Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Qətnamə — İş №2(103)-9570/2021

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Bakı şəhəri İş № 2(103)-9570/2021 25.10.2021 BAKI APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ Hakimlər: Vəfaddin Ələm oğlu İbayev (sədrlik edən və məruzəçi), Məmməd Allahverdi oğlu Məmmədovun və Rəşad Məhəmməd oğlu Həsənovdan ibarət tərkibdə, məhkəmə iclas katibi Şükürlü Ləman İmanverdi qızının katibliyi ilə, İddiaçı cavabdehlər Cavabdeh2 və 9 saylı Notariat Kontoruna qarşı “alqı-satqı müqaviləsinin etibarsız hesab edilməsi” tələbi barədə mülki iş üzrə Bakı şəhəri, Nərimanov Rayon Məhkəməsinin 2(005)-2420/2021 saylı, 05.07.2021-ci il tarixli qətnaməsindən İddiaçı tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətinə əsasən mülki işə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin binasında, açıq məhkəmə iclasında baxaraq, Müəyyən e t d i: İddiaçı cavabdehlər Bakı şəhəri 9 saylı notariat kontoru və Cavabdeh2 qarşı “alqısatqı müqaviləsinin etibarsız hesabedilməsi” tələbinə dair iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək 19.03.2010-cu il tarixliAN-İ ******* saylı Daşınmaz əmlakın alqı-satqı müqaviləsinin və müqavilənin hüquqinəticələrinin etibarsız hesab edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddia ərizəsi onunla əsaslandırılmışdır ki, 2008-ci il tarixdə birgə nikah dövründə Badamdar qəsəbəsi ünvanında yerləşən reyestr nömrəsi **********49 olan 0,06 ha torpaq sahəsi almışlar. 2009-cu ildə də həmin torpaq sahəsi üzərində tikinti işləri başlamış və 5 mərtəbəli şəxsi binanın inşası ilə bitmişdir. 2011-ci ilin noyabr ayı o, X8 boşanmışdır. X20 2014-cü ilin iyun ya iyul aylarında Qasımlı (Qurbanova) Bəturə Məmmədağa qızı ilə ailə qurmuşdur. X22 oğlu 2020-ci ildə rəhmətə getmişdir. X20 vəsiyyətnamə ilə mülkiyyətində olan əmlaklardan birini 23.09.2015-ci il tarixdə oğulları X14 vəsiyyət etmişdir. Hazırda 28 saylı notariat ofisində vərəsəlik işi açılmışdır. Qeyd edilən vərəsəlik işi üzrə əmlakların dairəsi müəyyən edilərkən müəyyən əmlakların banklarda yüklü edildiyi, bəzilərinin digər şəxslərin adlına rəsmiləşdirildiyi, hazırki əmlakın isə satıldığı bəlli olmuşdur. Belə ki, birgə nikahda alınan əmlaklardan Şamaxı rayonu, Çuxuryurd kəndində yerləşən əmlak və Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsi ünvanınlid Ənvər oğlunun qardaşı Cavabdeh2 adında olduğu məlum olmuşdur. Əldə edilmiş sənədlərdən müəyyən edilmişdir ki, 19.03.2010-cu il tarixli AN-İ ******* saylı daşınmaz əmlakın alqı-satqısına dair müqaviləyə əsasən X20 onun mülkiyətində olan torpaq sahəsini Cavabdeh2 etibarnamə əsasında satmışdır. Alqı-satqı müqaviləsindən görünür ki, X20 9 saylı notariat kontorunda elə həmin notariat kontorunda 19.04.2008-ci il tarixli etibarnamədən istifadə edərək alqı-satqı müqaviləsi bağlamışdır. Həmin ərəfədə artıq onların məhkəmədən nikahın pozulmasına dair mübahisəsi var idi. Ona aydın olmuşdur ki, 2009-cu il tarixdən başlayan boşanma mübahisısi həmin vaxt guya ailənin vəkili və dostu olan Cəfərov Cəfər adlı vəkil tərəfindən süni surətdə uzadılaraq məhkəmə nə üçün iki il sonra 2011-ci ilin noyabr ayında başa çatmışdır. Bu müddətdən istifadə edən X20 adına olan əmlakları aradan