Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Qərardad — İş №8(103)-291/2023

Azərbaycan Respublikası adından QƏRARDAD Bakı şəhəri İş № 8(103)-291/2023 23.08.2023 BAKI APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ X3 Sarıyevin sədrliyi ilə, X2 və X1 ibarət tərkibdə, Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin 20 iyul 2023-cü il tarixli, 8(001)-521/2023 saylı qərardadından Tələbkar ASC tərəfindən verilmiş şikayətə əsasən mülki işə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin binasında yazılı icraat qaydasında baxaraq, MÜƏYYƏN ETDİ: Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin 2(001)-3763/2022 saylı, xx.xx.2022-ci il tarixli icra sənədinə əsasən cavabdeh Borclu 9409,74 manat məbləğində borc, habelə ödənilmiş 114,9 manat məbləğində dövlət rüsumunun əvəzi iddiaçı Tələbkar ASC-nin xeyrinə ödənilməlidir. Bakı şəhəri Binəqədi rayon İcra Şöbəsinin icra məmuru təqdimatla məhkəməyə müraciət edərək, həmin icra vərəqəsinin icrası ilə əlaqədar Borclu ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması barədə qərardad çıxarılmasını xahiş etmişdir. Təqdimat onunla əsaslandırılmışdır ki, Borclu icra vərəqəsində göstərilən tələbi könüllü ödəməsi barədə bildiriş və qərar göndərilmiş, lakin borc tələbi borclu tərəfindən könüllü qaydada ödənilməmişdir. Borcluya dəfələrlə şifahi və rəsmi xəbərdarlıq olunmasına baxmayaraq, borc tələbi borclu tərəfindən ödənilməmişdir. Borclunun adına hər hansı əmlak aşkar olunmadığından borc məbləğini borclunun əmlakına yönəltmək mümkün olmamışdır. Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2023-cü il tarixli, 8(001)-521/2023 saylı qərardadı ilə Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli, 2(001)- 3763/2022 saylı icra sənədinin icrası ilə əlaqədar Borclu ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması barədə Binəqədi Rayon İcra Şöbəsinin icra məmuru Nəbi Allahverdiyevin təqdimatının təmin edilməməsi qərara alınmışdır. Tələbkar ASC xx.xx.2023-cü il tarixində qərardaddan şikayət verərək, qərardadın ləğv edilməsini və təqdimatın təmin edilməsini xahiş etmişdir. Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin 20 iyul 2023-cü il tarixli qərardadından tələbkar tərəfindən verilmiş şikayət həmin məhkəmənin 28 iyul 2023-cü il tarixli qərardadı ilə təmin edilməmiş, baxılması üçün mülki işlə birlikdə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə göndərilmişdir. Şikayət onunla əsaslandırılmışdır ki, Binəqədi rayon Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli, 2(001)-3763/2022 saylı məhkəmə qətnaməsinə əsasən Borclu kreditor Tələbkar ASC-nin xeyrinə, ümumilikdə 9409,74 manat borcun və ödənilmiş 114,90 manat məbləğində dövlət rüsumunun tutulması qət edilmiş və məhkəmə qətnaməsi icra olunması üçün Binəqədi rayon İcra Şöbəsinə göndərilmişdir. Məhkəmə qətnaməsi hazırda qüvvədədir. Binəqədi Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli, 2(001)-3763/2022 saylı icra vərəqəsi Binəqədi rayon İcra Şöbəsinin icra məmuru Nəbi Allahverdiyevin icraatına daxil olmuşdur. Binəqədi rayon İcra Şöbəsinin icra məmuru Nəbi Allahverdiyev Borclu ölkədən kənara çıxmağa hazırlaşdığı üçün onun ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması bərədə Binəqədi Rayon Məhkəməsinə təqdimatla müraciət etmişdir. Binəqədi Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2023-cü il tarixli, 8(001)-521/2023 saylı qərardadla icra məmurunun təqdimatını təmin etməmiş və bu isə nəticədə məhkəmə qətnaməsinin icrasız qalmasına zəmin yaratmışdır. Belə ki, iş materiallarından görünür ki, qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə icrasız qalmışdır. Qətnamə ilə müəyyən edilmiş məbləğin uzun müddətə tələbkara qaytarılmaması konstitusion prinsiplər baxımından tələbkarın hüquqlarının pozulmasına dəlalət edir. “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyasının 6-cı maddəsinə əsasən məhkəmə qətnaməsinin icrası məhkəmə baxışının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. (Hornsbi Yunanıstana qarşı iş üzrə 19 mart 1997-ci il tarixli, Stanova Bolqarıstana qarşı iş üzrə 19 yanvar 2017-ci il tarixli qərarlar). Qeyd olunanlar məhkəmə aktının vaxtında icrasını təmin etmək məqsədinə xidmət edən məcburiyət tədbirlərinin tətbiq olunmasını şərtləndirir. “İcra Haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu”-nun 84-1-ci maddəsinə əsasən borclunun ölkədən getmək hüququnu müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər. “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumu”-nun xx.xx.2017-ci il tarixli qərarı”-na əsasən Məhkəmələr Ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılmasına dair təqdimata baxarkən işin bütün hallarını hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırmalı, məhdudlaşdırmanın tətbiq edilməsinin zəruriliyini məhkəmə aktında əsaslandırmalıdır. “Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi”-nin 9.3. Hakim bütün hallarda prosesin çəkişmə prinsipini təmin etməlidir. O, öz qərarını yalnız tərəflərin çəkişmə prinsipinə əsasən müzakirə etdiyi dəlillərlə, onların verdiyi izahatlarla, sənədlərlə əsaslandırmalıdır. Məhkəmə, qərarını tərəfləri dəvət etmədən özünün qulluq mövqeyinə görə irəlisürdüyü hüquqi dəlillərlə əsaslandıra bilməz. Göründüyü kimi, qanuni qüvvəyə minmə ifadəsinin bütün mənaları baxımından icra məmuruna təqdim olunmuş hər bir məhkəmə qətnaməsi qanun qüvvəsinə, qanun gücünə malikdir və bu səbəbdən də hər hansı qanunun icrası hamı üçün nə qədər məcburidirsə, həmin qətnamənin icrası tərəflər və aidiyyatı şəxslər üçün bir o qədər məcburidir. Qüvvəyə minmiş məhkəmə aktının taleyi, onun yaratdığı hüquq münasibətləri barəsində uzun müddət sürən qeyri-müəyyənlik vəziyyəti, yuxarıda göstərilən presedentlər və həmin qərarlarda şərh edilən hüquqi-müəyyənlik prinsipi nüqteyinəzərdən məqbul sayıla bilməz. Məhkəmə aktının hər hansı əsasla icra olunmaması yol verilməzdir və o, bütün mümkün qanuni vasitələrlə qanunvericiliklə müəyyən olunmuş müddətlərdə icra olunmalıdır. Məhkəmə kollegiyası şikayətin dəlillərini araşdırıb, iş materiallarını tədqiq edərək hesab edir ki, iş üzrə Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin 20 iyul 2023-cü il tarixli, 8(001)-521/2023 saylı qərardadı qanuni və əsaslı olduğundan dəyişdirilmədən saxlanılmalı, şikayət təmin edilməməlidir. Belə ki, “İcra haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 84-1.1-ci maddəsinə əsasən məhkəmə qərarları əsasında verilmiş icra sənədləri könüllü icra üçün müəyyən olunmuş vaxtda borclu tərəfindən üzrsüz səbəbdən icra edilmədikdə, borclunun ölkədən getmək hüququ icra məmurunun əsaslandırılmış təqdimatı əsasında məhkəmənin qərarı ilə müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər. Həmçinin, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Kollegiyasının 22 aprel 2013-cü il tarixli, 2-N saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Şəxsin ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılmasının icra xidməti tərəfindən tətbiqi qaydaları haqqında Təlimat”ın 2-ci bəndində göstərilmişdir ki, borclunun ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması zərurəti yarandıqda icra məmuru təqdimatla məhkəməyə müraciət etməzdən əvvəl: könüllü icra üçün bildirişin borcluya