Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Bakı şəhəri İş № 2-2(102)-98/2021 ALİ MƏHKƏMƏ Azərbaycan Respublikası adından Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının İddiaçının cavabdeh 1, cavabdeh 2 və cavabdeh 3-ə qarşı iş üzrə QƏRARI Açar sözlər: artıq ödənilmiş pulun qaytarılması, obyektlərin təhvil verilməsi, hərəkətlərin qanunsuz hesab edilməsi 02.03.2021 Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyası, hakim Məmmədli Bəhram Məmməd oğlunun sədrliyi və məruzəsi ilə, hakimlər Hüseynov Abiddin Qabil oğlu, Şamayev Elşad Yaquboviçdən ibarət tərkibdə, məhkəmə iclas katibi Cəfərli Aminə Əliəsgər qızının iştirakı ilə, iddiaçının vəkilinin 3-cü şəxs və onun vəkilinin iştirakı ilə İddiaçı cavabdeh 1-ə digərlərinə qarşı “hərəkətlərin qanunsuz hesab edil məsi, artıq ödənilmiş pul vəsaitinin qaytarılması, obyektlərin təhvil verilməsi, qanunsuz müdaxilənin qadağan edilməsi və mənəvi ziyanın tutulması” tələbinə dair kommersiya işi üzrə, müstəqil tələb irəli sürən 3-cü şəxsin cavabdehlərə qarşı “dəyəri tam ödənilmiş sahələrin boşaldılması, naturada təhvil verilməsi, istifadəyə maneələrin aradan qaldırılması və ya bazar dəyərinin tutulması barədə iddia tələbinə dair iş üzrə 3-cü şəxs tərəfindən Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2020-ci il 16 sentyabr tarixli 2-2(103)-466/2020 saylı qətnaməsindən verilmiş kassasiya şikayətinə açıq məhkəmə iclasında baxılmışdır. I. İŞİN HALLARI
1. İş materiallarında olan iddiaçı (bundan sonra – “iddiaçı”) ilə cavabdeh 1-lə arasında bağlanmış 2006-cı il 3 aprel tarixli 23 saylı müqavilədən ( bundan sonra – “23 saylı müqavilə”) görünür ki, CAVABDEH1ünvan 1-də 0,553 ha torpaq sahəsində (bundan sonra – “müvafiq ünvanda”) layihə sənədlərinə uyğun olaraq qüsursuz və Dövlət Tikinti Komitəsi tərəfindən təsdiq olunmuş tikinti norma və qaydalarına uyğun çoxmərtəbəli binaların tikintisini icra etməyi, iddiaçı isə həmin sahədə aparılan tikintini maliyyələşdirməyi öhdələrinə götürmüşlər.
2. Müqavilənin 2.1-ci bəndinə görə, CAVABDEH1 Ticarət Mərkəzinin “C” korpusu, I və II mərtəbələr 1-10 rəqəm oxları ilə K-P hərf oxları arasında sahəsi 602,4 m2; “A2” korpusu, I və II mərtəbələr 1017 rəqəm oxları ilə K-P hərf oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “E” korpusu, I və II mərtəbələr 18-27 rəqəm oxları ilə K-P hərf oxları arasında sahəsi 738 m2; “A3” korpusu İ-Ğ oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “B” k orpusu, Ğ-D hərf və 35-26 rəqəm oxları arasında sahəsi 654 m2; “A4” korpusu, 16-26 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “A5” korpusu, 9-15 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “D” korpusu, 1-9 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi 496 m2, ümumilikdə sahəsi 4.564 m2 təşkil edən obyektləri Iddiaçıyaa satmağı öhdəsinə götürmüşdür.
3. Müqavilənin 3.1-ci bəndinə görə, müqavilənin 2-ci bəndində göstərilən obyektin hər kvadrat metrinin dəyəri 131,46 ABŞ dolları, ümumilikdə isə 600.000 ABŞ dolları təşkil edir. Iddiaçı 23 saylı müqaviləyə əsasən, CAVABDEH1-yə 600.000 ABŞ dolları pul ödəmiş, bu barədə eyni tarixli kassa mədaxil qəbzi tərtib olunmuşdur.
4. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 (bundan sonra – “X6”) arasında bağlanmış 2004-cü i l 16 fevral tarixli 01 saylı müqavilədən (bundan sonra – “01 saylı müqavilə”) görünür ki, X6 CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin “B” korpusu, 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsini 51.408 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2004-cü il 16 fevral tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
5. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 02 saylı müqavilədən (bundan sonra – “02 saylı müqavilə”) görünür ki, X6a CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin “A4” korpusu,1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsini 44.064 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2004-cü il 16 fevral tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
6. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 03 saylı müqavilədən (bundan sonra – “03 saylı müqavilə”) görünür ki, X6a CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin “A4” korpusu,1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsini 66.960 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2004-cü il 16 fevral tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
7. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 04 sayl ı müqavilədən (bundan sonra – “04 saylı müqavilə”) görünür ki, X6 CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin “B” korpusu, 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsini 36.144 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2004-cü il 16 fevral tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
8. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 05 saylı müqavilədən (bundan sonra – “05 saylı müqavilə”) görünür ki, X6 CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin “B” korpusu, 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C oxları arasında, sahəsi 66,2 m2 olan qeyri yaşayış sahəs ini 47.664 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2004-cü il 25 fevral tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
9. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 06 saylı müqavilədən (bundan sonra – “06 saylı müqavilə”) görünür ki, X6 CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin “B” korpusu, 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C oxları arasında, sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsini 39.960 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2004-cü il 25 fevral tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
10. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 274 saylı müqavilədən (bund an sonra – “274 saylı müqavilə”) görünür ki, X6a “Xudafərin” CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının “B” korpusu, 14-ci mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzil sahəsini 9.197 ABŞ dollarına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2005-ci il 13 dekabr və 2005-ci il 12 iyul tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir.
11. İş materiallarında olan CAVABDEH1 ilə X6 arasında bağlanmış 2004-cü il 16 fevral tarixli 275 saylı müqavilədən (bundan sonra – “275 saylı müqavilə”) görünür ki, X6 CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda tikiləcək çoxmərtəbəli yaşayış binasının “B” korpusu, 13-ci mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzil sahəsini 37.212 ABŞ dol larına almışdır. Bu barədə CAVABDEH1 tərəfindən 2005-ci il 4 oktyabr, 2005-ci il 13 dekabr, 2005-ci il 12 iyul tarixli kassa mədaxil orderinin qəbzi alıcıya verilmişdir. İş üzrə qəbul edilmiş məhkəmə aktları a) Birinci instansiya məhkəməsində icraat Iddiaçı 2012-ci il 12 iyun tarixində İcra Hakimiyyəti (bundan sonra – “CAVABDEH2”), Cavabdeh3-ə (bundan sonra – “Cavabdeh3”) və CAVABDEH1-ə qarşı iddia ərizəsi ilə 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinə müraciət edərək, CAVABDEH2 və CAVABDEH3,CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda inşa olunmuş ticarət mərkəzinin (otaqlarının faktiki sahəsinin) təsdiq olunmuş layihəyə uyğun olmasına nəzarət edilməməsi kimi hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab edilməsi, “Ticarət Mərkəzi”nin otaqlarının faktiki sahəsinin təsdiq olunmuş layihəyə uyğun inşa ed ilməməsi hərəkətinin qanunsuz hesab edilməsi, “Ticarət Mərkəzi”nin otaqlarının faktiki sahəsinin nəzərdə tutulduğundan az olduğu üçün, yəni 443 m2 artıq sahəyə görə 2006-cı il 3 aprel tarixdə ödənilmiş 58.236,78 ABŞ dolları həcmində pul vəsaitinin indeksasiya olunmaqla geri qaytarılması, həmin obyektlərdə təmir və tamamlama işlərinin aparılması üçün obyektlərin qeyd-şərtsiz Iddiaçıa verilməklə işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələrin və maneələrin aradan qaldırılması, CAVABDEH1-in iddiaçıya qarşı etdiyi qanunsuz hərəkətləri nəticəsində dəymiş 100.000 manat məbləğində mənəvi ziyanın ödənilməsi barədə qətnamə qəbul olunmasını xahiş etmişdir. 12.
13. Sonradan Iddiaçı iddia tələbinin dəqiqləşdirilməsi barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət edərək CAVABDEH2 və Cavabdeh3in CAVAB DEH1 tərəfindən “Ticarət Mərkəzi”nin otaqlarının faktiki sahəsinin təsdiq olunmuş layihəyə uyğun olmasına nəzarət edilməməsi kimi hərəkətsizliyinin qanunsuz hesab edilməsi, “Ticarət Mərkəzi”nin otaqlarının faktiki sahəsi təsdiq olunmuş layihəyə uyğun inşa edilməməsi hərəkətinin qanunsuz hesab edilməsi, “Ticarət Mərkəzi”nin otaqlarının faktiki sahəsinin nəzərdə tutulduğundan 318,16 m2 az olduğu üçün ödənilmiş 41.825,3 ABŞ dolları həcmində pul vəsaitinin indeksasiya olunmaqla geri qaytarılması, həmin obyektlərdə təmir və tamamlaman işlərinin aparılması üçün obyektlərin qeyd-şərtsiz Iddiaçıa verilməklə işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələrin və maneələrin aradan qaldırılması, CAVABDEH1-in Iddiaçıa qarşı etdiyi qanunsuz hərəkətləri nəticəsində dəymiş 100.000 manat məbləğind ə mənəvi ziyanın ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
14. İddia tələbi yuxarıda §§ 1-3-də göstərilən hallarla əsaslandırılmış və əlavə olaraq bildirilmişdir ki, müvafiq qeyri-yaşayış sahəsinin təsdiq olunmuş layihəyə uyğun olmaması sonradan Iddiaçıa məlum olmuşdur.