çıxararaq sənədlə 0,06 faktiki isə 0.09 ha torpaq sahəsi sotu 40000 manata, üzərində isə 5 mərtəbəli binanı bazar qiyməti ilə milyon manatdan artıq olduğu halda cəmi 24030 manata qardaşına satmışdır. Onun bundan xəbəri olmuş olsa idi, nə nikah dövründə, nə də nikahın pozulmasına dair məhkəmə mübahisəsi dövründə belə bir alqı-satqıya imkan verməzdi. Etibarnamə isə torpaq sahəsinin sənədləşdirilməsi və adına alması məqsədi ilə verilmişdir. X20 etibarnamədən istifadə edərək belə bir alqı-satqı etmişdir. Əvvəldə qeyd edildiyi kimi X20 2014-cü ilin iyun və yaxud iyul aylarında Qasımlı (Qurbanova) Bəturə Məmmədağa qızı ilə ailə qurmuşdur. Əlbəttə ki, bu alqı-satqıdan məlumatlı olan Qasımlı Bəturə əmlakı yenidən öz nəzarətinə qayıtması üçün 22.01.2018- ci il tarixdə bacısının həyat yoldaşı X10 adına alqı-satqı edilmişdir ki, milyondan artıq dəyəri olan torpaq və üzərində 5 mərtəbəli bina ucuz bir qiymətə alqı-satqı edildiyinə şübhə etmir. X20 2014-cü ilin iyun-iyul aylarında Bəturə Qasımlı ilə ailə qurana qədər birgə nikahdan olan övladları ataları ilə həmin evdə yaşayıblar. X20 həmişə hazırki mübahisəli villaının uşaqlarına aid olduğunu, sənədləşdirildikdən sonra uşaqları arasında böləcəyini ona bildirmişdir. Xalid Qasımov vəfat etdikdən sonra bəlli olur ki, həmin etibarnamə əsasında Badamdarda ona məxsus torpaq sahəsini qardaşı Cavabdeh2 adına rəsmiləşdirib və həmin ərazidə torpaq sahəsinin bir sotunun qiyməti (2010-cu il nəzərdə tutulur) 40000 manat təşkil etdiyindən 9 sot torpaq necə 24030 manata 9 saylı notariat kontorunda alqı-satqı olunub. Xalid Qasımovun vəfatından sonra övladları vərəsəlik işi ilə əlaqədar 29.08.2020-ci il tarixdə Bakı şəhəri 28 saylı notariat ofisinə müraciət etdikdə əmlakların dairəsinə dair arayış aldıqdan sonra bəlli olur ki, həmin villa yenə də məqsədli olaraq hansı yollarla qardaşı Cavabdeh2 adından Bakı şəhəri14 saylı notariat kontorunda X11 adına alqı-satqı olaraq rəsmiləşdilib. Həmin ev Səbail rayonu ərazisində yerləşsə də, nədənsə Nəsimi rayonu ərazisində alqısatqı edilib. X21, Xalidin sonrakı həyat yoldaşı Bəturə Məmmədağa qızının bacısının həyat yoldaşıdır. X6 tərəfindən X.Ə,Qasımovla onun birgə nikahdan olan 3 övladının heç nəyə nail olmamasını məqsədli şəkildə gerçəkləşdirmişdir. Bütün bu alqıp-satqı müddətlərində və son bir neçə ilədək uşaqları həmin mübahisəli mənzildə yaşamışlar. Bu müddət ərzində dırnaq arası mülk sahibləri olan nə Elşən, nə də Qadir heç vaxt deməmişlər ki, bir milyondan artıq dəyəri olan mülkü onlar almışdır, evi tərk edin. Halbuki həqiqətən də dəyəri milyondan artıq əmlakı olan şəxs gəlib mənzilinə sahib çıxmalı idi. Qeyd edilən mübahiəli mənzil hazırda X6 tərəfindən kirayə verilir, sonuncu özü isə həmin villanın ərzisində yerləşən kiçik fərdi evdə yaşayır. Daha sonra keçmiş həyat yoldaşı X.Qasımova məxsus Novxanı qəsəbəsində yerləşən 3 mərtəbəli bağ evinin kimdənsə şəxsi olaraq borc alaraq, rəsmi borc müqaviləsinə əsasən yüklənməsini Bəturə Məmmədağa qızının məqsədli şəkildə təşkil etdiyini güman edir. Orda da vəkil Cəfərov Ceyhunun iştirakı ilə keçirilən məhkəmə mübahisəsinin nəticəsi olaraq əmlakındəyəri olduğundan qat-qat ucuz qiymətləndirilməklə hazırda tələbkarın mülkiyyətinə keçmişdir. Daha bir