Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Sumqayıt şəhəri İş № 2(060)-5504/2025 19.11.2025 SUMQAYIT ŞƏHƏR MƏHKƏMƏSİ Giriş hissə: Hakim Həxiyeva Şəbnəm Səlim qızının sədrliyi, Nəcəfzadə Əfsanə Eyvaz qızının katibliyi, İddiaçı iştirakı ilə İddiaçı Cavabdeh qarşı "mənzilə istifadə hüququnun itirilmiş hesab edilməsi tələbi"nə dair iddia ərizəsi üzrə mülki işə açıq məhkəmə iclasında baxaraq, MÜƏYYƏN ETDİ: Təsviri hissə:
1. İddiaçı Cavabdeh qarşı "mənzilə istifadə hüququnun itirilmiş hesab edilməsi tələbi"nə dair iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət etmişdir.
2. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, ünvan 1 ünvanda yerləşən mənzil orderə əsasən mərhum atası X1 məxsus olmuşdur. 2019-cu ildə atasının razılığı ilə mənzil iddiaçının adına özəlləşdirilmiş və mənzilə mülkiyyət hüququna dair çıxarış verilmişdir və hazırda mənzil iddiaçının mülkiyyətindədir. Cavabdeh iddiaçının bacısıdır. Həmin mənzildə pasport qeydiyyatında olmuşdur. 20 ildən artıqdır ki, mənzildən çıxıb tüfeyli həyat keçirirdi. Sonradan 2010-cu ildə ailə qurdu və mənzildən qeydiyyatdan çıxaraq ərinin evində Sumqayıt şəhəri, İnşaatçılar qəsəbəsi, 9 saylı yataqxanada qeydiyyatda olmuşdur. Cavabdeh 2019-cu ildə iddiaçıdan xahiş etmişdir ki, yenidən onu mənzilə qeydiyyata alsın. İddiaçı da razılaşmışdır. Onu mənzilə qeydiyyata aldırmışdır. Amma iddiaçının evində bir gün də olsun yaşamadı. Əri öldükdən sonra Lənkəran şəhərində bir evli insanla qeyrirəsmi nikahla yaşayaraq onunla Lənkəran şəhərində yaşayır. İddiaçı onun qeydiyyatdan çıxarılması barədə Polis İdarəsinə müraciət etdi və polis bununla əlaqədar məhkəməyə müracit etməyi məsləhət gördü. Sumqayıt İnzibati Məhkəməsinə müraciət etmiş və məhkəmə hüquqi yardım göstərərək bildirdi ki, cavabdeh həmin mənzildə qeydiyyatda olub ailə üzvü kimi yaşadığı üçün onun mənzildən istifadə hüququna dair hüquqi mübahisə var və bu halda işə inzibati qaydada baxıla bilməz və iddiaçı da ona görə ərizənin geri qaytarılmasını xahiş etdi, ərizəsi geri qaytarıldıqdan sonra hazırkı iddia ilə Sumqayıt Şəhər Məhkəməsinə müraciət edir. Cavabdeh 20 ilə yaxındır ki, ailə həyatı qurduqdan sonra mənzildən çıxıb getdiyi və ərinin evində qeydiyyatda olub onunla yaşadığı üçün onun mənzildən istifadə hüququ həmin andan itirilmişdir. Göstərilənlərə əsasən Cavabdeh ünvan 2 ünvanda yerləşən mənzildən istifadə hüququnun itirilmiş hesab edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsi məhkəmədən xahiş edilmişdir.
a) Məhkəmə icraatı iştirakçılarının izahatları:
3. Məhkəmə iclasında İddiaçı öz izahatında iddia tələbini müdafiə edərək, iddianın təmin edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
4. Məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə lazımı qaydada xəbərdarlıq edilməsinə baxmayaraq, Cavabdeh məhkəmə iclasına gəlməmiş, gəlməmələrinin səbəbləri barədə məhkəməyə məlumat verməmişdir.
5. Məhkəmə Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 185.5-ci maddəsinə əsasən işə cavabdehin iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etmişdir.
6. Məhkəmə iddiaçının izahatını dinləyib, iş materiallarını araşdıraraq hesab edir ki, iddia tələbi təmin edilməlidir.
Əsaslandırıcı hissə: a) Mülki işin materialları:
7. Belə ki, iş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri Publik Hüquqi Şəxsi Hüquqların Dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın Dövlət reyestrindən Çıxarışın surətindən görünür ki, Sumqayıt şəhəri, 9-cu mikrorayon (köhnə), ev 3/21A, mənzil 44, Yeni qaydalarla: AZ5001, Sumqayıt şəhəri, Emil İsgəndərov küçəsi, ev 52, M2, 2 saylı mənzil xüsusi mülkiyyət hüququ əsasında İddiaçı adına xx.xx.2019-cu il tarixdə ********** saylı nömrə ilə qeydiyyata alınmışdır.
8. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən verilmiş “Yaşayış yeri üzrə qeydiyyat haqqında” ******* saylı arayışdan məlum olur ki, İddiaçı X8, X5, Cavabdeh, X12 ilə birlikdə ünvan 4, 44 saylı mənzildə qeydiyyatdadırlar.
9. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyəti Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı İstehsalat Birliyi 9 saylı Mənzil Kommunal Sahəsinin sahə ustası X6, qonşular X9, X10 tərəfindən tərtib edilmiş xx.xx.2024-cü il tarixli aktdan görünür ki, ünvan 4, mənzil 44-də yaşayan və qeydiyyatda olan İddiaçı mənzil sahibidir. Onun bacısı xx.xx.1978-ci il təvəllüdlü Cavabdeh yuxarıda göstərilən mənzildə qeydiyyatda olmasına baxmayaraq, iyirmi ildir yaşamır. Aktı imzaları ilə təsdiq etmişlər.
10. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyəti Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı İstehsalat Birliyi 9 saylı Mənzil Kommunal Sahəsi tərəfindən xx.xx.2019-cu il tarixdə verilmiş 583 saylı arayışın surətindən görünür ki, X2 qızı Cavabdeh, oğlu X4, qızı İddiaçı, nəvəsi X11, nəvəsi X12, qızı X7 ilə birlikdə ünvan 4, 44 saylı mənzildə qeydiyyatdadırlar.
11. İş materiallarında olan X8 tərəfindən Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinə ünvanlanan xx.xx.2019-cu il tarixli ərizənin surətindən görünür ki, o, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilin İddiaçı adına özəlləşdirilməsinə etiraz etmir.
12. İş materiallarında olan X7 tərəfindən Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinə ünvanlanan xx.xx.2019-cu il tarixli ərizənin surətindən görünür ki, o, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilin İddiaçı adına özəlləşdirilməsinə etiraz etmir.
13. İş materiallarında olan X5 tərəfindən Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinə ünvanlanan xx.xx.2019-cu il tarixli ərizənin surətindən görünür ki, o, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilin İddiaçı adına özəlləşdirilməsinə etiraz etmir.
14. İş materiallarında olan X12 tərəfindən Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinə ünvanlanan xx.xx.2019-cu il tarixli ərizənin surətindən görünür ki, o, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilin İddiaçı adına özəlləşdirilməsinə etiraz etmir.
15. İş materiallarında olan X3 tərəfindən Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinə ünvanlanan xx.xx.2019-cu il tarixli ərizənin surətindən görünür ki, o, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilin İddiaçı adına özəlləşdirilməsinə etiraz etmir.
16. İş materiallarında olan X2 tərəfindən Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinə ünvanlanan xx.xx.2019-cu il tarixli ərizənin surətindən görünür ki, o, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilin İddiaçı adına özəlləşdirilməsinə etiraz etmir.
b) Məhkəmə tərəfindən müəyyən edilən hallar:
17. Beləliklə, məhkəmə iclasında müəyyən olundu ki, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzil İddiaçı xüsusi mülkiyyətindədir. Cavabdeh sözügedən mənzildə qeydiyyatdadırlar. Hazırda iddiaçı cavabdehin sözügedən mənzilə istifadə hüquqlarının itirilmiş hesab edilməsini tələb edir.
c) Mülki iş üzrə tətbiq edilən hüquq və məhkəmənin gəldiyi nəticə:
18. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13-cü maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasında mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən müdafiə olunur.
19. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsinə əsasən mülkiyyətçinin hüquqları qanunla qorunur.
20. Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı «İnsan Hüquqlarının və əsas azadlıqlarının müdafiəsi haqqında» Avropa Konvensiyasının 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsinə əsasən, hər bir fiziki və hüquqi şəxs öz mülkiyyətindən maneəsiz istifadə hüququna malikdir. Heç kəs cəmiyyətin maraqları naminə, qanunla və beynəlxalq hüququn ümumi prinsipləri ilə nəzərdə tutulmuş şərtlər istisna olmaqla, öz mülkiyyətindən məhrum edilə bilməz.
21. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 152.1-ci maddəsinə əsasən mülkiyyət hüququ - subyektin ona mənsub əmlaka (əşyaya) öz istədiyi kimi sahib olmaq, ondan istifadə etmək və ona dair sərəncam vermək üzrə dövlət tərəfindən tanınan və qorunan hüququdur.
