Azərbaycan Respublikası adından QƏRARDAD Naxçıvan şəhəri İş № e-2-1(122)-681/2024 01.04.2024 NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASININ İNZİBAT MƏHKƏMƏSİ Hakim Muradov Hicran Xasay oğlunun sədrliyi, Məmmədov Kamal Cahangir oğlunun katibliyi ilə, İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinə qarşı “2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmri, Azərbaycan Respublikasının “X3” Qanununun 25-ci və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 84-cü, 76.2-ci maddələrinə zidd hazırlandığından, Azərbaycan Respublikası İnzibati-Prosesual Məcəlləsinin 36.1 və 36.2-ci maddələrinə müvafiq olaraq, etibarsızlığının tanınması, qanunsuz sayılması və “İnzibati İcraat haqqında” Qanunun 67.2.-ci maddəsinə əsasən qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması, əgər məhkəmə əmri qanunsuz sayarsa, əmri imzalayan X1 cinayət əməlləri ilə əlaqədar xüsusi ittiham qaydasında cinayət təqibinin başlanılması, ona vurulan mənəvi ziyana görə 1000 manat, maddi ziyana görə 50000 manat və son haqq-hesab ödənişi olaraq 2400 manat, ümumilikdə 53400 (əlli üç min dörd yüz) manatın Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyindən onun xeyrinə tutulması, Əmək Məcəlləsinin 300-cü maddəsinə müvafiq olaraq, Bakı şəhərində yaşadığı nəzərə alınmaqla, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyində əvvəlki vəzifəsinə uyğun olan vəzifəyə bərpa olunmağı ilə əlaqədar, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin üzərinə öhdəlik qoyulması tələbi”nə dair inzibati mübahisə üzrə işə Naxçıvan Muxtar Respublikası İnzibati Məhkəməsinin binasında açıq məhkəmə iclasında baxaraq, müəyyənetdi: İddiaçı elektron qaydada məhkəməyə müraciət edərək 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmri, Azərbaycan Respublikasının “X3” Qanununun 25-ci və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 84-cü, 76.2-ci maddələrinə zidd hazırlandığından, Azərbaycan Respublikası İnzibati-Prosesual Məcəlləsinin 36.1 və 36.2-ci maddələrinə müvafiq olaraq, etibarsızlığının tanınması, qanunsuz sayılması və “İnzibati İcraat haqqında” Qanunun 67.2.-ci maddəsinə əsasən qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması, əgər məhkəmə əmri qanunsuz sayarsa, əmri imzalayan X1 cinayət əməlləri ilə əlaqədar xüsusi ittiham qaydasında cinayət təqibinin başlanılması, ona vurulan mənəvi ziyana görə 1000 manat, maddi ziyana görə 50000 manat və son haqq-hesab ödənişi olaraq 2400 manat, ümumilikdə 53400 (əlli üç min dörd yüz) manatın Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyindən onun xeyrinə tutulması, Əmək Məcəlləsinin 300-cü maddəsinə müvafiq olaraq, Bakı şəhərində yaşadığı nəzərə alınmaqla, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyində əvvəlki vəzifəsinə uyğun olan vəzifəyə bərpa olunmağı ilə əlaqədar, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin üzərinə öhdəlik qoyulması barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddiaçı iddia tələbini onunla əsaslandırmışdır ki, o, 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsinin müdiri olmuş Ceyhun Məmmədxanov 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmri ilə onu dövlət qulluğundan azad etmişdir. Əmr onun hüquqlarını pozmaqla yanaşı, həm də qanuna zidd hazırlanmışdır. İddiaçı “X3” AR Qanunun 25-ci maddəsinin 25.2.7-ci bəndinin mövcud olmadığını və mövcud əmrdə onun hansı əməllərinə görə, Əmək Məcəlləsinin hansı maddələrinə əsasən dövlət qulluğundan azad edildiyi yazılmadığını bildirir. Bunun əvəzinə, dövlət qulluqçusunun “X3” Qanun 18-ci maddəsinin 18.0.2-ci, 18.0.3-cü və 18.0.4-cü bəndindəki əsas vəzifələri