15. İddia ərizəsində iddia tələbinin hüquqi əsası kimi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra – “ARK”) 7, 25, 60, 71, 72, 148-ci, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin (bundan sonra – “MM”) 16.1, 17.1, 21.1, 21.2, 324.1, 325.1, 425.1, 752.1, 752.2, 762.1, 1096.2, 1097.1, 1097.3-cü, Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra – “MPM”) 2.1-ci maddələrinə istinad olunmuşdur. 16. 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 3 may tarixli 2iqt-(81)-383/2013 saylı qərardadı ilə iş üzrə təkrar məhkəmə tikinti-texniki və daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsi ekspertizası təyin edilmiş və ekspert qarşısında aşağıdakı suallar qoyulmuşdur: 16.1. Müvafiq ünvanda inşa olunmuş ticarət mərkəzinin “C” korpusunun 1 və 2-ci mərtəbələr üzrə 1-10 rəqəm oxları ilə K-P hərf oxları arasında faktiki sahənin “A2” korpusunun 1 və 2-ci mərtəbələr 10-17 rəqəm oxları ilə K-P hər oxları arasında faktiki sahənin, “E” korpusunun 1 və 2-ci mərtəbələr 18-27-L-İ oxları ilə K-P hərf oxları arasında faktiki sahəsinin, “A3” korpusunun İ-Ğ oxları faktiki sahənin, “B” korpusunun Ğ-D-35-26 oxları arasında faktiki sahənin, A4 korpusunun 16-26 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında faktiki sahənin, “D” korpusunun 1-9 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında faktiki sahənin ölç üləri ilə CAVABDEH1-in möhürü ilə təsdiq edilmiş layihədə göstərilən ölçülərlə eynidirmi? 16.2. “A5” korpusu 9-15 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi layihə üzrə 518.4 m2 təşkil etsə də, fərq 64.4 m2-dirmi? 16.3. Əgər fərqlidirsə, hər bir korpus üzrə fərq (azalma və ya artma istiqaməti üzrə) ayrılıqda hansı ölçüdədir? 16.4. Ticarət mərkəzinin “C” korpusu və 1 və 2-ci mərtəbələr 1-10 rəqəm oxları ilə K-P hərf oxları arasında sahəsi layihə üzrə 602,4 m2 təşkil etsə də, hazırda fərq 81,9 m2-dirmi? 16.5. “A2” korpusu 1 və 2-ci mərtəbələr 10-17 rəqəm oxları ilə K-P hərf oxları arasında sahəsi layihə üzrə 518,4 m2 təşkil etsə də, fərq 64,4 m2-dirmi? 16.6. “E” korpusu 1 və 2-ci mərtəbələr 18-27-L-İ oxları ilə K-P oxları arasında sahəsi layihə üzrə 738 m2 təşkil etsə də, fərq 9,5 m2 -dirmi? 16.7. “A3” korpusu İ-Ğ oxları arasında sahəsi layihə üzrə 518,4 m2 təşkil etsə də, fərq 64.4 m2-dirmi? 16.8. “B” korpusu Ğ-D-35-26 oxları arasında sahəsi layihə üzrə 654 m2 təşkil etsə də, fərq 39 m2-dirmi? 16.9. “A4” korpusu 16-26 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi layihə üzrə 518,4 m2 təşkil etsə də, fərq 64.4 m2-dirmi? 16.10. “A5” korpusu 9-15 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi layihə üzrə 518,4 m2 təşkil etsə də, fərq 64.4 m2-dirmi? 16.11. “D” korpusu 1-9 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi layihə üzrə 496 m2 təşkil etsə də fərq 45 m2 təşkil edirmi? Cəmi layihə üzrə 4.564 m2 təşkil edən obyektlərdə hazırki vəziyyəti ilə toplam fərq nə qədər təşkil edir? Eyni zamanda, CAVABDEH1-in möhürü ilə təsdiq edilmiş layihədə ona məxsus 4.564 m2 sah ənin ölçüsü ilə həmin sahənin faktiki ölçüsü arasında yaranmış fərqin hazırkı bazar dəyəri müəyyən edilsin?
17. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi yanında Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 2013-cü il 23 iyul tarixli 8827 saylı ekspert rəyinə əsasən, tədqiq olunan ticarət mərkəzinin müvafiq korpuslarının layihəsi üzrə nəzərdə tutulmuş ölçülərlə tədqiqat zamanı müəyyən olunmuş ölçülər arasında 310,34 m2 azalmağa və 151,26 m2 artmağa doğru sahə fərqləri yaranmışdır. O cümlədən “C” korpusu üzrə azalmağa doğru fərq 65.10 m2, “A2” korpusu üzrə azalmağa doğru fərq 64.28 m2, “E” korpusu üzrə artmağa doğru fərq 12.26 m2, “A3” korpusu üzrə azalmağa doğru fərq 44.28 m2, “B” korpusu üzrə artmağa doğru fərq 139,0 m2, “A4” korpusu üzrə azalmağa doğru fərq 43.90 m2, “A5” korpusu üzrə azalmağa doğru fə rq 46.58 m2 və “D” korpusu üzrə azalmağa doğru fərq 46.2 m2 təşkil edir. 18. 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iq(81)-383/2013 saylı qətnaməsi ilə iddia qismən təmin edilərək CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda inşa olunmuş “Ticarət Mərkəzinin” otaqlarının faktiki sahəsi təsdiq olunmuş layihəyə uyğun inşa edilməməsi qanunsuz hesab edilmiş, “Ticarət Mərkəzinin” otaqlarının faktiki sahəsi nəzərdə tutulduğundan az olduğu üçün, yəni 318,16 m2 artıq sahəyə görə 2006-cı il 3 aprel tarixdə ödənilmiş 41.825,32 ABŞ dolları həcmində pul vəsaitinin geri qaytarılması və həmin obyektlərdə təmir və tamamlama işlərinin aparılması üçün obyektlərin qeyri-şərtsiz Iddiaçıa verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələr və maneələrin aradan qald ırılması, iddianın qalan hissədə təmin edilməməsi qət edilmişdir. (hakim – İ.Əhmədov). Birinci instansiya məhkəməsi hesab etmişdir ki, ticarət mərkəzinin inşası zamanı CAVABDEH1 tərəfindən layihə sənədlərinin tələblərinin pozulduğu öz təsdiqini tapdığından iddia tələbi bu 19. hissədə təmin edilməlidir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, 318,16 m² sahəyə görə ödənilmiş 41.825,32 ABŞ dolları məbləğində pul CAVABDEH1-dən alınaraq Iddiaçıa ödənilməlidir. Belə ki, Iddiaçıun əldə etdiyi obyektlərin faktiki sahəsinin müqavilədə nəzərdə tutulmuş sahədən 318,16 m² az olması öz təsdiqini tapmış və obyektin 1 m² sahəsinin qiymətinin 131,43 ABŞ dolları təşkil etməsi müqavilə ilə razılaşdırılmışdır. 20.
21. Məhkəmə 41.825,32 ABŞ dolları məbləğində pulun indeksasiya edilməsi hissəsində razılaşmayaraq qeyd et mişdir ki, indeksasiya məhkəmə qətnaməsinin icrası zamanı məhkəmə qərardadı əsasında həyata keçirilir.
22. İş materiallarında olan 2006-cı il 3 aprel tarixli FĞB seriyalı 014101 nömrəli Kassa mədaxil orderinin notariat qaydasında təsdiqlənmiş surətindən aydın olduğu kimi, Iddiaçı müqavilə üzrə öhdəliklərini lazımınca icra edərək CAVABDEH1-ə 600.000 ABŞ dolları məbləğində pul ödəmişdir. CAVABDEH1 Iddiaçıya satılmış obyektləri ona verməməklə və Iddiaçının həmin obyektlərdə müvafiq işlərin görülməsinə müdaxilə etmək və maneə törətməklə Müqavilənin 2.1-ci bəndinin və MM-in 425, 452.1, 568.1, 575.2-ci maddələrinin tələblərini pozmaqdadır.
23. Məhkəmə hesab etmişdir ki, CAVABDEH2 və Cavabdeh3-ə qarşı irəli sürülmüş iddia tələblərinə MPM-nin deyil, Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcə lləsinin (bundan sonra – “İPM”) tələblərinə uyğun baxılmalıdır. Ona görə də iddia tələbi bu hissədə təmin edilməmişdir.