ev Badamdar qəsəbəsində yerləşən 4 mərtəbəli villa həyət evi, hansı ki, atası tərəfindən oğlu X13 notariat qaydada vəsiyyətnamə ilə verilmişdir. Bəlli olmuşdur ki, həmin evdə "xxxx" MMC tərəfindən Atabank ASC-nin Nərimanov filialından götürülmüş kredit üçün girov qoyularaq yüklü edilmişdir. Həmin təşkilatın sahibi X2r ki, o da Salyan rayonundan olaraq Bəturə Məmmədağa qızının həmyerlisidir. Onun tərəfindən mübahisəli torpaq sahəsinin satılmasına dair heç bir razılaşma olmamışdır. Torpaq sahəsinin alınması məqsədi ilə etibarnamə verilmişdir, lakin iradəsi olmadan məhkəmədə nikahın pozulmasına dair mübahisə getdiyi bir vaxta milyonluq əmlak 24000 manata satılaraq addan ada keçirilmişdir. Bu onun və uşaqlarının razılığının olmadan edilən alıq-satqı müqaviləsidir. Bu alqı-satqı əməliyyatlarından vərəsəlik işi açılarkən məlumatı olmuşdur. Xalid Qasımov rəhmətə gedənədək hazırki mübahisəli əmlakda yaşamış, uşaqları da onunla orada qalmış, hətta sonradan evləndiyi X5 hal-hazıradək həmin ünvanda yaşayır. Torpaq sahəsi və üzərindəki binanın satıldığı iki nəfərdən nə Elşən, nə də Qadir bir gün belə həmin villada yaşamışlar. Bakı şəhəri, Nərimanov Rayon Məhkəməsinin 2(005)-2420/2021 saylı, 05.07.2021-ci il tarixli qətnaməsi ilə İddiaçı cavabdehlər Bakı şəhəri 9 saylı notariat kontoruna və Cavabdeh2 qarşı “alqı-satqı müqaviləsinin etibarsız hesab edilməsi” tələbinə dair iddia ərizəsi rədd edilmişdir. Bakı şəhəri, Nərimanov Rayon Məhkəməsinin 2(005)-2420/2021 saylı, 05.07.2021-ci il tarixli qətnaməsindən İddiaçı apellyasiya şikayəti vermişdir. Tərəflər İddiaçı Cavabdeh2 və 9 saylı Notariat Kontoru məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə lazımi qaydada məlumat verilməsinə baxmayaraq, məhkəmə iclasına gəlməmiş və gəlməməsinin səbəbləri barədə məhkəməyə hər hansı məlumat təqdim etməmişdir. Məhkəmə kollegiyası Mülki Prosessual Məcəllənin 376.2-ci maddəsini rəhbər tutaraq tərəflərin iştirakı olmadan şikayətə baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Bakı şəhəri, Nərimanov Rayon Məhkəməsi iş üzrə təqdim olıunmuş aşağıdakı sübutlara istinad etmişdir: X7 (adından19.04.2008-ci il tarixdə Bakı şəhəri 9 saylı kontoru tərəfindən təsdiq edilmiş 7-E-22/8106saylı etibarnaməyə əsasən X20 çıxış edir) alıcı Cavabdeh2nvər oğlu arasında bağlanan AN-İ ******* nömrəli 19 mart 2010-cu il tarixli alqısatqımüqaviləsindən görünür ki, satıcı Bakı şəhəriŞ Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsiünvanda yerləşən 0,06 ha torpaq sahəsini tam alıcının mülkiyyətinə verir. Satıcı torpaqsahəsini 24000 manata satmış, alıcı isə həmin qiymətə almışdır. Azərbaycan Respublikasının Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin hüquqların dövlət qeydiyyatı haqqında daşınmaz əmlakın dövlətreyestrindən MH seriyalı № ******* nömrəli çıxarışın surətindən görünür ki, Bakı şəhəri,Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsində yerləşən 0,06 ha torpaq sahəsi Hüseynova AynurMəhərrəm qızının mülkiyyətindədir. Bununla bağlı 27.06.2008-ci il tarixində daşınmazəmlakın dövlət reyestrində 112 nömrəli reestr kitabının 40619 nömrəli vərəqindəqeydiyyata alınmışdır. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsininyanında Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin Bakı şəhər Ərazi İdarəsinin13.03.2010-cu il tarixli 11/6266 nömrəli arayışından görünür ki, Bakı şəhəri, Səbail rayonu,Badamdar qəsəbəsində yerləşən 0,06 ha torpaq sahəsi X3 mülkiyyətindədir. Torpaq sahəsi 95.0 kv metrdən artıqdır. Torpaq sahəsininüzərində 15.0x18.0=270.0 kv.m tikintialtısı olan 3 mərtəbəli və mansardlı yaşayış evimövcuddur. İş materiallarında olan 19 aprel 2008-ci il tarixli etibarnamənin surətindən görünür ki, X7 tərəfindən X15 harada yerləşməsindən və nədən ibarət olmasından asılı olmayaraq onun bütün əmlakını idarəetmək və həmin əmlak üzərində sərəncam vermək, buna müvafiq olaraq bütün hallarda özmülahizəsinə görə məbləği, müddəti və digər şərtləri müəyyən etməklə qanunla icazəverilmiş bütün əqdləri, o cümlədən: almaq, satmaq, bağışlamaq, hədiyyə qəbul etmək, dəyişmək, əmlakı ipoteka (girov) qoymaq haqqında əqdləri bağlamaq, bütün dövlətidarələrində, kooperativ və ictimai təşkilatlarda onun adından ərizə vermək hüququverilmişdir. Etibarnamə 20 il müddətinə verilmişdir. İş materiallarında olan Səadət Sarayı tərəfindən verilmiş Vİİ-JQ № 292250 saylı nikah haqqında şəhadətnamənin surətindən görünür ki, X20 iləX7 14 yanvar 1996-cı il tarixdə nikaha daxil olmuş, bu barədə nikahın bağanması haqqında akt qeydləri kitabında 14 yanvar 1996-cı il tarixdə 96 saylı qeydiyyat aparılmışdır. Nikah bağlandıqdan sonra ərə Qasımov, arvada Hüseynova soyadı verilmişdir. İş materiallarında olan X12 18 mart 2010-cu il tarixli ərizəsindən görünür ki, o, arvadı X4 məxsus Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsi ünvanda yerləşən 0,06 ha torpaq sahəsinin satılmasına etiraz etməmişdir. İş materiallarında olan Cavabdeh2 18 mart 2010-cu il tarixli ərizəsindən görünür ki, X20 ilə X4 məxsus Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsi ünvanda yerləşən 0,06 ha torpaq sahəsinin 24030 manata satılması barədə razılığa gəlmişlər. Alqı-satqı müqaviləsinin notarial qaydada təsdiqlənməsi, həmçinin bununla bağlı bank xərclərinin ödənilməsini öz üzərinə götürmüşdür. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsininyanında Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin 28 yanvar 2021-ci il tarixliməktubundan görünür ki, Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsində yerləşən**********49 reyestr nömrəli 0,06 ha torpaq sahəsi Bakə şəhəri 14 saylı notariat kontorutərəfindən təsdiq edilmiş 29.12.2017-ci il tarixli 4Ə-986 reyestr nömrəli daşınmaz əmlakınalqı-satqı müqaviləsinə əsasən 22.01.2018-ci il tarixdə X11 adınaqeydiyyatdan keçmişdir və hal-hazırda mülkiyyətindədir. Həmçinin ünvan 4 ünvanında yerləşən bağ evi və onun yerləşdiyi 0,0847 ha torpaq sahəsi26.08.2016-cı il tarixində, Qəbələ rayonu, Qəmərvan kəndində yerləşən 0.9 ha həyətyanıtorpaq sahəsi 08.05.2008-ci il tarixində, Şamaxı rayonu, Günəşli kəndində yerləşən 0,87 ha və 0.36 ha kəns təsəürrüfatı təyinatlı torpaq sahələri 24.10.2007-ci il tarixində, Şamaxışəhərində yerləşən 5,37 kənd təssərrfüatı təyinatlı torpaq sahəsi 24.05.2006-cı il tarixindəX12 adına qeydiyyata alınmışdır. İş materiallarında olan Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin 1 saylı BakıƏrazi İdarəsinin **********27 saylı, 22.06.2021-ci il tarixli məlumatından görünür