sadalanır. Bu vəzifələrdən hansının icra olunmadığı göstərilməyib. Həmçinin, Əmək Məcəlləsinin 83-cü maddəsinin 2-ci bəndində əmək müqaviləsinə xitam verilməsi barədə işəgötürənin əmri, onun tərəfindən imzalanmalı və müəssisənin möhürü ilə təsdiqlənməlidir. Lakin 21 may 2009-cu il tarixli əmrdə bu tələbə də əməl olunmamaış, əmrə möhür vurulmamışdır. Beləliklə, iddiaçı bildirir ki, qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olmayan əmr imzalanıb və ona on gündən sonra, evində təkcə əmək kitabçası təqdim olunub. Ona əmrin surəti və son haqq-hesab sənədi verilməyib və onunla son haqq-hesab kəsilməyib. Şəxsi hesablamalarına görə, iddiaçının o vaxtı 2500 manat idarədən alacağı var idi. İddiaçı qeyd olunanları nəzərə alaraq, 2009cu ildə Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmri, Azərbaycan Respublikasının “X3” Qanununun 25-ci və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 84-cü, 76.2-ci maddələrinə zidd hazırlandığından, Azərbaycan Respublikası İnzibati-Prosesual Məcəlləsinin 36.1 və 36.2-ci maddələrinə müvafiq olaraq, etibarsızlığının tanınması, qanunsuz sayılması və “İnzibati İcraat haqqında” Qanunun 67.2.-ci maddəsinə əsasən qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması, əgər məhkəmə əmri qanunsuz sayarsa, əmri imzalayan X1 cinayət əməlləri ilə əlaqədar xüsusi ittiham qaydasında cinayət təqibinin başlanılması, ona vurulan mənəvi ziyana görə 1000 manat, maddi ziyana görə 50000 manat və son haqq-hesab ödənişi olaraq 2400 manat, ümumilikdə 53400 (əlli üç min dörd yüz) manatın Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyindən onun xeyrinə tutulması,Əmək Məcəlləsinin 300-cü maddəsinə müvafiq olaraq, Bakı şəhərində yaşadığı nəzərə alınmaqla, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyində əvvəlki vəzifəsinə uyğun olan vəzifəyə bərpa olunmağı ilə əlaqədar, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin üzərinə öhdəlik qoyulması məhkəmədən xahiş etmişdir. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 nömrəli əmrinin surətindən görünür ki, “X3” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 18-ci maddəsinin 18.0.2, 18.0.3 və 18.0.4-cü bəndlərini əsas götürərək, həmin Qanunun 25-ci maddəsinin 25.2.7-ci bəndinə əsasən, 21 may 2009-cu il tarixdən, İdarənin “Qiymətli kağızlar bazarı infrastrukturunun tənzimlənməsi” sektorunun müdiri İddiaçı dövlət qulluğundan azad edilmişdir. İddiaçı 17 yanvar və 21 fevral 2024-cü il tarixli yardım məktubları ünvanlanaraq iddia tələbinin dəqiqləşdirilməsi və cavabdehin müəyyən olunması üçün 10 (on) gün (məktubu aldıqdan sonra) müddət təyin edilmiş və əks halda iddia tələbinin İPM-nin 35.1ci maddəsinə əsasən mümkünsüz sayılacağı barədə xəbərdarlıq edilmişdir. Məhkəmənin yardım məktubları iddiaçı tərəfindən alınmış, iddiaçı məhkəməyə 24 yanvar və 12 fevral 2024-cü il tarixli iddia tələbinin dəqiqləşdirilməsi, cavabdehin digər cavabdehlə (Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının Naxçıvan İdarəsi) əvəz olunması barədə ərizələr göndərmiş, lakin yuxarıda göstərilən məsələlər öz uğurlu həllini tapmayacağından məhkəmə tərəfindən iddiaçının vəsatətləri təmin edilməmişdir. İş üzrə cavabdeh qismində göstərilmiş Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi məhkəməyə 09 fevral 2024-cü il tarixli, 203/2024 nömrəli məktub göndərərək, Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin fəaliyyəti dövrü ərzində Azərbaycan Respublikası Qiymətlər Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi Naxçıvan Muxtar Respublikası iqtisadiyyat Nazirliyinə birləşdirilmədiyini bildirərək, hazırkı iş