 12 №-li MSD-də mənzilalma növbəsində dayandığına görə Naxçıvan şəhər XDM (X2) İcraiyyə Komitəsinin 20 oktyabr 1993-cü il tarixli, 452 saylı qərarı ilə Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə 4 nömrə ilə 600 kv.metr olmaqla fərdi yaşayış evinin tikintisi üçün verilmiş torpaq sahəsinin geri qaytarılması və ya onun qarşılığında kompensasiya olaraq 150000 (bir yüz əlli min) manat dəymiş zərərin ona geri qaytarılması öhdəliyinin cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin üzərinə qoyulması barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, o, İddiaçı 1984-cü ildən 12 №-li MSD-də mənzilalma növbəsində dayandığına görə Naxçıvan şəhər XDM (X2) İcraiyyə Komitəsinin 20 oktyabr 1993-cü il tarixli, 452 saylı qərarı ilə Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllə, 4 №-ə ilə fərdi yaşayış evi tikintisi üçün torpaq sahələri verilmişdir. Bunu təsdiq edən (Naxçıvan MR Dövlət Arxivi tərəfindən verilmiş 06 yanvar 2023-cü il tarixli, 13/14 №-li arayış iddia ərizəsinə əlavə edilmişdir). Lakin buna baxmayaraq Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin keçmiş başçısı Vüqar Səfərov 2007-ci il tarixdə ona heç bir xəbərdarlıq etmədən həmin torpaq sahəsini və əlində olan torpaq sahəsinə aid olan sənədləri zorla alaraq, vəzifə səlahiyyətlərini aşaraq, qeyri-etik ifadələr işlədərək, onu həbs etdirməklə təhdid edərək, Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətindən qovaraq, Naxçıvan şəhərindən didərgin saldırmaqla, yaxınlarını və ailə üzvlərini işdən çıxartmaqla hədə-qorxu gəlmişdir. Yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq, Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə yerləşən torpaq sahəsinin geri qaytarılması və ya həmin torpaq sahəsinin qanunsuz olaraq ondan alınması nəticəsində dəymiş zərərə görə kompensasiyanın ödənilməsini xahiş etmişdir. Hal-hazırda həmin torpaq sahəsi üzərində “X1” MMC fəaliyyət göstərir. Sözügedən məsələ ilə bağlı Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə ərizə göndərmişdir. Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin cavab məktubunda, ona ərizəsində qeyd edilmiş məsələ mübahisəli olduğundan araşdırılması üçün məhkəməyə müraciət etməsi bildirilmişdir. Ancaq Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyəti tərəfindən “Yerli icra hakimiyyətləri haqqında” Əsasnamənin müvafiq tələblərinin pozulması onun qanunsuz olaraq, mülkiyyət hüququndan məhrum edilməsinə gətirib çıxarmışdır. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 45.4-cü maddəsinin tələbinə müvafiq olaraq iddia ərizəsi məhkəməyə daxil olduğu gündən icraata qəbul olunaraq iddianın mümkünlüyünün yoxlanılması ilə bağlı məhkəmə iclası 24 may 2024-cü il tarixə təyin edilmiş və bu barədə tərəflərə məlumat verilmişdir. Məhkəmə iclasının yeri və vaxtı barədə tərəflərə lazımi qaydada məlumat verilməsinə baxmayaraq, iddiaçı heç bir üzrlü səbəb göstərmədən məhkəmə iclasında iştirak etməmiş, cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyəti məhkəməyə 24 may 2024-cü il tarixli, 5-5/2-934/2024 nömrəli məktub göndərərək, 24 may 2024-cü il saat 11:15-ə təyin edilmiş məhkəmə prosesində iş həcminin çox olması ilə bağlı iştirak edə bilməməyinin üzrlü hesab edilməsini, iştirakı olmadan inzibati işə baxılmasını, iddiaçı tərəfindən hüquqmüəyyənedici sənədlərin təqdim edilməməsi səbəbindən inzibati işin mümkün sayılmamasına dair qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Odur ki, məhkəmə tərəflərin iştirakı olmadan işə baxılmasını mümkün hesab etmişdir. İddiaçı 20 fevral, 29 mart və 23 aprel 2024-cü il tarixli yardım məktubları ünvanlanaraq bildirilmişdir ki, iddia ərizəsinin məzmununda cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyəti tərəfindən göndərilmiş imtina məktubu Emin İbrahimov, İddiaçı və Sadiq Şıxəliyevə ünvanlansa da, iddia ərizəsində yalnız bir iddiaçının (İddiaçı) adı qeyd olunmuş və onları məhkəmədə təmsil etmək hüququnu təsdiq edən