22. Həmin Məcəllənin 152.5-ci maddəsinə əsasən мülkiyyətçi qanunvericiliklə və ya başqa şəkildə, o cümlədən müqavilə məhdudiyyətləri ilə müəyyənləşdirilmiş hədlərdə əmlaka (əşyaya) sərbəst surətdə sahib ola bilər, ondan istifadə edə bilər və ona dair sərəncam verə bilər, həmin əmlaka başqa şəxslərin sahibliyinə yol verməyə bilər, ona mənsub əmlak barəsində öz mülahizəsi ilə istənilən hərəkətləri edə bilər, bir şərtlə ki, həmin hərəkətlər qonşuların və ya üçüncü şəxslərin hüquqlarını pozmasın, yaxud hüquqdan sui-istifadə olmasın.
23. Həmin Məcəllənin 157.4-cü maddəsinə əsasən isə əgər mülkiyyətə qəsd və ya başqa maneələr əşyanı götürmədən və ya ondan məhrum etmədən törədilirsə, mülkiyyətçi qəsd edəndən bu hərəkətlərə son qoymağı tələb edə bilər. Bu cür hərəkətlər davam etdirildikdə mülkiyyətçi həmin hərəkətlərə son qoyulmasını məhkəmə vasitəsi ilə tələb edə bilər.
24. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin «Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 228-ci maddəsinin və Mənzil Məcəlləsinin 123-cü maddəsinin birinci hissəsinin şərh edilməsinə dair» 27 iyul 2001-ci il tarixli qərarında göstərilmişdir ki, 2000-ci ilin sentyabrın 1-dən sonra yaşayış evindən (mənzildən) istifadə edilməsi ilə əlaqədar yaranan hüquq münasibətləri ilə bağlı mübahisələr Mülki Məcəllənin 228.1. və 228.2-ci maddələrinin qaydalarına uyğun, bu tarixədək yaranmış hüquq münasibətləri ilə bağlı mübahisələr isə Mənzil Məcəlləsinin 123-cü maddəsinin qaydalarına uyğun həll edilməlidir.
25. «Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 228.5-ci maddəsinə əsasən əmələ gələn istifadə hüququna xitam verilməsinə dair» Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin 29 mart 2016-cı il tarixli qərarında isə göstərilmişdir ki, “Mülki Məcəllənin 228.5-ci maddəsində istifadə hüququnun mahiyyət etibarilə servitut olduğu nəzərə alınaraq qeyd olunmalıdır ki, bu hüququn kompensasiya ödəmədən xitamı zamanı Mülki Məcəllənin “Servituta xitam verilməsi” adlanan 262-ci maddəsinin müddəalarının analogiya üzrə tətbiq edilməsi mümkün sayılmalıdır. Mülki Məcəllənin 262.2-ci maddəsinə əsasən, yüklü olan mülkiyyətçinin tələbi ilə servituta onun qoyulduğu əsaslar aradan qalxdığına görə xitam verilə bilər. Bu maddənin müddəaları baxımından Mülki Məcəllənin 228.5-ci maddəsinə əsasən əmələ gələn yaşayış binasının tərkib hissəsindən istifadə hüququnun sahibinin yaşayış sahəsinə ehtiyacı aradan qalxdığı təqdirdə (məsələn, keçmiş ailə üzvünün digər daimi yaşayış sahəsinə könüllü surətdə köçməsi; ev və ya digər yaşayış sahəsi üzərində mülkiyyət hüququ əldə etməsi; nikaha daxil olaraq ər-arvadın evinə köçməsi və s.) həmin hüquqa xitam verilməsi kompensasiya ödəmədən mümkündür. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 228.5-ci maddəsinə əsasən əmələ gələn keçmiş ailə üzvünün yaşayış binasının tərkib hissəsindən istifadə hüququna müvafiq kompensasiya ödənilmədən xitam verilməsi həmin hüququn əldə edilməsini zəruri edən əsas (yaşayış sahəsinə ehtiyac) aradan qalxdıqda mümkündür.”
26. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 228.1-ci maddəsinə görə yaşayış binasının tərkib hissəsi mülkiyyətçisinin ailə üzvləri və digər şəxslər yaşayış binasından istifadə hüququna bu şərtlə malikdirlər ki, həmin hüquq daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınsın.