üzrə Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin cavabdeh kimi heç bir öhdəlik daşımadığını nəzərə alaraq, məhkəmədən iddianın mümkünsüz hesab edilməsi barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 45.4-cü maddəsinə əsasən iddia ərizəsi məhkəməyə daxil olduğu gündən icraata qəbul edilərək şifahi icraat qaydasında mümkünlük iclası 01 aprel 2024-cü il tarixə təyin edilmiş və bu barədə tərəflərə məlumat verilmişdir Məhkəmə iclasının yeri və vaxtı barədə tərəflərə lazımi qaydada məlumat verilməsinə baxmayaraq, onlar heç bir üzrlü səbəb göstərmədən məhkəmə iclasında iştirak etməmişdirlər. Məhkəmə tərəflərin iştirakı olmadan işə baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Məhkəmə iddia ərizəsini və ona əlavə edilmiş sənədləri araşdıraraq belə hesab edir ki, aşağıdakı əsaslara görə iddia mümkün sayılmamalıdır. Belə ki, inzibati mübahisələrə baxılması ilə əlaqədar iddianın əsaslılığının yoxlanılması üçün zəruri ilkin şərt onun mümkün hesab edilməsidir. İddianın əsaslılığının yoxlanılmasına yönəlmiş fəaliyyəti zamanı məhkəmə cavabdehə qarşı irəli sürülmüş maddi-hüquqi tələbin mövcud olub-olmamasını araşdırmaqla mahiyyəti üzrə qərar qəbul edir. Mümkünlük şərtləri isə iddiaya mahiyyəti üzrə baxmağa imkan verən şərtlərin mövcudluğunun yoxlanılmasını nəzərdə tutur. İddianın mümkünlüyü həmişə onun əsaslılığının yoxlanılmasından əvvəl aparılan hüquqi dəyərləndirmədir. Ona görə də işə baxan məhkəmə, ilk öncə, mümkünlük şərtlərinin mövcudluğunu yoxlamalı və yalnız həmin şərtlərin mövcudluğunun müəyyən olunmasından sonra iddianın mahiyyəti üzrə araşdırılmasını aparmalıdır. Eyni zamanda, nəzərə almaq lazımdır ki, mümkünlük şərtlərinin mövcudluğunu məhkəmə tərəflərin bunu tələb edib-etməmələrindən asılı olmayaraq xidməti vəzifəsinə görə yoxlamalıdır və bunu prosesin istənilən mərhələsində həyata keçirə bilər. Tərəflər iddianı mümkün hesab etsələr belə, məhkəmə xidməti vəzifəsinə görə aparmalı olduğu yoxlama nəticəsində tərəflərin mövqelərinin əksinə olaraq iddianın mümkünsüzlüyü nəticəsinə gələ bilər. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 19 may 2014-cü il tarixli “Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2.1-ci və Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 2.2 və 2.2.1-ci maddələrinin şərh edilməsinə dair qərarında göstərilmişdir ki, inzibati-iqtisadi məhkəmə daxil olmuş iddia ərizəsində tələblərin inzibati icraat qaydasında baxılmasının mümkünlüyü məsələsini araşdırmağa və iddiaçıya bununla bağlı mövqeyini bildirməyə səlahiyyətlidir. "İnzibati məhkəmə icraatında iddianın mümkünlüyünə dair” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 10 aprel 2015-ci il tarixli, 5 saylı qərarının 2.3-cü bəndinə əsasən məhkəmələr, ilk növbədə, iddiaçının həmin iddia tələbi üzrə subyektiv hüququnun olub-olmamasını, cavabdehin həmin iddiaya cavab verməli olub-olmamasını qanunvericilikdə nəzərdə tutulduğu hallarda cavabdehin imtinasının olub-olmamasını, İPM-də nəzərdə tutulmuş iddia müddətlərinə riayət edilib-edilmədiyini, prosessual həmiştirakçılığın yol verilənliyini, tələblərin bir iddiada birləşdirilməsinin mümkünlüyünü İPM-in 37-ci maddəsinə uyğun yoxlamalıdırlar. Həmin Qərarın 8.6-cı maddəsinə əsasən iddianın mümkünlük şərtləri icraatın bütün mərhələlərində yoxlanılmalı, həmin şərtlər mübahisənin mahiyyəti üzrə qərar çıxarıldığı anda mövcud olmalıdır Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 35.1-ci maddəsinə görə bu Məcəllədə başqa qayda nəzərdə tutulmamışdırsa, iddiaçının iddia ərizəsində inzibati aktın qəbul edilməsi və ya qəbul edilməsindən imtina olunması, yaxud inzibati orqanın