ki,Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Badamdar qəsəbəsi 0,06 ha torpaq sahəsinin X12 adına qeydiyyatdan keçməsinə dair məlumat aşkar edilməmişdir. Birinci instansiya məhkəməsi mübahisəli hüquq münasibətinə maddi hüquq normalarının tətbiqi ilə əlaqədar qeyd etmişdir ki, “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 6.2-ci maddəsinə əsasən, fiziki və hüquqi şəxslər mülki hüquqları öz mənafelərini gerçəkləşdirmək üçün iradələrinə uyğun olaraq əldə edir və həyata keçirirlər. Onlar müqavilə əsasında öz hüquq və vəzifələrini müəyyənləşdirməkdə və qanunvericiliyə zidd olmayan hər hansı müqavilə şərtləri qoymaqda sərbəstdirlər. Həmin Məcəllənin 337.1-ci maddəsinə əsasən isə bu Məcəllədə müəyyənləşdirilmiş şərtləri pozmaqla bağlanmış əqd etibarsızdır. Həmin Məcəllənin 337.2-ci maddəsinə əsasən əqd barəsində mübahisə edildikdəəqd bağlandığı andan etibarsızdır. Müqavilənin mübahisə edilməsi müqavilənin digərtərəfinə iradə ifadəsinin bildirilməsi yolu ilə həyata keçirilir. Digər tərəfə münasibətdə həyata keçirilmiş birtərəfli əqd həmin şəxsə qarşı mübahisə edilir. Həmin Məcəllənin 337.3-cü maddəsinə əsasən əhəmiyyətsiz əqd məhkəmətərəfindən etibarsız sayılıb-sayılmamasından asılı olmayaraq özlüyündə etibarsız olan əqddir. Həmin Məcəllənin 337.4-cü maddəsinə əsasən isə etibarsız əqd onun etibarsızlığıilə bağlı nəticələr istisna olmaqla, hüquqi nəticələrə səbəb olmur. Bu cür əqd bağlandığı andan etibarsızdır. .Həmin Məcəllənin 339.4-cü maddəsinə əsasən əqdi bağlayan şəxsi əqdibağlamağa məcburetmə (zorakılıq və ya hədələmə) ona hüquq verir ki, zorakılığın üçüncüşəxs tərəfindən törədildiyi halda da əqdi mübahisələndirsin. Xaraktercə şəxsə təsir göstərəbilən və ona şəxsən özünü və ya əmlakını real təhlükə gözlədiyini təlqin edə bilənməcburetmə əqdin etibarsızlığına səbəb olur. Məcburetmənin xarakteri qiymətləndirilərkənşəxsin yaşı və cinsi, həyat şəraiti nəzərə alınır. Məcburetmə tərəflərdən birinin arvadına(ərinə), digər ailə üzvlərinə və ya yaxın qohumlarına qarşı yönəldildikdə də əqdinmübahisələndirilməsinə əsas verir. Məcburetmənin məqsədi ilə vasitələrinin birbirinəuyğun gəlmədiyi hallardan başqa, nə qanuna zidd məqsədlərlə, nə də qanuna zidd vasitələr tətbiq edilməklə həyata keçirilməyən hərəkətlər məcburetmə sayılmır. Həmin Məcəllənin 354.1-ci maddəsinə görə əhəmiyyətsiz əqdin etibarsızlığınəticələrinin tətbiqi haqqında iddia onun icrasına başlanıldığı gündən bir il ərzində irəli sürülə bilər. Həmin Məcəllənin 354.2-ci maddəsinə görə bu Məcəllənin 347.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hal istisna olmaqla, maraqlı şəxs əqdin bağlanmasına təsir etmiş zorakılığa və ya hədəyə son qoyulduğu gündən və ya əqdin etibarsız sayılmasına əsas verən halları bildiyi və ya bilməli olduğu gündən bir il ərzində əqdi mübahisə edə bilər. Vacib əhəmiyyətli yanılmanın təsiri altında bağlanmış əqd mübahisəyə əsasən məlum olduğu andan bir ay ərzində mübahisə edilə bilər. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 354-cü maddəsinin tələblərini nəzərə alaraq məhkəmə aşağıdakıları qeyd edir. Yuxarıda qeyd olunan maddənin 1-ci hissəsinə əsasən əhəmiyyətsiz əqdin etibarsızlığı nəticələrinin tətbiqi haqqında iddia onun icrasına başlanıldığı gündən bir il ərzində irəli sürülə bilər. Həmin maddənin 2-ci hissəsinə əsasən Mülki Məcəllənin 347.