rəsmən təqdim olunmasını, yəni icra məmurunun özü, yaxud müəyyən olunmuş qaydada sifarişli poçt göndərişi (məktubu) ilə rabitə orqanları tərəfindən borclunun yaşadığı ünvana və ya onun işlədiyi yer üzrə çatdırılmasını təmin edir. Könüllü icra üçün bildiriş borcluya qəbzə və ya sənədin kötüyünə imza etdirilməklə verilir. Bildirişlərin rəsmi qaydada verilməsi icra qurumunda da həyata keçirilə bilər. Borclu onun yaşadığı, yaxud işlədiyi yer üzrə tapılmadıqda, bildiriş borclu ilə birlikdə yaşayan yetkinlik yaşına çatmış ailə üzvlərindən birinə (onların razılığı ilə), onlar olmadıqda yerli icra hakimiyyəti orqanına, ünvan sahibinin yaşadığı yer üzrə yerli özünüidarə orqanına, yaxud onun işlədiyi yer üzrə müdiriyyətə verilir. Borclunun əvəzinə bildirişi qəbul etmiş şəxs qəbzdə və ya sənədin kötüyündə öz soyadını, adını, atasının adını, ünvan sahibinə münasibətini və ya tutduğu vəzifəni göstərməlidir; icra sənədinin üzrsüz səbəbdən icra edilməməsi səbəblərini müəyyənləşdirir; borcun ödənilməsi tələbinə dair icra sənədlərinin icrası zamanı borclunun əmlakının axtarılması üçün bütün tədbirləri həyata keçirir, o cümlədən onun yaşadığı mənzildə tələbin yönəldilə biləcəyi əmlakların olub-olmamasını yoxlayır. Şərh olunan normaların məzmunundan göründüyü kimi borclunun ölkədən getmək hüququnun məhdudlaşdırılması məcburi icra tədbiri deyildir, bununla bağlı təqdimat isə icra məmuru tərəfindən əsaslandırmalıdır. Təqdimatın əsaslandırılması dedikdə icra məmuru tərəfindən mövcud icra sənədinin icrası ilə bilavasitə borclunun ölkədən getmək hüququnun məhdudlaşdırılması arasında səbəbli əlaqənin olması, borclunun ölkədən getmək hüqununun məhdudlaşdırılmasının icra sənədinin icrasına nə kimi təsir edəcəyi, belə bir zərurətin hansı əsasla yarandığı nəzərdə tutulur. Eyni zamanda bu zərurət icra məmuru tərəfindən borclunun əmlakının axtarılması ilə bağlı bütün tədbirlər həyata keçirildikdən, o cümlədən borclunun yaşadığı mənzildə tələbin yönəldilə biləcəyi əmlakların olub-olmaması yoxlanıldıqdan sonra yarana bilər. Lakin icra məmuru öz təqdimatında borclunun ölkədən getmək hüququnun məhdudlaşdırılmasının zəruriliyini əsaslandırmamış, eyni zamanda borclunun əmlakının axtarılması üçün bütün tədbirləri həyata keçirməmişdir. O cümlədən borclunun yaşadığı mənzildə tələbin yönəldilə biləcəyi əmlakların olub-olmaması da iş materialları ilə və icra işinin materialları ilə müəyyən edilmir. Halbuki borclunun ölkədən getmək hüququ konstitusion hüquq olduğundan icra məmuru bu hüququn məhdudlaşdırılması barədə tədbirin tətbiq edilməsinin zəruriliyinə diqqətlə yanaşmalı və bu məhdudiyyətin tətbiqinin icra sənədinin birbaşa icrasına təsir edəcəyini kifayət qədər əsaslandırmalıdır. Eyni zamanda bu tədbir yuxarıda qeyd olunan təlimatdan da göründüyü kimi son zərurətdən irəli gəlməlidir. Bundan başqa görülən tədbir tələbə mütənasib olmalıdır. Bununla bağlı “X4 (X6) şikayəti üzrə bəzi normativ hüquqi aktların Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 26 may 2022-ci il tarixli qərarında qeyd olunmuşdur ki, qanunverici tərəfindən Konstitusiyada təsbit olunmuş hər hansı hüququn həyata keçirilməsinin tənzimlənməsi zamanı hüquqi müəyyənlik prinsipinin nəzərə alınmaması həmin hüququn pozulması ilə nəticələnə bilər. Bu baxımdan borclunun ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması haqqında qaydaların qeyri-müəyyənliyi hər kəsin Azərbaycan Respublikasının ərazisindən kənara getmək konstitusiya hüququnu poza bilər. Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, qanunun aydın və proqnozlaşdırıla bilən olması hüquqi dövlətin vacib təzahürlərindən biri olan qanunun ümumiliyini təmin etmək zərurəti ilə uzlaşmalıdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, qanunun mətninin mütləq aydınlığı (qanunvericinin bütün mümkün ola biləcək həyati halları qanunda nəzərdə tutması) qeyri-realdır. Bu səbəbdən qanunda ümumi anlayışlardan istifadə edilməsi qaçılmazdır. İcra məmurunun geniş mülahizə sərbəstliyi nəzarətsiz olmamalıdır. “İcra haqqında” Qanunun 84-1-ci maddəsinin məzmununa görə, icra məmurunun mülahizə sərbəstliyi çərçivəsində etdiyi hərəkətlər, o cümlədən borclunun ölkədən getmək hüququnun məhdudlaşdırılmasına dair təqdimat məhkəmə tərəfindən yoxlanılır və bu hüququn müvəqqəti məhdudlaşdırılması yalnız məhkəmə qərarı ilə müəyyən olunur. Bu qayda konstitusiya hüququna özbaşına müdaxiləyə qarşı təminat kimi çıxış edir. Məhkəmə qanunvericiliyə uyğun olaraq işə baxarkən, hər bir konkret halda icra məmurunun təqdimatında olan məhdudiyyətin müəyyən olunmasının əsaslarını, borclunun buna qarşı etirazlarını öz daxili inamına görə qiymətləndirməli, işi hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırmalı, məsələ ilə bağlı öz nəticələrini müvafiq məhkəmə aktında əsaslandırmalıdır. Qanunverici məhz mütənasiblik prinsipi baxımından yalnız icra sənədi könüllü icra üçün müəyyən olunmuş vaxtda və üzrsüz səbəbdən icra edilmədikdə, borclunun ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılmasının mümkünlüyünü müəyyən etmişdir. İcra məmuru mütənasiblik konstitusiya prinsipindən, habelə “İcra haqqında” Qanunun Preambulasının və 84- 1.1-ci maddəsinin, “İcra məmurları haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 7-ci maddəsinin mənasından çıxış edərək borclunun ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması ilə bağlı təqdimatla məhkəməyə müraciət edərkən, bu cür tədbirin məhkəmə qərarının vaxtında, tam və düzgün icra edilməsi məqsədinə xidmət edəcəyini, həmin məhdudlaşdırmanın tətbiq edilməməsinin gələcəkdə məhkəmə qərarının icrasını çətinləşdirəcəyini əsaslandırmalıdır. Əks hal mütənasiblik prinsipinin pozulmasına gətirib çıxarar. Nəzərə almaq lazımdır ki, adıçəkilən tədbir borclunun cəzalandırılması vasitəsi deyil, onun tərəfindən məhkəmə qərarı ilə müəyyən olunmuş öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə xidmət edir. Bundan başqa icra işinin materiallarında olan Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2023-cü il tarixli, 8(001)-527/2023 saylı qərardadından görünür ki, icra məmuru Nəbi Allahverdiyevin eyni məzmunlu təqdimatı təmin edilməmiş, üstəlik hazırki təqdimata baxılan zaman eyni məzmunlu təqdimatla məhkəməyə müraciət etmiş olması anlaşılan olmamışdır. Kollegiya şikayətin dəlilləri ilə bağlı qeyd edir ki, icra məmuru tərəfindən borclunun əmək müqaviləsinin, adına avtomobilin, sosial ödənişin olub-olmaması ilə bağlı araşdırma aparılmış, icra sənədinin icrası ilə bağlı digər əmlak vəziyəti hərtərəfli araşdırılmamışdır. Qeyd olunanlara əsasən məhkəmə kollegiyası şikayətin dəlillərini əsassız hesab edərək qeyd edir ki, təqdimatın təmin edilməməsi ilə bağlı məhkəmənin gəldiyi nəticə qanuni və əsaslı olmuşdur. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 397, 398.0.1, 400-cü maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası QƏRARA ALDİ: Tələbkar ASC tərəfindən verilmiş şikayət təmin edilməsin. İş üzrə Bakı şəhəri Binəqədi Rayon Məhkəməsinin 8(001)-521/2023 saylı, 20 iyul 2023-cü il tarixli qərardadı dəyişdirilmədən saxlanılsın. Qərardad çıxarıldığı andan qanuni qüvvəyə minir. Qərardaddan kassasiya şikayəti verilə bilməz. Sədrlik edən Xəyal Sarıyev Hakimlər Fuad Abdıyev Fərrux Qasımov