hərəkəti və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırdığı hallarda mübahisələndirmə haqqında, məcburetmə haqqında, öhdəliklərin icrası haqqında və müəyyən hərəkətləri etməkdən çəkinməyə dair iddia mümkün sayılır. İPM-nin sözügedən normasının mahiyyətindən belə anlaşılır ki, inzibati icraat qaydasında baxılan iddia inzibati icraat qaydalarına müvafiq olan iddia növünə uyğun olmalı, subyektiv hüququ olan şəxs tərəfindən müvafiq cavabdehlik daşıyan və qanunla üzərinə məsuliyyət qoyulan inzibati orqana qarşı verilməli və iddiaçı iddia ərizəsində qanunla qorunan hüququ və azadlığının pozulmasını əsaslandırmalı, müvafiq sübutlarını əlavə etməlidir ki, iddianın məhkəmə icraatı mümkün olsun. Başqa sözlə, iddiaçı inzibati orqanın hərəkət və ya hərəkətsizliyi nəticəsində onun hüquqlarının və qanunla qorunan maraqlarının pozulduğunu əsaslandırmaqla bərabər, iddia irəli sürmək üçün subyektiv hüququnun olmasını da əsaslandırmalıdır. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin: - 2.2.5-ci maddəsinə əsasən inzibati hüquq münasibətinin mövcud olmasına və ya olmamasına, habelə inzibati aktın etibarsız sayılmasına dair iddialara (müəyyən etmə və ya tanınma haqqında iddia) inzibati məhkəmə icraatı qaydasında baxılır. - 36.1-ci maddəsinə əsasən müəyyən etmə və ya tanınma haqqında iddia vasitəsi ilə iddiaçı hər hansı hüquq münasibətinin mövcud olması və ya olmamasının, yaxud inzibati aktın etibarsızlığının tanınmasını məhkəmədən tələb edə bilər. - 36.2-ci maddəsinə əsasən müəyyən etmə və ya tanınma haqqında iddia vasitəsi ilə iddiaçı artıq icra olunmuş inzibati aktın qanunsuz sayılmasını məhkəmədən tələb edə bilər. - 36.3-cü maddəsinə əsasən müəyyən etmə və ya tanınma haqqında iddia iddiaçının həmin münasibətlərin qısa müddətdə müəyyən edilməsində kifayət qədər maraqlı olduğu hallarda qaldırıla bilər. Hüquq münasibətlərinin müəyyən edilməsində iddiaçının marağı hüquqi, iqtisadi və ya ideya xarakterli ola bilər. - 36.4-cü maddəsinə əsasən hüquq münasibətlərinin müəyyən edilməsinə dair iddia, digər iddia növlərinə münasibətdə subsidiar xarakter daşıyır. “İnzibati məhkəmə icraatında iddianın mümkünlüyünə dair” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 10 aprel 2015-ci il tarixli, 05 nömrəli qərarının: - 6.1-ci bəndinə əsasən iddianın mümkünlüyü baxımından hüququn pozulubpozulmadığının müəyyən olunmasının qiymətləndirilməsi zamanı iddiaçının hüquqi marağı, başqa sözlə konkret halda hüquqi müdafiəyə ehtiyacının olub-olmadığı da nəzərə alınmalıdır. Bu zaman iddiaçının arzuladığı məqsədə çatmaq üçün düzgün hüquqi müdafiə vasitələrindən, o cümlədən əlverişli iddia növündən istifadə edib-etmədiyi yoxlanılmalıdır. - 6.2-ci bəndinə əsasən iddiaçının hüquqi marağı yalnız o halda mövcud olacaqdır ki, onun çatmaq istədiyi məqsədə qaldırılmış iddianın uğurlu olması ilə nail olmaq mümkün olsun. İddiaçının tələbinin məzmunundan aydın olur ki, iddiaçının iddia tələbi 4 hissədən ibarətdir:
1. Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmrinin etibarsızlığının tanınması və qanunsuz sayılması və “İnzibati İcraat haqqında” Qanunun 67.2.-ci maddəsinə əsasən qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması;
2. məhkəmə tərəfindən əmr qanunsuz sayılarsa, əmri imzalayan X1 cinayət əməlləri ilə əlaqədar xüsusi ittiham qaydasında cinayət təqibi başlanılması;
3. ona vurulan mənəvi ziyana görə 1000 manat, maddi ziyana görə 50000 manat və son haqq-hesab ödənişi olaraq 2400 manat, ümumilikdə 53400 (əlli üç min dörd yüz) manatın Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyindən onun xeyrinə tutulması;