27. Həmin Məcəllənin 228.5-ci maddəsinə görə yaşayış binasının tərkib hissəsinin mülkiyyətçisinin onunla birgə yaşayan ailə üzvləri (əri, arvadı, valideynləri, uşaqları) yaşayış sahəsindən onunla bərabər istifadə etmək hüququna malikdirlər. Yaşayış binasının tərkib hissəsinin mülkiyyətçisinin ailə üzvləri öz yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlarını həmin yaşayış binasına köçürmək ixtiyarına malikdirlər. Digər ailə üzvlərinin (ərin, arvadın) köçürülməsinə yalnız mülkiyyətçinin razılığı ilə yol verilir. Həmin şəxslərin yaşayış binasının tərkib hissəsindən istifadə hüququ mülkiyyətçi ilə ailə münasibətlərinə xitam verildiyi halda da saxlanılır. Yaşayış binasının tərkib hissəsindən mülkiyyətçinin ailə üzvlərinin istifadə etmək hüququ bu məcəllənin qüvvəyə mindiyi gündən yaranır.
28. Qeyd olunmalıdır ki, mülkiyyət hüququna bu və ya digər müdaxilə ilə bağlı mübahisəyə baxılarkən mülkiyyət hüququnun müdafiəsi ilə ictimai maraq tələbləri arasındakı ədalətli tarazlığın pozulub-pozulmamasını da müəyyən etmək lazımdır. Bu cür tarazlıq isə o halda pozulur ki, mülkiyyət hüququna malik olanlar «xüsusi və həddən artıq məhrumiyyətlərə» məruz qalırlar. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi “Sporronq və Lonnrot İsveçə qarşı” iş üzrə qərarında qeyd etmişdir ki, mülkiyyətçinin əmlakına hüququ ilə bağlı statusu toxunulmaz qalsa da, mülkiyyət hüququnun həyata keçirilməsi imkanının məhdudlaşdırılması ilə mülkiyyət hüququ “şərti və qeyri-sabit” xarakter almış olur.
29. "Yaşayış yeri və olduğu yer üzrə qeydiyyat haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 9-cu maddəsinin məzmununa görə yaşayış yerini dəyişmiş, başqa ölkədə yaşayış yeri seçmiş, istifadə hüququna xitam verilmiş şəxs qeydiyyatdan çıxarılmalıdır.
30. Hazırki iş üzrə iş materialları ilə müəyyən edilmişdir ki, ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzil İddiaçı adına xüsusi mülkiyyət kimi xx.xx.2019-cu il tarixdən hüquqi qeydiyyatdan keçirilmişdir. Məhkəmə qeyd edir ki, əvvəlcə cavabdehə qarşı iddia tələbi cavabdehin iddiaçıya münasibətdə ailə üzvü olub-olmadığı nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Belə ki, cavabdeh iddiaçının bacısı olmaqla, onun ailə üzvü deyildir. Həmçinin, cavabdeh faktiki olaraq da iddiaçının mülkiyyətində olan yaşayış sahəsindən çıxıb getməklə (özünə məxsus mənzildə yaşayır) həmin mənzildə yaşamır.
31. Sadalanan qanunvericilik aktlarına əsasən məhkəmə hesab edir ki, cavabdehin mübahisəli mənzildə yaşamaması və bu müddət ərzində mübahisəli mənzilə daimi yaşamaq üçün gəlməməsi, yalnız onun başqa yaşayış sahəsinə köçməsi ilə izah oluna bilər. Buna görə də cavabdehin mübahisəli mənzilə istifadə hüquqları itirilmiş hesab edilməlidir.
32. Belə olan halda məhkəmə hesab edir ki, iddiaçının hazırki iddia tələbi əsaslıdır və təmin olunmalıdır.
33. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir.
34. Məhkəmə, iş üzrə sübutlara MPM-nin 88-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət vermiş, iddia ərizəsində qoyulmuş tələblər üzrə nəticəyə gələrkən isə MPM-nin 217.4-cü maddəsində təsbit edilmiş bilavasitəlilik prinsipinə uyğun olaraq yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlara əsaslanmışdır.
Nəticə hissəsi:
35. Şərh olunanlara əsaslanaraq və Azərbaycan Respublikası MPM-nin 216-220, 227 və 360-cı maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə
QƏT ETDİ: İddia tələbi təmin edilsin. Cavabdeh ünvan 4 ünvanında yerləşən 44 saylı mənzilə olan istifadə hüquqları itirilmiş hesab edilsin. Qətnamədən rəsmi qaydada verildiyi gündən bir ay müddətində Sumqayıt Şəhər Məhkəməsi vasitəsi ilə Sumqayıt Apellyasiya Məhkəməsinə (“Elektron məhkəmə” informasiya sistemində yaradılan elektron kabinet vasitəsilə) apellyasiya şikayəti verilə bilər. Məhkəmə qətnaməsindən şikayət verilməmişdirsə, işdə iştirak edən şəxslərə rəsmi qaydada verildiyi gündən 1 (bir) ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir.
Sədrlik edən Şəbnəm Həxiyeva