etibarnamə iddia ərizəsinə əlavə edilmiş sənədlər əsasında öz təsdiqini tapmamışdır. İddia ərizəsinin məzmununda qeyd edilmiş Naxçıvan şəhər XDM (X2) İcraiyyə Komitəsinin 20 oktyabr 1993-cü il tarixli, 452 saylı qərarı ilə Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə 4 nömrə ilə 600 kv.metr olmaqla fərdi yaşayış evinin tikintisi üçün verilmiş torpaq sahəsinin onun mülkiyyətində olmasını təsdiq edən müvafiq sübutlar da iş materiallarına əlavə edilməmişdir. Həmçinin iddia ərizəsinə sənədlərin əsli və ya notarial qaydada təsdiq edilmiş surətləri əlavə edilməli olduğu halda, iddiaçı tərəfindən bu tələbə əməl edilməmişdir. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən, iddia ərizəsindəki çatışmazlıqların aradan qaldırılması, iddia ərizəsinə əlavə edilmiş sənədlərin əsli və ya notarial qaydada təsdiq edilmiş surətlərinin və iddia olunan torpaq sahəsinin onun mülkiyyətində olmasını təsdiq edən müvafiq sübutların məhkəməyə təqdim edilməsi üçün 10 (on) gün (məktubu aldıqdan sonra) müddət təyin edilmiş, əks halda iddia tələbinin Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 35.1-ci maddəsinə əsasən mümkün sayılmayacağı barədə xəbərdarlıq edilmişdir. İddiaçı məhkəmənin yardım məktublarını almasına baxmayaraq, yardım məktublarında qeyd olunan məsələlərə hər hansı bir münasibət bildirməmişdir. Məhkəmə iddia ərizəsini və ona əlavə edilmiş sənədləri tədqiq edərək, iş materiallarına əlavə edilmiş sənədləri nəzərdən keçirərək hesab edir ki, iddia tələbi mümkün sayılmamalıdır. Belə ki, inzibati mübahisələrə baxılması ilə əlaqədar iddianın əsaslılığının yoxlanılması üçün zəruri ilkin şərt onun mümkün hesab edilməsidir. İddianın əsaslılığının yoxlanılmasına yönəlmiş fəaliyyəti zamanı məhkəmə cavabdehə qarşı irəli sürülmüş maddi-hüquqi tələbin mövcud olub-olmamasını araşdırmaqla mahiyyəti üzrə qərar qəbul edir. Mümkünlük şərtləri isə iddiaya mahiyyəti üzrə baxmağa imkan verən şərtlərin mövcudluğunun yoxlanılmasını nəzərdə tutur. İddianın mümkünlüyü həmişə onun əsaslılığının yoxlanılmasından əvvəl aparılan hüquqi dəyərləndirmədir. Ona görə də işə baxan məhkəmə, ilk öncə, mümkünlük şərtlərinin mövcudluğunu yoxlamalı və yalnız həmin şərtlərin mövcudluğunun müəyyən olunmasından sonra iddianın mahiyyəti üzrə araşdırılmasını aparmalıdır. Eyni zamanda, nəzərə almaq lazımdır ki, mümkünlük şərtlərinin mövcudluğunu məhkəmə tərəflərin bunu tələb edib-etməmələrindən asılı olmayaraq xidməti vəzifəsinə görə yoxlamalıdır və bunu prosesin istənilən mərhələsində həyata keçirə bilər. Tərəflər iddianı mümkün hesab etsələr belə, məhkəmə xidməti vəzifəsinə görə aparmalı olduğu yoxlama nəticəsində tərəflərin mövqelərinin əksinə olaraq iddianın mümkünsüzlüyü nəticəsinə gələ bilər. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 19 may 2014-cü il tarixli “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2.1-ci və Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 2.2 və 2.2.1-ci maddələrinin şərh edilməsinə dair qərarında göstərilmişdir ki, inzibati-iqtisadi məhkəmə daxil olmuş iddia ərizəsində tələblərin inzibati icraat qaydasında baxılmasının mümkünlüyü məsələsini araşdırmağa və iddiaçıya bununla bağlı mövqeyini bildirməyə səlahiyyətlidir. "İnzibati məhkəmə icraatında iddianın mümkünlüyünə dair” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 10 aprel 2015-ci il tarixli, 5 saylı qərarının 2.3-cü bəndinə əsasən məhkəmələr, ilk növbədə, iddiaçının həmin iddia tələbi üzrə subyektiv hüququnun olub-olmamasını, cavabdehin həmin iddiaya cavab verməli olubolmamasını, qanunvericilikdə nəzərdə tutulduğu hallarda cavabdehin imtinasının olubolmamasını, İPM-də nəzərdə tutulmuş iddia müddətlərinə riayət edilib-edilmədiyini, prosessual həmiştirakçılığın yol verilənliyini, tələblərin bir iddiada birləşdirilməsinin mümkünlüyünü İPM-in 37-ci maddəsinə uyğun yoxlamalıdırlar. Həmin Qərarın 8.6-cı maddəsinə əsasən iddianın mümkünlük şərtləri icraatın bütün mərhələlərində yoxlanılmalı, həmin şərtlər mübahisənin mahiyyəti üzrə qərar çıxarıldığı anda mövcud olmalıdır. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 35.1-ci maddəsinə görə bu Məcəllədə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, iddiaçının iddia ərizəsində inzibati aktın qəbul edilməsi və ya qəbul edilməsindən imtina olunması, yaxud inzibati orqanın hərəkəti və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırdığı hallarda mübahisələndirmə haqqında, məcburetmə haqqında, öhdəliklərin icrası haqqında və müəyyən hərəkətləri etməkdən çəkinməyə dair iddia mümkün sayılır. İPM-nin sözügedən normasının mahiyyətindən belə anlaşılır ki, inzibati icraat qaydasında baxılan iddia inzibati icraat qaydalarına müvafiq olan iddia növünə uyğun olmalı, subyektiv hüququ olan şəxs tərəfindən müvafiq cavabdehlik daşıyan və qanunla üzərinə məsuliyyət qoyulan inzibati orqana qarşı verilməli və iddiaçı iddia ərizəsində qanunla qorunan hüququ və azadlığının pozulmasını əsaslandırmalı, müvafiq sübutlarını əlavə etməlidir ki, iddianın məhkəmə icraatı mümkün olsun. Başqa sözlə, iddiaçı inzibati orqanın hərəkət və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırmaqla bərabər, iddia irəli sürmək üçün subyektiv hüququnun olmasını da əsaslandırmalıdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun xx.xx.2008-ci il tarixli Qərarına əsasən mülki mübahisənin qanuni həlli üçün işə baxan məhkəmə, ilk növbədə, iddia qaldırmış şəxsin müvafiq subyektiv hüquqa malik olub–olmamasını araşdırmalıdır. Subyektiv hüquq üç elementin məcmusu kimi qiymətləndirilə bilər: öz hərəkətlərinə hüquqi ixtiyar; başqa (borclu) şəxslərdən tələb etmək hüququ; müdafiə hüququ. Subyektiv hüququn ikinci və üçüncü elementləri birinci elementin mövcudluğu ilə bağlıdır. Belə qaydalara riayət etmədən subyektiv hüququn digər elementlərinin, yəni başqa şəxslərdən tələb etmək hüququnun yaranmasından, eləcə də həyata keçirməsindən söhbət gedə bilməz. İddia ərizəsinin məzmunundan aydın olur ki, Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə 4 nömrə ilə 600 kv.metr olmaqla fərdi yaşayış evinin tikintisi üçün verilmiş torpaq sahəsinin geri qaytarılması və ya onun qarşılığında kompensasiya olaraq 150000 (bir yüz əlli min) manat dəymiş zərərin ona geri qaytarılmasını tələb edir. İddiaçı tərəfindən iş materiallarına cavabdehin imtina məktubu, Naxçıvan Muxtar Respublikası Daşınmaz Əmlak və Torpaq Məsələləri üzrə Dövlət Xidmətinin müvafiq məktubu, arxiv çıxarışı, qeydiyyatla bağlı arayış və şəxsiyyət vəsiqəsinin surəti əlavə edilmişdir. Həmin sənədlərin hər birinə ayrılıqda baxış keçirilərkən məlum olur ki, onlar iddiaçının qeyd edilən qeyri-yaşayış sahəsinə mülkiyyət hüququnu təsdiq etmir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 178.1-ci maddəsinə əsasən daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququ qanunla müəyyənləşdirilmiş əsaslarla onun verilməsinin daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alındığı andan əldə edənə keçir. Həmin Məcəllənin 179.1-ci maddəsinə əsasən yeni yaranmış daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququ onun daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alındığı andan əmələ gəlir. İddiaçı həmin qeyri-yaşayış sahəsi üzərində hüququnu təsdiq edən sübutları iş materiallarına əlavə etməmiş, iddiaçıya ünvanlanan yardım məktubunda qeyd olunan məsələyə münasibət bildirilməsi tələb edilsə də, iddiaçı tərəfindən hər hansı münasibət bildirilmədiyi üçün iddiaçının hazırkı iddia tələbi ilə bağlı subyektiv hüquqa malik olması mübahisəli olaraq qalmışdır. İddiaçının mülkiyyət hüququna malik olmaması onun həmin əmlak barəsində müvafiq sərəncam və tələb etmək hüququnun da olmamasına səbəb olur. Məhkəmə işin hallarına hüquqi qiymət verərək hesab edir ki, iddiaçı hazırki iş üzrə subyektiv hüquqa malik olmadığından iddia tələbi mümkün sayılaraq mahiyyəti üzrə hüquqi dəyərləndirmə aparıla bilməz. İnzibati məhkəmə icraatında