24. Iddiaçı mənəvi zərər tələbini irəli sürsə də, mənəvi sarsıntı və iztirablara məruz qalmasının nədə ifadə olunmasını və mənəvi zərərin məbləğini nəyin əsasında hesabladığını əsaslandıra bilməmişdir. Bundan əlavə, Müqavilənin bağlanmasında məqsəd iqtisadi xarakterli olduğundan və müqavilə pozuntusunun xarakteri Iddiaçıa mənəvi zərərin əvəzinin ödənilməsi hüququ vermədiyindən mənəvi zərərin əvəzinin ödənilməsi tələb edilə bilməz.
25. Məhkəmə bu qənaətini MM-in 425.1, 425.2, 452.1, 567, 568.1, 575.2, 577.1, 578.1, MPM-nin 14.2, 77.1, 119.1, 217.4, 232.1, 232.2-ci, İPM-nin 1.1-ci, mübahisəli hüquq münasibətlərinin yaranması zamanı qüvvədə olmuş “Şəhərsalmanın əsasları ha qqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 4, 8, 10-cu, “Memarlıq fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 12-ci maddələrinə, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun (bundan sonra – “KMP”) “Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 30-cu maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2013-cü il 28 mart tarixli qərarına, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumunun (bundan sonra – “AMP”) “Mənəvi zərərin ödənilməsi barədə qanunvericiliyin məhkəmələr tərəfindən tətbiqi təcrübəsi haqqında” 2008-ci il 3 noyabr tarixli 7 nömrəli qərarının 8-ci bəndinə istinad etməklə əsaslandırmışdır.
26. CAVABDEH1 2013-cü il 29 dekabr tarixində həmin qətnamədən apellyasiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini və iddia tələbinin rədd edilməsi barədə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. b) Apellyasiya instansiyası məhkəməsindəki birinci icraat
27. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 19 fevral tarixli 22(103)-94/2014 saylı qətnaməsi ilə apellyasiya şikayəti təmin edilməmiş, 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iq(81)-383/2013 saylı qətnaməsi dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılmışdır (sədrlik edən – S.Seyidova, hakimlər – V.Məmmədov və S.Hüseynov).
28. Apellyasiya instansiya məhkəməsi mahiyyət etibarilə birinci instansiya məhkəməsinin iş üzrə gəldiyi nəticələrlə razılaşmış (bax yuxarıda §§ 19-24), öz qətnaməsini birinci instansiya məhkəməsinin istinad etdiyi qanunvericilik aktlarına (bax yuxarıda § 25), həmçinin MM-in 146, 376.2, 372.2-ci maddələrinə, KMP-nin “Azərbaycan Respu blikası Mülki Məcəlləsinin 372-ci maddəsinin apellyasiya baxışının hədləri barədə müddəalarının həmin Məcəllənin 372.1 və 372.2-ci maddələrinin tələbləri baxımından şərh edilməsinə dair” 2011-ci il 20 may tarixli qərarına istinad edərək əsaslandırmışdır.
29. Həmin qətnamədən Iddiaçı 2014-cü il 18 mart tarixində kassasiya şikayəti verərək qətnaməyə dəyişiklik edilməsini və pul məbləğinin indeksasiya olunmaqla ödənilməsi barədə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. c) Kassasiya instansiyası məhkəməsindəki birinci icraat
30. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 3 iyul tarixli 2-2(102)-214/2014 saylı qərarı ilə kassasiya şikayəti təmin edilməmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibatiİqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 19 fevral tarixli 2-2( 103)-94/2014 saylı qətnaməsi mübahisələndirilən hissədə dəyişdirilmədən saxlanılmışdır (sədrlik edən – K.Bədəlov, hakimlər – İ.Dadaşov və A.Hüseynov).
31. Kassasiya məhkəməsi mahiyyət etibarilə apellyasiya instansiya məhkəməsinin iş üzrə gəldiyi nəticə ilə razılaşmış, öz qərarını apellyasiya instansiya məhkəməsinin istinad etdiyi qanunvericilik aktlarına (bax yuxarıda § 28), həmçinin MPM-nin 217.1, 416, 417.1, 417.1.1 maddələrinə istinad edərək əsaslandırmışdır. 32. 2014-cü il 3 noyabr tarixində 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust 2 iqt(81)-383/2013 saylı tarixli qətnaməsi ilə maraqlarına toxunan işdə iştirak etməyə cəlb olunmayan Lizinq Şirkəti X2 (bundan sonra – “X2”) tərəfindən Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin sədrinə Ali Məhkəmənin Plenumuna təqdima t verilməsi üçün ərizə ünvanlanmışdır. 33. 2015-ci il 16 mart tarixində Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 3 iyul tarixli 2(102)-214/2014 saylı qərarının maraqlarına toxunduğu şəxs (bundan sonra – “X3”) Ali Məhkəmənin Plenumuna şikayət ərizəsi ünvanlamışdır.
34. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin sədri 2015-ci il 6 aprel tarixində X2-nin və X3-ün müraciəti əsasında Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumuna təqdimat verərək Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 19 fevral tarixli 2-2(103)-94/2014 saylı qətnaməsinin və Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 3 iyul tarixli 2-2(102)214/2014 saylı qərarının ləğv olunmasını və işin yenidən baxılması üçün Bakı Apellyasiya Məhk əməsinə göndərilməsi barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. ç) Ali Məhkəmənin Plenumundakı icraatı
35. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 2015-ci il 10 aprel tarixli 3-1(102)01/2015 saylı qərarı ilə təqdimat təmin edilərək Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 3 iyul tarixli qərarı və onunla əlaqədar Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2014-cü il 19 fevral tarixli 2-2(103)-94/2014 saylı qətnaməsi ləğv edilərək iş yenidən baxılması üçün Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə göndərilmişdir.
36. Plenum hesab etmişdir ki, hazırkı mübahisəyə baxılarkən X2 və X3 işdə iştirak etməyə cəlb olunmadıqlarından onların hüquqları pozulmuş, onların hüquq və vəzifələrinə dair məsələ həll edilmişdir.
37. Plenum bu qənaət ini MPM-nin 418.4.6, 424.2.2-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır. d) Apellyasiya instansiyası məhkəməsindəki ikinci icraat 2015-ci il 8 iyun tarixində şəxs (bundan sona – “X4”) CAVABDEH1, Iddiaçı, CAVABDEH2 və Cavabdeh3-ə qarşı iddia ərizəsi ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə müraciət edərək 38. onların hərəkət və hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab edilməsi, ona məxsus yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin cavabdehlər tərəfindən boşaldılması və ona qaytarılması, əmlaka sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması, bu mümkün olmadıqda CAVABDEH1 tərəfindən onun xeyrinə 2.120.000 manat, mənəvi zərərə görə 50.000 manat pulun tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
39. İddia tələbini onunla əsaslandırmışdır ki, X4 müvafiq ünvanda CAVABDEH1 tərəfindən inşa edilən yaşayış binasından 2004-cü ildə, sonradan vəfat etmiş nənəsi X6anın adına 2 mənzil və 6 obyekt almışdır. Mənzillərin hər birinə görə 37.212 ABŞ dolları, obyektlərə görə isə müvafiq olaraq 51.408 ABŞ dolları, 44.064 ABŞ dolları, 66.960 ABŞ dolları, 36.144 ABŞ dolları, 47.664 ABŞ dolları və 39.960 ABŞ dolları pul ödəmişdir. Bina tikilmədiyindən mənzillərə görə sonradan əlavə olaraq ümumilikdə 18.380 ABŞ dolları pul ödəyib. Ödədiyi pullara dair ona qəbz verilmişdir. Iddiaçı X4a məxsus qeyri-yaşayış sahələrini ondan 2 il sonra almışdır. Bununla da onun nənəsinə məxsus əmlaka sahiblik, istifadə və sərəncam vermək hüququ məhdudlaşdırılmışdır. 40. 2015-ci il 16 iyun tarixində şəxs (bundan sonra – “X5”) 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 say lı qətnaməsindən apellyasiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini və iddia tələbinin rədd edilməsi barədə yeni qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. 2015-ci il 16 iyun tarixində X2 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə ərizə ilə müraciət edərək onun CAVABDEH1-ə qarşı müstəqil tələb irəli sürən 3-cü şəxs qismində işə cəlb olunması barədə qərar 41. qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