4. Əmək Məcəlləsinin 300-cü maddəsinə müvafiq olaraq, onun Bakı şəhərində yaşadığı nəzərə alınmaqla, əvvəlki vəzifəsinə uyğun olan vəzifəyə bərpa olunmağı ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin üzərinə öhdəlik qoyulması. Göründüyü kimi, iddiaçının əsas hüquqi marağı Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmrinin etibarsızlığının tanınması, qanunsuz sayılması və qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması ilə bağlıdır. İnzibati aktın etibarsız hesab edilməsi İPM-nin 2.2.5-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş müəyyən etmə və tanınma haqqında iddia növünə aiddir. İPM-də müəyyən etmə və ya tanınma haqqında iddianın üç növü - 1. hüquq münasibətinin mövcud olubolmamasının müəyyən olunması (İPM-in 36.1-ci maddəsinin birinci yarımcümləsi); 2. inzibati aktın etibarsızlığının tanınması (İPM-in 36.1-ci maddəsinin ikinci yarımcümləsi); 3. artıq icra olunmuş inzibati aktın qanunsuzluğunun müəyyən olunması (İPM-in 36.2-ci maddəsi) təsbit edilmişdir. Müəyyən etmə və ya tanınma haqqında iddia tələb hüququnun birbaşa həyata keçirilməsinə və ya inzibati hərəkətdən qorunmağa xidmət etmir. Əksinə, bu cür iddia qaldırıldıqda, ön planda hüquqi vəziyyətin aydınlaşdırılması məqsədi ilə hüquq münasibətinin müəyyən edilməsi, yaxud hüquqi statusun tanınması durur. İddiaçının müəyyən etmə haqqında iddia vasitəsilə əsas iddia icraatı üzrə icra oluna bilən icra sənədinə nail olması mümkün olmadığından (sırf müəyyən etmənin icrası mümkün deyil), bu iddia növü hər hansı bir hərəkətin edilməsi və hər hansı bir vəziyyətin dəyişdirilməsi predmetinə malik olan iddialara münasibətdə ikinci dərəcəli əhəmiyyətə malikdir. Başqa sözlə, müəyyən etmə haqqında iddia, hüquqi təminata münasibətdə cəmləşdirici funksiyanı yerinə yetirir (İPM-36.4). Əgər şəxs ona icrası mümkün hüquqi nəticələr verən başqa, daha təsirli iddia növü seçmək iqtidarındadırsa, onda müəyyən etmə haqqında iddia subsidiar xarakter daşıyacaq və bununla da mümkün sayılmayacaqdır. Subsidiarlığın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, iddiaçı müəyyən etmə haqqında iddianı seçməklə başqa iddia növlərinin işin mahiyyəti üzrə qərar çıxarılması üçün zəruri olan xüsusi mümkünlük şərtlərindən yan keçmək və ya növbəti proseslərin yaranmasına səbəb olmaq imkanına malik olmasın. İnzibati aktın etibarsızlığının tanınması haqqında iddia hüquq münasibəti baxımından müəyyən etmə haqqında iddianın xüsusi halı olduğundan, müəyyən etmə haqqında iddia növünə aid tələblər bu iddia növü üçün də eynilik təşkil edir. Bu baxımdan, inzibati mühakimə icraatı qaydasında baxılan inzibati aktın etibarsızlığının tanınması haqqında iddianın mümkün sayılması üçün: 1. mübahisə inzibati məhkəmələrin səlahiyyətinə aid olmalı; 2. iddiaçının inzibati aktın etibarsızlığının tanınması ilə bağlı kifayət qədər marağı olmalı; 3. iddiaçının bu marağı inzibati aktın etibarsızlığının qısa müddətdə tanınması ilə bağlı olmalı; 4. iddiaçının marağı hüquqi, iqtisadi və ya ideya xarakterli olmalı; 5. iddiaçının hüquqlarının pozulması əsaslandırılmalıdır (İPM-2.2.5, 35.1). İddianın mümkünlük şərtlərinin yerinə yetirilməsi ilə bağlı sübutetmə yükü iddiaçının üzərindədir. Göründüyü kimi, qanunverici digər ümumi mümkünlük şərtləri ilə yanaşı inzibati aktın etibarsızlığının tanınması haqqında iddianın iki xüsusi mümkünlük şərtini - 1. iddiaçının kifayət qədər marağının olmasını; 2. inzibati aktın etibarsızlığının qısa müddətdə tanınmasını müəyyən etmişdir. Ümumi mümkünlük şərtlərinə əlavə olaraq hər iki imperativ xüsusi şərt birlikdə mövcud olduğu halda bu növ iddia mümkün sayıla bilər. Nəzərə