məhkəmənin əsas vəzifəsi iddiaçının tələbinin konkret olaraq nədən ibarət olduğunu, onun hüquqlarının cavabdeh tərəfindən hansı qaydada pozulduğunu və iddiaçının subyektiv hüquqa malik olub-olmamasını müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Bununla bağlı İddiaçı məhkəmə tərəfindən yardım edilmiş, iddia ərizəsində qeyd edilmiş qeyri-yaşayış sahəsinin onun mülkiyyətində olmasını sübut edən müvafiq sənədlərin məhkəməyə təqdim edilməsi təklif olunmuş, lakin buna baxmayaraq, iddiaçı mülkiyyət hüquqlarını təsdiq edən hər hansı bir sübutu məhkəməyə təqdim etməmişdir. Eyni zamanda, qeyd olunmalıdır ki, inzibati məhkəmə icraatının əsas prinsiplərindən biri məhkəmənin yardım etmək vəzifəsidir. İPM-nin 13 və 48-ci maddələrində təsbit edilmiş buna dair müddəalar işə baxan məhkəmənin mübahisənin faktiki və hüquqi hallarını tərəflərlə müzakirə etməsini və bununla əlaqədar onlara zəruri hüquqi yardım göstərməsini tələb edir. Yardım etmək vəzifəsi tələb edir ki, iddianın mümkün sayılmamasına səbəb olan halları aşkar edən məhkəmə bunu iddiaçının diqqətinə çatdırmaqla onunla müzakirə etməli, zəruri olduğu halda müvafiq hüquqi təkliflər verməli, həmin halların aradan qaldırılması üçün lazımi şərait yaratmalı və bunun üçün ağlabatan vaxt təyin etməlidir. Birinci instansiyası məhkəməsi yardım etmək vəzifəsinə riayət etmədən iddianı mümkünsüz saymamalıdır. Məhkəmə yardım etmək vəzifəsini hər bir konkret işin hallarından asılı olaraq zərurət olduqda məhkəmə iclasında yerinə yetirə biləcəyi kimi, buna dair məhkəmə iclası keçirmədən tərəflərlə apardığı yazışmalar vasitəsilə də yerinə yetirə bilər. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin: - 13-cü maddəsinin tələbinə əsasən məhkəmə qaldırılan iddialarda yol verilən formal xətaların aradan qaldırılmasında, aydın olmayan iddia tələblərinin dəqiqləşdirilməsində, yanlış iddia növlərinin münasibləri ilə əvəz olunmasında, natamam faktiki məlumatların tamamlanmasında, eləcə də işin hallarının müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edən izahatların təqdim olunmasında proses iştirakçılarına yardım etməyə borcludur. - 35.3-cü maddəsinə əsasən iddianın mümkün sayılmaması barədə məhkəmə qərardad qəbul edir. Həmin qərardaddan yuxarı məhkəməyə şikayət verilə bilər. Beləliklə, yuxarıda şərh olunanlara əsasən məhkəmə belə nəticəyə gəlir ki, İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı “ona 1984-cü il tarixdə, 12 №-li MSDdə mənzilalma növbəsində dayandığına görə Naxçıvan şəhər XDM (X2) İcraiyyə Komitəsinin 20 oktyabr 1993-cü il tarixli, 452 saylı qərarı ilə Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə 4 nömrə ilə 600 kv.metr olmaqla fərdi yaşayış evinin tikintisi üçün verilmiş torpaq sahəsinin geri qaytarılması və ya onun qarşılığında kompensasiya olaraq 150000 (bir yüz əlli min) manat dəymiş zərərin ona geri qaytarılması öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması tələbi”nə dair iddiası mümkün sayılmamalıdır. Göstərilənlərə əsasən və İPM-in 13, 35, 80, 81 və 85-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə, qəraraaldı: İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinə qarşı “ona 1984-cü il tarixdə, 12 №-li MSD-də mənzilalma növbəsində dayandığına görə Naxçıvan şəhər XDM (X2) İcraiyyə Komitəsinin 20 oktyabr 1993-cü il tarixli, 452 saylı qərarı ilə Naxçıvan şəhəri, 5-ci məhəllədə 4 nömrə ilə 600 kv.metr olmaqla fərdi yaşayış evinin tikintisi üçün verilmiş torpaq sahəsinin geri qaytarılması və ya onun qarşılığında kompensasiya olaraq 150000 (bir yüz əlli min) manat dəymiş zərərin ona geri qaytarılması öhdəliyinin cavabdehin üzərinə qoyulması tələbi”nə dair iddiası mümkün sayılmır. Qərardaddan, onun təqdim olunduğu gündən 10 (on) gün müddətində Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnzibati Məhkəməsi vasitəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasına apellyasiya şikayəti verilə bilər. SƏDRLİK EDƏN: HİCRAN MURADOV