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hal istisna olmaqla, maraqlı şəxs əqdin bağlanmasına təsir etmiş zorakılığa və ya hədəyə son qoyulduğu gündən və ya əqdin etibarsız sayılmasına əsas verən halları bildiyi və ya bilməli olduğu gündən bir il ərzində əqdi mübahisə edə bilər. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “03 iyun 2013-cü il tarixli Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373.2 və 384.0.4-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair” Qərarına əsasən mülki dövriyyənin sabitliyinin qorunması tərəflərin əsaslandırılmış tələblərinin məhkəmə qaydasında həll edilməsinin müəyyənləşdirilməsi ilə yanaşı, həmçinin hüquqi tənzimetməyə şəxsin hüququnun pozulduğunu bilməsindən xeyli müddət keçdikdən sonra onun müdafiəsi üçün məhkəməyə müraciət etdikdə, qarşı tərəfə mübahisənin mahiyyəti üzrə baxılmamasını tələb etmək imkanı verən maddi hüquq normalarının daxil edilməsidir. Mülki hüquq münasibətlərinin bütün iştirakçılarına şamil edilən belə tənzimləmə mülki qanunvericiliyin iddia müddətlərinə, onların hesablanması qaydasına, axımının dayandırılması və kəsilməsi əsaslarına dair müddəalarında öz əksini tapmışdır. İddia müddətləri ümumi və xüsusi növlərə bölünür. Ümumi iddia müddəti hüquq münasibəti subyektlərinin hüquqi statusundan, mülkiyyətin formasından və növündən asılı edilməmişdir. Xüsusi iddia müddətləri isə bəzi tələblər üçün müəyyən edilmişdir və onlar ümumi iddia müddəti ilə müqayisədə qısaldılmış və ya uzadılmış ola bilərlər. İddia müddəti institutu mülki dövriyyənin, hüquq münasibətlərinin müəyyənliyini və sabitliyini yaratmaq, onların iştirakçılarını intizamlandırmaq, hüquq münasibətlərinin subyektlərinin hüquq və qanuni maraqlarının müddət baxımından vaxtında müdafiəsini və bərpasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Belə ki, pozulmuş hüquqların məcburi müdafiəsi üçün ağlabatan müddət məhdudiyyətlərinin olmaması işin baxılması üçün əhəmiyyət kəsb edən sübutların toplanmasının və saxlanmasının lazım olduğunu nəzərə almayan cavabdehlərin və üçüncü şəxslərin qanunla qorunan hüquq və maraqlarının pozulmasına gətirib çıxarardı. Mübahisə tərəfinin ərizəsi əsasında məhkəmə tərəfindən iddia müddətinin tətbiqi mülki mübahisə tərəflərini əsaslandırılmamış çəkişmələrdən qoruyur və eyni zamanda, onları öz hüquqlarını vaxtında həyata keçirmələrinə və müdafiəsinə məcbur edir. Göstərilənlərlə yanaşı, şəxsin pozulmuş hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqədar tələb irəli sürməsi üçün iddia müddətinin başlanmasının düzgün müəyyənləşdirilməsi onun məhkəmə müdafiəsi hüququnun səmərəli həyata keçirilməsi və pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İddia müddətinin axımının başlanğıcı bir tərəfdən subyektiv hüququn pozulduğu obyektiv anla, digər tərəfdən isə səlahiyyətli şəxsin öz hüquqlarının pozulduğunu bildiyi və ya bilməli olduğu subyektiv anla əlaqəlidir. Bu iki müxtəlif halın mövcudluğu, habelə onların heç də hər zaman üst-üstə düşməməsi iddia müddətinin başlanğıcının təyin olunmasına təsir göstərən mühüm amildir. Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu bir çox qərarlarında bu institutun məqsədinə və əhəmiyyətinə toxunaraq qeyd etmişdir ki, mülki işin qanuna uyğun həlli baxımından qanunvericiliyin iddia müddətlərinə dair müddəalarının düzgün tətbiqi mühüm əhəmiyyətə malikdir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun H.Həşimov və qeyrilərinin şikayəti üzrə 30 iyun 2005-ci il, R.Salamovun şikayəti üzrə 30 oktyabr 2007-ci il və X.Xəlilovun şikayəti üzrə 16 yanvar 2009-cu il tarixli Qərarları). Bu mənada hüquqları pozulmuş şəxsin öz hüquqlarının bərpasını tələb etmək hüququnun vaxtında həyata keçirilməsinə zəmin yaradan iddia müddətinin axımının başlanğıcının müəyyən edilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Məhkəmə qeyd edir ki, müqavilə etibarsızlığı ilə bağlı mülki qanunvericiliyin yuxarıda sadalanan normalarında xüsusi iddia müddətlərini qanunvericlik bilavasitə kəsici müddət kimi müəyyən etmişdir. Xüsusi iddia müddətləri isə bəzi tələblər üçün müəyyən edilmişdir və onlar ümumi iddia müddəti ilə müqayisədə qısaldılmış və ya uzadılmış ola bilərlər. Pozulmuş hüquqların məcburi müdafiəsi üçün ağlabatan müddət məhdudiyyətlərinin olmaması işin baxılması üçün əhəmiyyət kəsb edən sübutların toplanmasının və saxlanmasının lazım olduğunu nəzərə almayan cavabdehlərin və üçüncü şəxslərin qanunla qorunan hüquq və maraqlarının pozulmasına gətirib çıxarardı. İddia müddətinin tətbiqi isə iddiaçının tələbinə uyğun gələn iddia tələbinin qanuni əsasının tapılmasını, məhkəməyə bildirdiyi faktiki halların həmin iddia tələbinin qanuni əsasının dispozisiya şərtlərinə uyğun olmasının yoxlanılmasını, sübutların araşdırılmasını istisna edir. Belə məcburi qanunilik məhkəməyə ona əsas verir ki, hüquqi dəyərləndirmə məhkəmə üçün artıq başa çatmalıdır. Əlavə olaraq irəli sürülən dəlillərin araşdırılmasına ehtiyac qalmır, çünki işin həlli üçün bunun əhəmiyyəti yoxdur. Məhkəmə onu da qeyd edir ki, iddia müddətinin tətbiqi ilə bağlı ərizənin verilməsindən asılı olmayaraq kəsici müddətin axımının tətbiq edilməsi mümkünlüyü iddia ərizəsinin rədd edilməsi əsaslarından biri kimi çıxış edir. Yuxarıda sadalanan əsasların hazırki mülki işə tətbiqi nəticəsində məhkəmə belə nəticəyə gəlir ki, mübahisələndirilən alqı-satqı müqaviləsi qanunvericliyin tələblərinə uyğun olduğundan və iddiaçı tərəf müqavilənin etibarsızlığı ilə bağlı mübahisələndirmə müddətini ötürdüyündən, həmçinin iddiaçı müddətin bərpa edilməsinə dair ərizəsinə müddətin ötürülməsinin üzrlü səbəbləri barədə sübut əlavə etmədiyindən iddia tələbi təmin edilməməlidir”. İddiaçı apellyasiya şikayətində birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin ləğv edilməsi və iddia tələbinin təmin edilməsinin əsası kimi onun torpaq sahəsinin satılmasına razılıq verməməsinə istinad etmişdir. Apellyasiya şikayətinin həmin dəlili ilə əlaqədar məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, mülki işin materialları ilə İddiaçı (X7) 19 aprel 2008-ci il tarixdə 20 il müddətinə X15 etibarnamə vermişdir. Həmin etibarnamə ilə müəyyən edilir ki, X1 Xalid Ənvər oğluna harada yerləşməsindən və nədən ibarət olmasından asılı olmayaraq onun bütün əmlakını idarə etmək və həmin əmlak üzərində sərəncam vermək, buna müvafiq olaraq bütün hallarda öz mülahizəsinə görə məbləği, müddəti