alınmalıdır ki, maraq intensiv olmalı, iddiaçı iddia ilə geniş mənada mənfəət (hüquqi, iqtisadi və ya ideya xarakterli) güdməli, iddianın mahiyyəti üzrə təmin edilməsi iddiaçı üçün maddi və ya qeyri-maddi nəticə yaratmalıdır. Əgər iddiaçı heç bir nəticə əldə etmək məqsədi olmadan iddia qaldırırsa, bu iddia hüquqi müdafiəyə ehtiyac olmadığı üçün yolverilməzdir (mümkün iddia deyildir). İddiaçının marağı məhkəmə qərarı qəbul edilən anda da onun üçün əhəmiyyətli olmalıdır. Keçmişdə mövcud olmuş və məhkəmə qərarı qəbul edilən anda heç bir əhəmiyyət daşımayan maraq əsaslandırılmış maraq kimi qəbul edilə bilməz. Subyektiv hüququn pozulması haqqında şərt də məhz bunda ehtiva olunur. İddia ərizəsinin məzmunundan görünür ki, hazırda iddiaçı Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmrini mübahisələndirir. Hazırkı iddianın, yəni inzibati aktın qanunsuzluğunun tanınması haqqında iddianın qaldırılması üçün inzibati prosessual qanunvericilikdə hər hansı müddət olması müəyyən edilməsə də, belə bir müddət qərar qəbul edilən zaman qüvvədə olan mülki prosessual qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuşdur. Belə ki, hazırda mübahisə olunan əmr İPM və “İnzibati icraat haqqında” Qanun qüvvəyə minməzdən əvvəl, 21 may 2009-cu il tarixdə qəbul edilmişdir. Müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının, yerli özünüidarə orqanlarının, sair orqan və təşkilatların, onların vəzifəli şəxslərinin qərarları və hərəkətləri (hərəkətsizliyi) ilə əlaqədar mübahisələr üzrə icraatda iddia müddəti Azərbaycan Respublikasının xx.xx.2011-ci il tarixli 143-İVQD nömrəli Qanunu ilə 26-29-cu fəsillər çıxarılanadək Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin qüvvədə olan «Ərizə ilə məhkəməyə müraciət etmək üçün müddət» adlı 298-ci maddəsi ilə tənzimlənirdi. İddiaçının öz hüququnun pozulduğunu bildiyi vaxt qüvvədə olan və ümumi (publik) hüquq münasibətlərindən əmələ gələn işlər üzrə icraatı tənzimləyən Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin İİ yarımbölməsinin müddəalarına görə, maraqlı şəxs müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və yerli özünüidarə orqanının, sair orqan və təşkilatların, onların vəzifəli şəxslərinin qərarı, hərəkəti (hərəkətsizliyi) ilə əlaqədar mübahisə qaldıra bilər (296.1-ci maddə). Şəxs özünün hüquq və azadlığının pozulduğu barədə ona məlum olan gündən qanunda başqa müddət müəyyən edilməyibsə, 1 ay müddətində ərizə ilə məhkəməyə müraciət etmək hüququna malikdir (298-ci maddə). Oxşar qaydalar Azərbaycan Respublikasının xx.xx.1999-cu il tarixli 780-İQ nömrəli Qanunu ilə qüvvədən düşən, Azərbaycan SSR-in xx.xx.1964-cü il tarixli Qanunu ilə təsdiq edilmiş MPM-in 243-5-ci maddəsində də nəzərdə tutulmuş və məhkəməyə şikayət verilməsi imkanı üçün 1 ay müddət müəyyən edilmişdir (İİ. İnzibati hüquq münasibətlərindən əmələ gələn işlər üzrə icraat. 24-1-ci fəsil. Dövlət hakimiyyəti orqanlarının, idarələrin, təşkilatların, müəssisələrin və vəzifəli şəxslərin vətəndaşların, hərbi qulluqçuların və kollektivlərin hüquqların toxunan qeyri-hüquqi hərəkətlərdən şikayətlər). Bununla da, iddiaçı inzibati orqanın qanunsuz qərarları (inzibati aktları) və ya hərəkətləri (hərəkətsizliyi) ilə bağlı mübahisələri tənzimləyən və İPM-dən əvvəl qüvvədə olan prosessual qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilən məhkəməyə müraciət etmə müddətində hazırkı tələbi barədə məhkəmədə iddia qaldırmamışdır. Qeyd olunmalıdır ki, İnzibati Prosessual Məcəllə qüvvəyə minənədək, yəni mübahisə olunan inzibati aktın qəbul edildiyi vaxtda qüvvədə olan Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 24-1-ci fəslində (Dövlət hakimiyyət orqanlarının, idarələrin, təşkilatların, müəssisələrin və vəzifəli şəxslərin vətəndaşların, hərbi qulluqçuların və kollektivlərin hüquqlarına toxunan qeyri-hüquqi hərəkətlərindən şikayətlər) və 1 sentyabr 2000-ci il tarixdən qüvvəyə minmiş Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 2011-ci il 30 iyun tarixədək qüvvədə olmuş 27-ci fəslində (Müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının, yerli özünüidarə orqanlarının, sair orqan və təşkilatların, orqanların vəzifəli şəxslərinin qərarları və hərəkətləri (hərəkətsizliyi) ilə əlaqədar mübahisələrə dair işlər üzrə icraat) ümumi (publik) hüquq münasibətlərindən irəli gələn mübahisələr üzrə hüquqi müdafiə imkanları nəzərdə tutulmuşdu. Mübahisə açan tərəf həmin qanunvericilik aktlarının verdiyi hüquqi müdafiə imkanlarından, həm də həmin aktlarla müəyyən edilmiş müddətlərdə istifadə etmədiyi halda, 1 yanvar 2011-ci il tarixədək qəbul edilmiş aktların mübahisələndirilməsi üçün əvvəlki qanunla müəyyən edilmiş məhkəməyə müraciət etmə müddəti 1 yanvar 2011-ci il tarixədək artıq ötürülmüşsə, onlar yeni qanuna istinadla mübahisələndirilə bilməzlər. Beləliklə, məhkəmənin yuxarıda şərh olunanlara əsasən gəldiyi qənaətə görə, iddiaçının 15 il ərzində pozulduğunu irəli sürdükləri konkret hüquqi marağı ilə bağlı məhkəməyə müraciət etməməsi, onların bu marağının artıq itdiyinə, bunun nəticəsində isə iddianın qaldırılması üçün başlıca şərt kimi mübahisə predmeti ilə bağlı cavabdehə qarşı öz hərəkətlərinə hüquqi ixtiyar, ondan tələb hüququ və müdafiə hüququ kimi üç elementin məcmusundan ibarət olan müvafiq subyektiv hüquqa malik olmadığına dəlalət edir. Hazırkı iddia tələbinin digər hissələrinə münasibətdə məhkəmə onu qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, əmrin ləğv edilməsi barədə iddia mümkünsüz olduğundan, hüquqi müqəddəratı həmin tələblə bağlı mübahisənin həllindən bilavasitə asılı olan digər tələblər də belə bir hüquqi zərurət olmadığı üçün müzakirə edilmədən mümkün sayılmamalıdır. Eyni zamanda, qeyd olunmalıdır ki, inzibati məhkəmə icraatının əsas prinsiplərindən biri məhkəmənin yardım etmək vəzifəsidir. İPM-nin 13 və 48-ci maddələrində təsbit edilmiş buna dair müddəalar işə baxan məhkəmənin mübahisənin faktiki və hüquqi hallarını tərəflərlə müzakirə etməsini və bununla əlaqədar onlara zəruri hüquqi yardım göstərməsini tələb edir. Yardım etmək vəzifəsi tələb edir ki, iddianın mümkün sayılmamasına səbəb olan halları aşkar edən məhkəmə bunu iddiaçının diqqətinə çatdırmaqla onunla müzakirə etməli, zəruri olduğu halda müvafiq hüquqi təkliflər verməli, həmin halların aradan qaldırılması üçün lazımi şərait yaratmalı və bunun üçün ağlabatan vaxt təyin etməlidir. Birinci instansiyası məhkəməsi yardım etmək vəzifəsinə riayət etmədən iddianı mümkünsüz saymamalıdır. Məhkəmə yardım etmək vəzifəsini hər bir konkret işin hallarından asılı olaraq zərurət olduqda məhkəmə iclasında yerinə yetirə biləcəyi kimi, buna dair məhkəmə iclası keçirmədən tərəflərlə apardığı yazışmalar vasitəsilə də yerinə yetirə bilər. İnzibati məhkəmə icraatında məhkəmənin əsas vəzifəsi iddiaçının tələbinin konkret olaraq nədən ibarət olduğunu, onun hüquqlarının cavabdeh tərəfindən hansı qaydada pozulduğunu və iddianın mahiyyətini araşdırmaqdan ibarətdir. Bununla bağlı İddiaçı müvafiq yardım məktubları ünvanlanmış, iddia tələbinin mümkün sayılmaması kimi gözlənilən hüquqi nəticə barədə xəbərdar edilmişdir. Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin: - 13-cü maddəsinin tələbinə əsasən məhkəmə qaldırılan iddialarda yol verilən formal xətaların aradan qaldırılmasında, aydın olmayan iddia tələblərinin dəqiqləşdirilməsində, yanlış iddia növlərinin münasibləri ilə əvəz olunmasında, natamam faktiki məlumatların tamamlanmasında, eləcə də işin hallarının müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edən izahatların təqdim olunmasında proses iştirakçılarına yardım etməyə borcludur. - 35.3-cü maddəsinə əsasən iddianın mümkün sayılmaması barədə məhkəmə qərardad qəbul edir. Həmin qərardaddan yuxarı məhkəməyə şikayət verilə bilər. Beləliklə, yuxarıda şərh olunanlara əsasən məhkəmə belə nəticəyə gəlir ki, İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinə qarşı “2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmri, Azərbaycan Respublikasının “X3” Qanununun 25-ci və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 84-cü, 76.2-ci maddələrinə zidd hazırlandığından, Azərbaycan Respublikası İnzibati- Prosesual Məcəlləsinin 36.1 və 36.2-ci maddələrinə müvafiq olaraq, etibarsızlığının tanınması, qanunsuz sayılması və “İnzibati İcraat haqqında” Qanunun 67.2.-ci maddəsinə əsasən qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması, əgər məhkəmə əmri qanunsuz sayarsa, əmri imzalayan X1 cinayət əməlləri ilə əlaqədar xüsusi ittiham qaydasında cinayət təqibinin başlanılması, ona vurulan mənəvi ziyana görə 1000 manat, maddi ziyana görə 50000 manat və son haqq-hesab ödənişi olaraq 2400 manat, ümumilikdə 53400 (əlli üç min dörd yüz) manatın Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyindən onun xeyrinə tutulması, Əmək Məcəlləsinin 300-cü maddəsinə müvafiq olaraq, Bakı şəhərində yaşadığı nəzərə alınmaqla, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyində əvvəlki vəzifəsinə uyğun olan vəzifəyə bərpa olunmağı ilə əlaqədar, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin üzərinə öhdəlik qoyulması tələbi”nə dair iddiası mümkün sayılmamalıdır. Göstərilənlərə əsasən və İPM-in 13, 35, 80, 81 və 85-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə,
qəraraaldı: İddiaçı cavabdeh Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinə qarşı “2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə İdarəsi müdirinin 21 may 2009-cu il tarixli, 14 saylı əmri, Azərbaycan Respublikasının “X3” Qanununun 25-ci və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 84-cü, 76.2-ci maddələrinə zidd hazırlandığından, Azərbaycan Respublikası İnzibati-Prosesual Məcəlləsinin 36.1 və 36.2-ci maddələrinə müvafiq olaraq, etibarsızlığının tanınması, qanunsuz sayılması və “İnzibati İcraat haqqında” Qanunun 67.2.-ci maddəsinə əsasən qanunsuz inzibati akt kimi məhkəmə qaydasında ləğv olunması, əgər məhkəmə əmri qanunsuz sayarsa, əmri imzalayan X1 cinayət əməlləri ilə əlaqədar xüsusi ittiham qaydasında cinayət təqibinin başlanılması, ona vurulan mənəvi ziyana görə 1000 manat, maddi ziyana görə 50000 manat və son haqq-hesab ödənişi olaraq 2400 manat, ümumilikdə 53400 (əlli üç min dörd yüz) manatın Naxçıvan Muxtar Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyindən onun xeyrinə tutulması, Əmək Məcəlləsinin 300-cü maddəsinə müvafiq olaraq, Bakı şəhərində yaşadığı nəzərə alınmaqla, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyində əvvəlki vəzifəsinə uyğun olan vəzifəyə bərpa olunmağı ilə əlaqədar, Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin üzərinə öhdəlik qoyulması tələbi”nə dair iddiası mümkün sayılmasın. Qərardaddan, onun təqdim olunduğu gündən 10 (on) gün müddətində Naxçıvan Muxtar Respublikasının İnzibati Məhkəməsi vasitəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati Kollegiyasına apellyasiya şikayəti verilə bilər.
SƏDRLİK EDƏN: HİCRAN MURADOV