və digər şərtləri müəyyən etməklə qanunla icazə verilmiş bütün əqdləri, o cümlədən: almaq, satmaq, bağışlamaq, hədiyyə qəbul etmək, dəyişmək, əmlakı ipoteka (girov) qoymaq haqqında əqdləri bağlamaq, bütün dövlət idarələrində, kooperativ və ictimai təşkilatlarda onun adından ərizə vermək hüququ verilmişdir. Mübahisəli torpaq sahəsi də məhz həmin etibarnamə əsasında özgəninkiləşdirilmişdir. Apellyasiya şikayətinin dəlillərindən biri də məhkəmə tərəfindən iddia müddətin ötürülməsi barədə müddəaların düzgün tətbiq olunmaması ilə bağlıdır. Apellyasiya şikayətinin həmin dəlili ilə əlaqədar məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, birinci instansiya məhkəməsi qətnaməsində iddia müddətinin ötürülməsi ilə bağlı normalara deyil, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 354-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş müddətlərə, o cümlədən Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun qərarlarına istinad etmişdir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “X.Mirzəliyevin şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının 18 noyabr 2020-ci il tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 17 sentyabr 2021-ci il tarixli qərarında qeyd olunur ki, «Mülki Məcəllənin 354.2-ci maddəsinə əsasən isə bu Məcəllənin 347.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hal istisna olmaqla, maraqlı şəxs əqdin bağlanmasına təsir etmiş zorakılığa və ya hədəyə son qoyulduğu gündən və ya əqdin etibarsız sayılmasına əsas verən halları bildiyi və ya bilməli olduğu gündən bir il ərzində əqdi mübahisə edə bilər. Vacib əhəmiyyətli yanılmanın təsiri altında bağlanmış əqd mübahisəyə əsasın məlum olduğu andan bir ay ərzində mübahisə edilə bilər. Göründüyü kimi, normada şəxsə qarşı tələb hüququnun deyil, əqdi mübahisələndirmək hüququnun realizəsi ilə bağlı müddət nəzərdə tutulmuşdur. Başqa sözlə, əqdin bağlanması zamanı iradə ifadəsi zədələnmiş şəxsin məhz maddədə göstərilən müddətlər ərzində həmin əqdi mübahisələndirmək hüququ tanınmışdır. Qeyd olunan müddət, hüququn itirilməsi ilə bağlı olmaqla iddia müddətinə deyil, kəsici müddətlərə aiddir (B.Mürsəlovun şikayəti üzrə 2020-ci il 12 mart tarixli, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 337, 339.6, 346.1 və 354-cü maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair 2021-ci il 2 aprel tarixli Qərarlar)”. Qeyd olunanlara əsasən məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, apellyasiya şikayətinin dəlillərini əsassız olmaqla rədd edilməli, iş üzrə Bakı şəhəri, Nərimanov Rayon Məhkəməsinin 2(005)-2420/2021 saylı, 05.07.2021-ci il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılmalıdır. Göstərilənlərə əsasən və Mülki Prosessual Məcəllənin 384.0.2, 392, 393, 405-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası QƏT ETDİ: İddiaçı tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti təmin edilməsin. Bakı şəhəri, Nərimanov Rayon Məhkəməsinin 2(005)-2420/2021 saylı, 05.07.2021ci il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılsın. Qətnamədən rəsmi qaydada verildiyi gündən 2 ay müddətində Bakı Apellyasiya Məhkəməsi vasitəsi ilə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinə kassasiya şikayəti verilə bilər.