42. Həmin tarixdə X2 CAVABDEH1-ə qarşı iddia ərizəsi ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə müraciət edərək müvafiq ünvanda inşa etdiyi çoxmərtəbəli yaşayış binasının üç mərtəbəli ticarət mərkəzinin “D” korpusu 7-11 rəqəmi, C-A oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 164 m2, “E” korpusu, Q-İ hərf oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 97 m2, “E”korpusu, İ-X hərf oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 95 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsinin, “A3” korpusu, H-Ç hərf oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 97 m2, “A3” korpusu, Ç-Ə hərf oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 101 m2, “B” korpusu, Ə-D hərf oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 95 m2, “A5” korpusu, 13-15 rəqəm oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 96 m2, “A5” korpusu, 16-19 rəqəm oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 97 m2, “D” korpusu, 2-7 rəqəm oxları arasında, 3-cü mərtəbədə, ümumi sahəsi 150 m2, “D” korpusu, 2-7 rəqəm, Ç-A hərf oxları arasında, 2-1-1-ci mərtəbədə, ümumi sahəsi 150 m2 olan qeyri yaşayış sahələrinin X2-yə təhvil verilməsi vəzifəsinin CAVABDEH1-in üzərinə qoyulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
43. Bakı Apellyasiya Məhkəməs inin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 16 iyun tarixli 2-2(103)302/2015 saylı qərardadı ilə X2, X3 və X5 iş üzrə mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən 3-cü şəxs qismində məhkəmə icraatına cəlb olunublar. 44. 2015-ci il 24 iyun tarixində X2 məhkəməyə müraciət edərək mübahisə predmeti barədə müstəqil tələb irəli sürən 3-cü şəxs qismində işə cəlb edilməsini xahiş etmişdir. 45. 2015-ci il 24 iyun tarixində X2 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsindən apellyasiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini və Iddiaçıun iddiasının rədd edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. 46. 2015-ci il 24 iyun tarixində X3 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə ərizə ilə müraciət edərək onun mübahisə pred meti barədə müstəqil tələb irəli sürən 3-cü şəxs kimi işə cəlb edilməsi barədə qərardad qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
47. X3 həmin tarixdə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasına iddia ərizəsi ilə müraciət edərək X2 ilə CAVABDEH1 ilə Iddiaçı arasında bağlanmış 23 saylı müqavilənin (müvafiq ünvanda tikilmiş çoxmərtəbəli binanın “D” korpusunun 1-ci mərtəbəsində yerləşən, ümumi sahəsi 198 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsinə münasibətdə), CAVABDEH1 ilə X2 arasında bağlanmış 2011-ci il 25 iyul tarixli 29 saylı, 30 saylı və 29 iyul tarixli 38 saylı müqavilələrin, CAVABDEH1 ilə şəxs arasında bağlanmış 2013-cü il 5 mart tarixli 1 saylı və 23 yanvar tarixli 49 saylı müqavilələrin etibarsız hesab edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
48. Şəxs (bundan sonra – “X 1”) 2015-ci il 24 iyun tarixində Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə ərizə ilə müraciət edərək onun müstəqil tələb irəli sürən 3-cü şəxs qismində tanınmağı barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. X1 eyni zamanda iddia ərizəsi ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə müraciət edərək cavabdehlər CAVABDEH1, Iddiaçı, CAVABDEH2 və Cavabdeh3-ə qarşı “hərəkət və hərəkətsizliklərinin 49. qanunsuz hesab edilməsi, ona məxsus yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin cavabdehlər tərəfindən boşaldılması və ona qaytarılması, əmlaka sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması, bu mümkün olmadıqda CAVABDEH1 tərəfindən onun xeyrinə 2.120.000 manat, mənəvi zərərə görə 50.000 manat pulun tutulması” barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyun tarixli qərardadı ilə X3 və X1 mübahisə predmeti barədə müstəqil tələb irəli sürən üçüncü şəxs qismində məhkəmə icraatına cəlb edilmiş, onların iddia ərizəsi icraata qəbul edilmişdir. 50.
51. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyun tarixli qərardadı ilə 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsindən mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən üçüncü şəxs qismində cəlb edilmiş X2 və X5 tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətləri icraata qəbul edilmişdir. 52. 2015-ci il 30 iyun tarixində X3 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsindən apellyasiya şikayəti verərək həmin qətnamənin ləğv edilməsini və iddia tələbinin rədd edilməsi barədə yeni qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 1 iyul tarixli qərardadı ilə həmin apellyasiya şikayəti icraata qəbul edilmişdir.
53. X3 iş üzrə icraatın dayandırılması barədə vəsatətlə Bakı Apellyasiya məhkəməsinə müraciət etmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli qərardadı ilə vəsatət təmin edilməmişdir.
54. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)302/2015 saylı qətnaməsi ilə: 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust 2iqt(81)-383/2013 saylı tarixli qətnaməsi “iddianın qismən təmin edilərək CAVABDEH1 tərəfindən müvafiq ünvanda inşa olunmuş “Ticarə t Mərkəzinin” otaqlarının faktiki sahəsinin təsdiq olunmuş layihəyə uyğun inşa edilməməsinin qanunsuz hesab edilməsi, “Ticarət Mərkəzinin” otaqlarının faktiki sahəsi nəzərdə tutulduğundan az olduğu üçün, yəni 318,16 m2 artıq sahəyə görə ödənilmiş 41.825,32 ABŞ dolları həcmində pul vəsaitinin geri qaytarılması və həmin obyektlərdə təmir və tamamlama işlərinin aparılması üçün obyektlərin qeyd-şərtsiz Iddiaçıya verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələr və maneələrin aradan qaldırılması” hissəsində dəyişdirilmədən qüvvədə saxlanılmışdır. Apellyasiya şikayətləri qətnamənin “iddianın qismən təmin edilmiş hissəsində ləğv edilməsinə dair” hissədə təmin edilməmişdir. X3-ün iddia tələbi təmin edilməmişdir. X1-in iddia tələbi qismən təmin edilmiş, CAVABDEH1-dən 286.268 ABŞ dolları, pul ödənilən vaxt Mərkəzi Bankın müəyyən etdiyi Azərbaycan manatının məzənnəsinə uyğun olaraq alınaraq X1-ə verilməsi, iddianın qalan hissədə təmin edilməməsi qət edilmişdir (sədrlik edən – M.Tağızadə, hakimlər – K.Abıyeva, N.Mustafayev).
55. Məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, ilə Iddiaçı və üçüncü şəxslərlə qeyri-yaşayış sahəsinə dair bağlanmış müqavilələrin hər biri CAVABDEH1-nin rəhbəri tərəfindən imzalanaraq möhürlə təsdiq edilmişdir. Bu müqavilələrdə göstərilən razılaşdırılmış pul məbləğlərinin ödənilməsinə dair X6-ya, X5ə və Iddiaçıa aid kassa mədaxil orderlərinə dair qəbzlər CAVABDEH1-in rəhbəri, baş mühasibi və kassiri tərəfindən imzalanaraq möhürləndiyi halda, X2-yə və X3ya aid kassa mədaxil orderlərinə dair qəbzlər yalnız CAVABDEH1-in rəhbəri tərəfindən imzalanar aq möhürlənmişdir. Iddiaçıa aid kassa mədaxil orderi istisna olmaqla, üçüncü şəxslərə verilmiş kassa mədaxil orderləri mühasibatlıq uçotu haqqında qanunvericiliyin tələblərinə cavab vermir.
56. Bundan başqa, məhkəmə qeyd etmişdir ki, X6 və X5 ilə CAVABDEH1 arasında bağlanmış müqavilələr, tarix etibarı ilə Iddiaçıla CAVABDEH1 arasında bağlanmış müqavilədən əvvəl olsa da, iş materiallarından müəyyən edilmişdir ki, həmin müqavilələrdə göstərilən qeyri-yaşayış sahələri onlara təhvil verilməmişdir. Müvafiq qeyri-yaşayış sahələri hazırda Iddiaçıun sahibliyində və istifadəsindədir.
57. CAVABDEH1 ilə bağlanmış müqavilələri müqayisəli şəkildə qiymətləndirərək məhkəmə kollegiyası bu qənaətə gəlmişdir ki, yalnız Iddiaçıla bağlanmış müqavilədə əqdin etibarlı hesab edilməsini göstərən bütün şərtlər mö vcuddur. Digər müqavilələrdə isə əqdin etibarlı olması şərtlərindən birinə, yəni iradə və iradənin vahidliyi şərtinə əməl edilməmişdir. Belə ki, X6, X5, X2 və X3 ilə bağlanmış müqavilələrdə göstərilən pul məbləğinin ödənilməsinə dair onlara Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2004-cü il 27 avqust tarixli 118 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Müəssisə və təşkilatların, habelə sahibkarlıqla məşğul olan fiziki şəxslərin iş xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq ciddi hesabat blanklarınm tərtibi və tətbiqi Qaydaları”nın tələblərinə cavab verməyən kassa mədaxil orderlərinin verilməsi, eyni zamanda qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməməsi ona dəlalət edir ki, CAVABDEH1-in iradə ifadəsi özü üçün sərfəli olan müqavilə bağlamaq məqsədilə onları aldatmaq olmuşdur.
58. Eyni zamanda, məhkəmə kollegi yası hesab etmişdir ki, Iddiaçıla müqavilə imzalanarkən və qeyriyaşayış sahələri üçün pul vəsaiti ödənilərkən, yəni aldığı qeyri-yaşayış sahələri üzərində əmlak hüquqları yaranarkən Iddiaçı hazırkı iş üzrə 3-cü şəxs qismində cəlb edilmiş şəxslərlə CAVABDEH1 arasında onun əmlakları üzərində hər hansı bir müqavilə imzalanmasından və həmin şəxslərdən CAVABDEH1-in kassasına pul vəsaiti ödənilməsindən xəbərdar olmamışdır.
59. Məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, CAVABDEH1 tərəfindən “Ticarət Mərkəzi”nin inşası zamanı layihə sənədlərinin tələblərinin pozulduğu məhkəmə texniki və daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsi ekspertizasının rəyi ilə təsdiq olunmuşdur, ona görə də birinci instansiya məhkəməsi iş üzrə düzgün nəticəyə gəlmişdir.
60. İndeksasiya qətnamənin icrası zamanı məhkəmə qərardadı əsas ında həyata keçirildiyindən birinci instansiya məhkəməsinin bu məsələ barəsində də nəticəsi əsaslıdır.
61. Birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsi 100.000 manat məbləğində mənəvi ziyanın ödənilməsinə dair tələbin təmin edilməməsi hissəsində də düzgündür.
62. Məhkəmə kollegiyası X1-in iddia ərizəsinə münasibətdə bildirmişdir ki, 1-ci tələb üzrə yəni, Iddiaçıun CAVABDEH2 və Cavabdeh3-ə qarşı onların hərəkət və ya hərəkətsizliyi nəticəsində hüquqlarının pozulması və buna görə də onların hərəkət və hərəkətsizliyinin qanunsuz hesab olunmasına dair tələbi üzrə icraata Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin 2015-ci il 24 iyul tarixli qərardadı ilə xitam verilmişdir.
63. Mübahisəli qeyri-yaşayış sahələri Iddiaçı tərəfindən qanuni əsaslarla əldə edildiyindən, onun istifadəsində və sahibliyində olduğun dan, eyni zamanda onun CAVABDEH1-dən aldığı mənzil sahələri onlara təhvil verildiyi və onların sahibliyində olması məhkəmə kollegiyasının iclasında iddiaçının nümayəndəsinin izahatından müəyyən edildiyindən X1un 2-ci tələbi də təmin edilə bilməz.
64. Məhkəmə kollegiyası X1un 3-cü tələbinə münasibətdə bildirmişdir ki, X1 CAVABDEH1dən onun xeyrinə 2.120.000 manat pul vəsaitinin tutulmasını həmin obyektlərin qiymətinin hazırda (1 m2 4.000 olmaqla) hazırkı dövrdə 1.800.000 manat, aldığı mənzillərin qiymətinin isə (1 m2 800 AZN olmaqla) 320.000 manat olması ilə əsaslandırmışdır.
65. CAVABDEH1-nin X1un istinad etdiyi müqavilələr üzrə pul vəsaitini qəbul etsə də, müqavilələrdə nəzərdə tutulumuş qeyri-yaşayış sahələrini onlara təhvil vermək niyyəti olmamış, CAVABDEH1-nin iradə ifadəsi iddiaçının p ul vəsaitini aldatma yolu ilə ələ keçirmək olmuşdur.
66. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələrdə nəzərdə tutulan qeyri-yaşayış sahələrinin X1a qaytarılması mümkün olmadığından və o, qeyriyaşayış sahələrinin qaytarılması mümükün olmadığı halda, CAVABDEH1-dən onun xeyrinə pul vəsaitinin tutulmasına tələb etdiyüindən, 286.268 ABŞ dolları ödənilən vaxt Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş məzənnə ilə CAVABDEH1-dən alınaraq X1a verilməlidir.
67. Məhkəmə kollegiyası həmçinin hesab etmişdir ki, X1 50.000 manat məbləğində mənəvi ziyanın ödənilməsi barəsində tələb irəli sürmüş olsa da, bu tələbi bu əsaslandırmamış, göstərilən zərərin nədən ibarət olması və nədə ifadə olunması barəsində hər hansı sübutu məhkəməyə təqdim etməmiş, habelə göstərilən zərərin ona vurulmasını məhkəmənin iclasında işin hər hansı halı ilə sübuta yetirə bilməmişdir.
68. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)302/2015 saylı qərardadı ilə X1un CAVABDEH2 və Cavabdeh3ə qarşı “cavabdehlərin hərəkət və hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab edilməsinə” dair hissədə iddia tələbi üzrə icraata xitam verilmişdir (sədrlik edən – M.Tağızadə, hakimlər – K.Abıyeva, N.Mustafayev).
69. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, CAVABDEH2 və Cavabdeh3ə qarşı irəli sürülmüş iddia tələblərinə MPM-nin deyil, İPM-nin tələlərinə uyğun baxılmalıdır.
70. Məhkəmə bu qənaətini MPM-nin 261.0.1-ci, İPM-nin 1.1-ci maddələrinə, KMP-nin “Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 30-cu maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2013-c ü il 28 mart tarixli, “Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 372-ci maddəsinin apellyasiya baxışının hədləri barədə müddəalarının həmin Məcəllənin 372.1 və 372.2-ci maddələrinin tələbləri baxımından şərh edilməsinə dair” 2011-ci il 20 may tarixli qərarlarına istinad etməklə əsaslandırmışdır.
71. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının həmin tarixli və nömrəli digər qərardadı ilə CAVABDEH1-nin və üçüncü şəxslərin apellyasiya şikayətləri qismən təmin edilmiş, 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsi CAVABDEH2 və Cavabdeh3ə qarşı müvafiq ünvanda inşa olunmuş ticarət mərkəzinin otaqlarının faktiki sahəsinin təsdiq olunmuş layihəyə uyğun olmasına nəzarət edilməməsi kimi hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab olunmasına dair hissədə ləğv edilmiş və həmin hissədə iddia tələbi üzrə icraat xitam verilmişdir (sədrlik edən – M.Tağızadə, hakimlər – K.Abıyeva, N.Mustafayev).
72. Məhkəmə qərardadını yuxarıda § 70-də göstərilən hüquq normalarına istinad etməklə əsaslandırmışdır.
73. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının eyni tarixli və nömrəli xüsusi qərardadı ilə CAVABDEH1-nin vəzifəli şəxslərinin əməllərində cinayət tərkibinin əlamətlərinin olması barədə Azərbaycan Respublikasının Baş Prokuroru yanında Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş idarəsinə məlumat verilmişdir (sədrlik edən – M.Tağızadə, hakimlər – K.Abıyeva, N.Mustafayev).
74. X5 2015-ci il 26 oktyabr tarixində Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(10 3)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti vermiş, qətnamənin ləğv edilməsini və iddia tələbinin rədd edilməsi barədə qərar qəbul ediməsini xahiş etmişdir.
75. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 13 noyabr tarixli qərardadı ilə şikayət qeyri-mümkün hesab edilmiş və geri qaytarılmışdır.
76. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, kassasiya şikayəti yoxlanılarkən ona vəkilin orderinin əlavə edilmədiyi aşkar olunmuşdur.
77. Məhkəmə qərardadını MPM-nin 407.4, 408.1, 408.1.1-408.1.6, 408.2, 408.5-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır. 78. 2015-ci il 26 oktyabr tarixində X3 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini, öz iddia ərizəsinin təmin edilməsini, Iddiaçıla CAVABDEH1arasında bağlanmış 23 saylı müqavilənin müvafiq ünvanda tikilmiş çoxmərtəbəli binanın “D” korpusunun 1-ci mərtəbəsində yerləşən, ümumi sahəsi 198 m2 olan qeyri-yaşayış sahəsinə münasibətdə etibarsız hesab edilməsi barədə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. 79. 2015-ci il 28 oktyabr tarixində X2 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli, 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini və Iddiaçıun iddiasının rədd edilməsi barədə qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. 80. 2015-ci il 11 noyabr tarixində CAVABDEH1Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibatiİqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kass asiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini və işə yenidən baxılması üçün Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə göndərilməsi barədə qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. 81. 2015-ci il 30 noyabr tarixində X5 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verərək qətnamənin ləğv edilməsini və iş üzrə iddia tələbinin rədd edilməsi barədə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
82. Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 11 dekabr tarixli 2(102)-401/2015 saylı qərardadı ilə CAVABDEH1-nin kassasiya şikayəti işlə birlikdə geri qaytarılmışdır (hakim – İ.Hüseynov).
83. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, CAVABDEH1Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 2 4 iyul tarixli qətnaməsinin sürətini 2015-ci il 1 sentyabr tarixində almış, kassasiya şikayətini isə 2015-ci il 11 noyabr tarixində yəni, qanunla müəyyən edilmiş prosessual müddət keçdikdən sonra vermişdir.
84. Məhkəmə qərardadını MPM-nin 405.0.1, 408.1, 408.1.1, 408.1.3, 408.1.4, 408.2-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır. 85. 2015-ci il 14 dekabr tarixində X1 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verərək qətnamənin onun iddia tələbinə aid hissədə ləğv edilməsini və iddia tələbinin tam təmin edilməsi baradə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
86. CAVABDEH12016-cı il 27 yanvar tarixində ərizə ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə müraciət edərək Bakı Apellyasiya Məhkəm əsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayətinin verilməsi üçün müəyyən edilmiş prosessual müddətin ötürülməsi səbəblərinin üzürlü hesab edilməklə bu müddətin bərpa edilməsi barədə qərardad qəbul edilməsini xahiş etmişdir. 87. 2016-cı il 10 fevral tarixində X5 Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə müraciət edərək iddiaçıyla aralarında barışıq sazişi bağlandığını üçün kassasiya şikayətinin geri qaytarılması xahiş etmiş, ərizə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 11 fevral tarixli 2-2(103)-302/2016 saylı qərardadı ilə təmin edilmişdir.
88. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 11 fevral tarixli 2-2(103)302/2016 saylı qərardadı ilə CAVABDEH1-nin kassas iya şikayəti verilməsi üçün qanunla müəyyən edilmiş müddətin bərpasına dair ərizəsi təmin olunmamışdır.
89. CAVABDEH12016-cı il 29 fevral tarixində Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 11 fevral tarixli 2-2(103)-302/2016 saylı qərardadından kassasiya şikayəti vermiş, qərardadın ləğv edilməsini və Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verilməsi müddətinin bərpa edilməsi məsələsinə yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərilməsinə dair qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
90. Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 19 aprel tarixli qərardadı ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 11 fe vral tarixli 2-2(103)-302/2016 saylı qərardadı ləğv edilmiş, CAVABDEH1-nin Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verilməsi üçün qanunla müəyyən edilmiş prosessual müddətin ötürülməsinin səbəbləri üzürlü hesab edilmiş və müddət bərpa edilmişdir (sədrlik edən – İ.Hüseynov, hakimlər – N.Rəsulbəyova, R.Nəbizadə).
91. Məhkəmə qərardadını MPM-nin 133.1, 135.2, 139.2.9, 417.1, 417.1.4-cü maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır. e) Kassasiya instansiyası məhkəməsindəki ikinci icraat 92. qərarı ilə: Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 1 iyun tarixli 2-2(102)-168/16 saylı CAVABDEH1-nin və X1un kassasiya şikayətləri qismən təmin olunmuş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi nin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-2(103)-302/2015 saylı qətnaməsi X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələrdə göstərilən yaşayış və qeyriyaşayış sahələrinə münasibətdə ləğv edilmiş, iş həmin hissədə yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərilmiş, CAVABDEH1-nin və X1-in kassasiya şikayətləri qalan hissələrdə təmin olunmamış, X2-nin və X3nın kassasiya şikayətləri təmin olunmamış, qətnamə qalan hissələrdə CAVABDEH1-yə, X1a, X2-yə və X3ya münasibətdə dəyişdirilmədən saxlanılmışdır (sədrlik edən – İ.Hüseynov, hakimlər – N.Rəsulbəyova, R.Nəbizadə). Məhkəmə kollegiyası CAVABDEH1-nin kassasiya şikayətinə münasibətdə qeyd etmişdir ki, CAVABDEH1və Iddiaçıun hüquq və öhdəlikləri Iddiaçıla bağlanmış 2006-cı il 3 aprel tarixli podrat müqaviləsindən irəli gəlmi şdir. Həmin müqavilənin 5.3 və 5.4-cü bəndləri şikayətdə göstərildiyindən fərqli məzmundadır və orada tərəflərin hər hansı girov hüquq və öhdəliklərinə dair şərtlər nəzərdə tutulmamışdır. 93.
94. Müqavilədə nəzərdə tutulan qeyri-yaşayış sahələrinin heç birinin dəyərinin CAVABDEH1-yə ödənilmədiyinə dair şikayətin dəlili əsassızdır. Belə ki, CAVABDEH1müqavilədə nəzərdə tutulmuş məbləğin ona ödənildiyini kassa mədaxil ordeninin qəbzi ilə təsdiq etmişdir. Pulun iddiaçıya qaytarılması ilə bağlı isə hər hansı hal müəyyən edilməmişdir.
95. Məhkəmə kollegiyası X2-nin kassasiya şikayətinə münasibətdə bildirmişdir ki, şikayətin heç bir dəlili Iddiaçı ilə CAVABDEH1 arasında bağlınmış müqavilənin hüquqi qüvvəsinə təsir etmir. Çünki CAVABDEH1-in, istər Iddiaçı ilə, istərsə də X2 ilə bağladığı müqavilə lərin hər biri özlüyündə müstəqil müqavilə olub onun iştirakçıları arasındakı fərqli münasibətləri tənzimləyir, fərqli hüquq və öhdəliklər yaradır. Həmin müqavilələrin biri-biri ilə asılılığı olmadığındandır ki, CAVABDEH1-in 2011-ci ildə X2 ilə bağladığı müqavilələr özündən əvvəl – 2006-cı ildə, həm də başqa iştirakçı ilə bağladığı müqavilənin əhəmiyyətinə heç bir halda təsir etmir, yaxud CAVABDEH1-in əvvəlki müqavilə üzrə başqa şəxs qarşısında üzərinə götürdüyü öhdəliklərə xitam vermir. Bu zaman, CAVABDEH1 müqavilələrin podrat, alğı-satqı, girov və s. müqavilə adlandırılmasının əhəmiyyəti yoxdur. ilə bağlanmış
96. X2-nin şikayətində Iddiaçı ilə CAVABDEH1 arasında bağlınmış müqavilədə nəzərdə tutulmuş pul məbləğinin ödənilməsi ilə bağlı iddiaçının təqdim etdiyi ödəniş sənədini qeyri-mö təbər sübut kimi qiymətləndirməsi də vəziyyəti dəyişmir. Belə ki, hətta 2006-cı ildə bağlınmış müqavilə üzrə öhdəliyin həmin müqavilənin iştirakçısı tərəfindən icra olunmadığı qəbul edildikdə belə, bu, müqavilənin əhəmiyyətsizliyinə (etibarsızlığına) səbəb olmur. Müqavilə üzrə öhdəliklərin icra olunub-olunmadığına isə həmin müqavilənin iştirakçıları (onların hüquq varisləri) istinad edə bilərlər.
97. CAVABDEH1-nin iddiaçı yaranmasından əvvəl mövcud olmuşdur. qarşısındakı öhdəliyi X2-nin qarşısında öhdəliyinin
98. Məhkəmə kollegiyası eyni əsaslardan (Iddiaçı ilə CAVABDEH1 arasındakı müqavilənin etibarlılığına dair həm CAVABDEH1-in, həm də üçüncü şəxs X2-nin şikayətlərinin dəlillərinə münasibətdə qeyd edilən əsaslardan) çıxış edərək X3-ün kassasiya şikayətinin dəlillərini də əsassız he sab etmişdir. Məhkəmə kollegiyası X1-ın kassasiya şikayətinə münasibətdə bildirmişdir ki, X6a ilə CAVABDEH1 arasında bağlanmış müqavilələrin CAVABDEH1-in iradə ifadəsinə uyğun olmadığına dair apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qənaəti əsaslı deyil. Belə ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin həmin qənaəti yalnız ödəniş sənədinin formasına riayət olunmamasından və həmin ödənişin icra olunduğu vaxtda onsuz da hələ mövcud olmayan (müqavilə şərtlərinə uyğun inşası başa çatmayan) qeyri-yaşayış sahələrinin müqavilə tərəfinə təhvil verilməməsi faktından irəli gələn, lakin müqavilənin etibarsızlığını şəksiz təsdiq edən hər hansı halın müəyyən edildiyinə əsaslanmayan ehtimaldır. 99.
100. Digər tərəfdən, CAVABDEH1-in vəkili və nümayəndəsi apellyasiya instansiyası məhkəməsində icraat zamanı ve rdiyi izahatlarında və məhkəmə çıxışında X6 ilə CAVABDEH1 arasında 2004-cü il 16 fevral tarixində müqavilələr bağlandığını, ödənilmiş pul vəsaitlərinin əvəzində qeyri-yaşayış sahələrinin təhvil verildiyini, onların arasında heç bir mübahisə qalmadığını bildirmişdir. Lakin həmin hallara məhkəmə heç bir münasibət bildirməmişdir. Xüsusən, ödənilmiş pul vəsaitlərinin əvəzində qeyri-yaşayış sahələrinin həqiqətən də təhvil verilib-verilmədiyini, əgər verilibsə, bunun nə vaxt baş verdiyini məhkəmə (ən azından həmin iddianın məhz apellyasiya instansiyası məhkəməsində irəli sürüldüyünü nəzərə almaqla) araşdırmalı idi.
101. Həm də iddiaçı iddia ərizəsində mübahisəli sahələrin ona “qaytarılmasını” tələb edirsə, məhkəmə bu tələbin ifadə tərzini də nəzərə almalı, “qaytarılması” tələb edilən əmlakın nə vaxtsa iddiaçının sahibliyində olub-olmadığını yoxlamalı idi. Halbuki məhkəmə qətnaməsində özü də qeyd edir ki, “X6 ilə CAVABDEH1 arasında bağlanmış müqavilələrdə nəzərdə tutulan qeyri-yaşayış sahələrinin X1a qaytarılması mümkün olmadığından və iddiaçı qeyri-yaşayış sahələrinin qaytarılması mümkün olmadığı halda, cavabdehdən onun xeyrinə pul vəsaitinin tutulmasına tələb etdiyindən, 286.268 ABŞ dolları məbləğində pul X6anın hüquqi varisi olan iddiaçı X1a verilməlidir”.
102. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi X1un xeyrinə CAVABDEH1-dən pul vəsaitinin tutulmasına dair tələbi o halda müzakirə edə bilərdi ki, X6 ilə CAVABDEH1 arasında bağlanmış müqavilələrdə nəzərdə tutulan qeyri-yaşayış sahələrinin X1-ə qaytarılması mümkün olmasın. Yəni məhkəmə iddiaçının əsas tələbinin təmin olunması qeyri-m ümkün olduğu halda, “yardımçı” tələbi (bunun üçün əsaslar olduğu halda) tam və ya qismən təmin edə bilərdi. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, X1un əsas tələbi üzrə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qənaəti əsaslı olmamışdır. Məhkəmə, həmçinin mübahisəli qeyri-yaşayış sahələrinin Iddiaçı tərəfindən qanuni əsaslarla əldə edilməsi, sonuncunun istifadəsində və sahibliyində olması faktına istinad etmiş, bu zaman yuxarıda qeyd edilən ehtimallara əsaslanmaqla MM-in 452-ci maddəsinin tələblərinin X1a münasibətdə tətbiqi imkanını aradan qaldırmışdır.
103. Bundan başqa, apellyasiya instansiyası məhkəməsi X1un iddiasının “qalan hissədə” təmin olunmaması nəticəsinə gələrkən yaşayış sahələrinin X1a təhvil verildiyinə istinad etmişdir. Lakin yaşayış sahələrinin X1a təhvil verildiyinə dair işdə məlumat yo xdur. X1 da həmin yaşayış sahələrinə dair tələbindən imtina etmir.
104. Şikayət qalan hissədə - mənəvi zərərə görə 50.000 manat məbləğində pulun tutulmasına dair hissədə əsassız olduğundan təmin oluna bilməz. ə) Apellyasiya instansiyası məhkəməsindəki üçüncü icraat
105. X1 2016-cı il 20 sentyabr tarixində iddia ərizəsinə dəqiqləşdirmə verərək: Müvafiq inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 AC oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sah əsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzilin, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzilin X1a naturada təhvil verilməsinin başa çatdırılması öhdəliyinin CAVABDEH1-nin üzərinə qoyulması; CAVABDEH1 və Iddiaçının müvafiq ünvanda inşa edilən binadakı X1un yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrindən istifadəsinə və sahibliyinə maneçilik törətmələrinin qadağan edilməsi; Dəymiş maddi ziyanın əvəzi kimi 252.000 manat və 3.000 manat nümayəndə xərcinin CAVABDEH1 və Iddiaçıdan müştərək qaydada X1-in xeyrinə tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
106. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 12 oktyabr tarixli 22(103)-501/2016 saylı qətnaməsi ilə: CAVABDEH1-nin apellyasiya şikayəti qismən təmin edilmiş, 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsi qismən (Iddiaçıun iddiasının Iddiaçıa məxsus obyektlərdə təmir-tamamlama işlərinin aparılması üçün həmin obyektlərin qeyd-şərtsiz Iddiaçıa təhvil verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələr və maneələrin aradan qaldırılması tələblərinin təmin edilməsi hissəsində) ləğv edilmiş, Iddiaçıun iddia ərizəsi həmin tələblər hissəsində qismən təmin edilmişdir. X1-ə məxsus olan, inşa edilən binanın 2 mərtəbəli t icarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayiş sahələri istisna olmaqla, həmin binada Iddiaçıa məxsus 23 saylı müqavilədə göstərilmiş qalan obyektlərdə təmir-tamamlama işlərinin aparılması üçün həmin obyektlərin qeyd-şərtsiz Iddiaçıa təhvil verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələr və maneələrin aradan qaldırılması qət edilmişdir. Müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mər kəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində DE oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1- ci mərtəbəsiıldə 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayiş sahələrinin CAVABDEH1 tərəfindən Iddiaçıa təhvil verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1 tərəfindən müdaxilələr və maneələrin aradan qaldırılması hissəsində iddia tələbi rədd edilmişdir. X1-in CAVABDEH1 və Iddiaçıya qarşı iddia tələbi qismən təmin edilmiş, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22 -26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1- ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin, müvafiq ünvanda inşa edilən binanin B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100.33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2 olan mənzillərin X1a naturada təhvil verilməsinin başa çatdırılması öhdəliyinin CAVABDEH1-in üzərinə qoyulması, Müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli t icarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində DE oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1- ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayiş sahələrinin istifadə və sahibliyinə maneçilik törədilməsi Iddiaçı və CAVABDEH1-yə, həmin binanın B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələri, müvafiq ünvanda inşa edilən binanin B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2, B k orpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2 olan mənzillərin istifadə və sahibliyinə maneçilik törədilməsinin isə CAVABDEH1-yə qadağan edilməsi, İddia tələbinin qalan hissədə (252.000 manat dəymiş maddi ziyanın və 3.000 manat nümayəndə xərcinin cavabdehlərdən tutulması, həmçinin həmin binanın B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə AC hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələri, müvafiq ünvanda inşa edilən binanin B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2 ol an mənzillərin istifadə və sahibliyinə maneçilik törədilməsinin Iddiaçıa qadağan edilməsi hissəsində) rədd edilməsi qət edilmişdir (sədrlik edən – E.Vəliyeva, hakimlər – S.Hüseynov və V.Məmmədov).
107. Məhkəmə kollegiyası hazırda işə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 1 iyun tarixli 2-2(102)-168/16 saylı qərarı ilə yeni baxışa göndərilmiş hissədə (Iddiaçıun iddiasının X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələrdə göstərilən yaşayış və qeyriyaşayış sahələrinə aid hissəsində, həmçinin X1un CAVABDEH1-ə və Iddiaçıa qarşı iddia tələbinə aid hissəsində) baxmışdır.
108. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, CAVABDEH1ilə X6a arasında bağlanmış müqavilələr mülki qanunvericiliyin tələblərinə uyğun olduğundan, müqavilələrdə nəzərdə tutulmuş pul məbləğləri CAVABDEH1-yə tam həcmdə ödədiyindən həmin müqavilələrin etibarsız hesab edilməsi üçün heç bir əsas yoxdur.
109. X6a ilə müqavilə bağlanması və bunun əsasında CAVABDEH1-nin mühasibat və müdiriyyəti tərəfindən kassa mədaxil orderlərinin, qəbzlərinin verilməsi tam qanunauyğundur. Bundan başqa, həmin mühasibat sənədlərinin tərtibatı, uçotunun aparılması, qeydiyyata alınması CAVABDEH1-nin vəzifəsidir və bununla əlaqədar X6a və onun hüquqi varisi X1 tərəfindən hər hansı normativ aktın tələbləri pozulmamışdır.
110. Məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, məhkəmə iclasında CAVABDEH1-nin nümayəndəsi əvvəlki izahatlarını dəqiqləşdirərək mübahisəli bina dövlət komissiyası tərəfindən istismara qəbul edilmədiyindən sahələrin heç kimə rəsmi təhvil verilmədiyini, X6aya satılmış 2 mənzilin mübahi səli olmadığını və X1a təhvil verilməsində hər hansı problem olmadığını, bununla əlaqədar X1un bu günə kimi rəsmi müraciət etmədiyini, binanın qeyri-yaşayış sahələrinin üzərinə müxtəlif məhkəmə mübahisələri ilə əlaqədar məhkəmələr tərəfindən həbs qoyulduğundan və onların çox hissəsi əsassız olaraq məhkəmə qərarı əsasında Iddiaçıa təhvil verildiyindən X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələr üzrə satılmış qeyri-yaşayış sahələrinin alıcıya təhvil verilməsinin mümkün olmadığını bildirmişdir. Göründüyü kimi, 3-cü şəxsin iddiası X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış alqı-satqı müqavilələri üzrə satılmış obyektlərin alıcıya təhvil verilməməsi və iddiaçının həmin sahələrdən istifadəsinə maneə törədilməsi müqavilələrin şərtlərinə və MM-in tələblərinə ziddir.
111. Məhkəmə kollegiyası buna gör ə də hesab etmişdir ki, X1un iddiası müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəs ində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzilin X1a naturada təhvil verilməsinin başa çatdırılması öhdəliyininin CAVABDEH1-nin üzərinə qoyulması hissəsində əsaslı olduğundan təmin edilməlidir.
112. Məhkəmə kollegiyası tərəfindən işdə olan binanın qeyri-yaşayış sahəsinin sxemi, işdə olan məhkəmə ekspertiza rəyi ilə çəkilmiş sxemlərdən müəyyən edilmişdir ki, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayış sahələri CAVABDEH1tərəfindən 01, 02, 03 və 04 saylı müqavilələrə əsasən X6aya satılmasına baxmayaraq sonradan Iddiaçı ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış 23 saylı Müqaviləyə əsasən binanın “B” korpusu, G-D-35-26 oxları arasında sahəsi 654 m2, “A4” korpusu, 16-26 rəqəm oxları ilə A-Ç hərf oxları arasında sahəsi 518,4 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin tərkibində Iddiaçıa təkrar satılmışdır.
113. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, X1 mərhum anası X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələrin tarix etibarı ilə Iddiaçıla CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilədən əvvəl bağlandığına, lakin həmin müqavilələrdə göstərilən qeyri-yaşayış sahələrinin ona təhvil verilmədiyinə, nəhayət qeyri-yaşayış sahələrinin hazırda Iddiaçıun sahibliyində və istifadəsində olduğuna əsaslanaraq həmin sahələrin istifadəsinə və sahibliyinə maneçilik törədilməsinin qadağan edilməsi tələblərini CAVABDEH1-yə və Iddiaçıa qarşı yönəltmişdir.
114. Məhkəmə kollegiyası iş materiallarına əsasən müəyyən etmişdir ki, CAVABDEH1-nin müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayiş sahələrinin təhvil verilməsi barədə X6a qarşısındakı öhdəliyi, həmin sahələr də daxil edilməklə qeyri-yaşayış sahələrinin Iddiaçıa təhvil verilməsi öhdəliyindən əvvəl əmələ gəlmişdir.
115. Həmin sahələr hazırkı iş üzrə 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsinin icrası ilə əlaqədar Iddiaçıa təhvil verilmişdir və hazırda onun sahibliyindədir.
116. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, CAVABDEH1tərəfindən həm Iddiaçıa, həm də X6aya satılmış 4 qeyri-yaşayış sahəsi (müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyriyaşayiş sahələrinin istifadə və sahibliyinə maneçilik törədilməsi Iddiaçı və CAVABDEH1-yə qadağan edi lməlidir.
117. Həmin binanın B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-S hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələri, B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100.33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzillər Iddiaçıa aidiyyəti olmadığından və həmin sahələr Iddiaçıun sahibliyində olmadığından həmin sahələrin istifadə və sahibliyinə maneçilik törədilməsi yalnız CAVABDEH1-yə qadağan edilməli, Iddiaçıa aid hissədə bu tələb təmin edilməməlidir.
118. X1un iddia tələbinin 252.000 manat dəymiş maddi ziyanın və 3.000 manat nümayəndə xərcinin cavab dehlərdən tutulması hissəsi əsaslandırılmadığından və bu hissədə məhkəməyə hər hansı bir sübut təqdim edilmədiyindən məhkəmə kollegiyası həmin hissədə iddia tələbinin təmin edilməməsi nəticəsinə gəlmişdir.
119. Məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, Iddiaçı və X6a ilə bağlanmış müqavilələr üzrə üst-üstə düşən 4 qeyri-yaşayış sahəsi 3-cü şəxs X1a təhvil verilməli olduğundan Iddiaçıun ilkin iddia tələbi həmin qeyriyaşayış sahələrinin CAVABDEH1tərəfindən iddiaçıya təhvil verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1tərəfindən müdaxilələr və maneələrin aradan qaldırılması hissəsində təmin edilə bilməz.
120. Buna görə də Iddiaçıun iddiasının müvafiq ünvanda inşa edilən binanın ticarət mərkəzində Iddiaçıa məxsus obyektlərdə təmin-tamamlama işlərinin aparılması üçün həmin obyektlərin qeyd-şərtsiz I ddiaçıa təhvil verilməsi və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1tərəfindən müdaxilə və maneələrin aradan qaldırılması tələblərinin təmin edilməsi hissəsində birinci instansiya məhkəməsinin qərarı ləğv edilməli, həmin hissədə iddia qismən təmin edilərək X1a məxsus olan müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2 olan qeyri-yaşayış sahələri istisna olmaqla, həmin binada Iddiaçıa məxsus 23 saylı müqavilədə göstərilmiş qalan obyektlərdə təmir-tamamlama işlərinin aparılm ası üçün həmin obyektlər qeydşərtsiz Iddiaçıa təhvil verilməli və işlərin görülməsi zamanı CAVABDEH1tərəfindən müdaxilə və maneələrin aradan qaldırılmalıdır.
121. Məhkəmə bu qənaətini MM-in 384.0.4, 452.1-ci, MPM-nin 372.5-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır.
122. Iddiaçı 2017-ci il 5 yanvar tarixində Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 12 dekabr tarixli 2-2(103)-501/2016 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verərək həmin qətnamənin qismən ləğv edilməsini, CAVABDEH1tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətinin təmin olunması hissəsində və X1 tərəfindən verilmiş iddia tələbinin təmin olunması hissəsində rədd olunması barədə yeni qərar çıxarılmasını və işin yenidən baxılması üçün apellyasiya instansiya məhkəməsinə göndərilməsi barədə qərar qə bul edilməsini xahiş etmişdir.
123. X1 2017-ci il 17 yanvar tarixində Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 12 dekabr tarixli 2-2(103)-501/2016 saylı qətnaməsindən kassasiya şikayəti verərək qətnaməni iddianın rədd edilən hissəsində (252.000 manat dəymiş maddi ziyanın və 3.000 manat nümayəndə xərcinin cavabdehlərdən tutulması hissəsində) ləğv edilərək iddianın həmin hissələrdə də təmin edilməsi barədə yeni qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. f) Kassasiya instansiyası məhkəməsindəki üçüncü icraat
124. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2017-ci il 19 aprel tarixli 2-2(102)-93/17 saylı qərarı ilə kassasiya şikayətləri qismən təmin edilmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 12 okt yabr tarixli 2-2(103)-501/2016 saylı qətnaməsi ləğv edilmiş və iş yenidən baxılması üçün apellyasiya instansiyası məhkəməsinə göndərilmişdir (sədrlik edən – S.Hüseynova, hakimlər – M.Əhmədova, X.Məmmədov).
125. Məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, X1 icraata apellyasiya baxışında cəlb edilməklə iddia tələblərini irəli sürmüş, həmin tələblərə apellyasiya məhkəməsində baxılmışdır. Qəbul edilmiş məhkəmə aktına kassasiya icraatında qiymət verilmiş, tələblərinin bir hissəsi üzrə iş yenidən baxışa qaytarıldığı halda, bir tələb üzrə iddianın təmin edilməməsi barədə nəticə qüvvədə saxlanılmışdır. Belə olan vəziyyətdə yeni apellyasiya baxışının predmetini artıq kassasiya instansiya məhkəməsinin müəyyən etdiyi məsələlər təşkil etməlidir.
126. Bu mərhələdə ikinci apellyasiya icraatı artıq X1a münasi bətdə birinci baxışın nəticəsi olaraq “qətnamənin qəbul edilənə kimi” anının ötdüyü anlamını yaradır, həttə belə o, mübahisəyə apellyasiya icraatında cəlb olunsa da. Çünki birinci apellyasiya icraatı X1a münasibətdə birinci instansiya məhkəməsinin səlahiyyətlərinə xas olan elementləri özündə ehtiva etmişdir.
127. İkinci apellyasiya icraatı isə X1a münasibətdə artıq ikinci instansiya məhkəməsinin səlahiyyətlərinə aid olan məsələlərlə və kassasiya instansiya məhkəməsinin göstərişləri ilə məhdudlaşdırılmışdır. Bu halda isə MPM-nin 372.5-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş yeni tələb apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən o halda qəbul edilir ki, ərizəçi həmin tələbin birinci baxış zamanı təqdim edilməsinin ondan asılı olmayan səbəblərə görə mümkün olmadığını əsaslandırsın.
128. X1 tərəfin dən isə birinci apellyasiya baxışı zamanı həmin iddia tələblərinin ondan asılı olmayan səbəblərə görə təqdim edilməsinin mümkün olmadığı əsaslandırılmamışdır.
129. Eyni zamanda, məhkəmə kollegiyası o məqamı da qeyd etmişdir ki, X1 tərəfindən verilmiş ərizə “dəqiqləşdirilmiş” iddia ərizəsi kimi adlandırılmış və 2016-cı il 20 sentyabr tarixli məhkəmə iclas protokolundan göründüyü kimi, məhkəmə yerində müşavirə edərək iddianın dəqiqləşdirliməsini mümkün hesab edərək onu icraata qəbul etmişdir. Halbuki MPM-də “iddianın dəqiqləşdirilməsi” hüququ nəzərdə tutulmamışdır. MPM-nin 53-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş iddianın dəyişdirilməsi mahiyyətinə görə başqa anlayışdır.
130. X1un yenidən verilmiş iddia tələbləri isə ilkin iddianın həm predmetini, həm əsasını dəyişdirmiş və yeni tələblər irəli sür ülmüşdür. Bu isə MPM-nin 53-cü maddəsinin anlamında iddianın dəyişdirilməsi kimi, lakin bu maddənin tələblərinin də pozulması kimi qiymətləndirilməlidir. Bununla da məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, apellyasiya məhkəməsi tərəfindən apellyasiya baxışının predmetini təşkil etməli olmayan iddia tələblərinə baxılmış və MPM-nin 53 və 372.5-ci maddələrinin tələblərinin pozulmasına yol verilmişdir.
131. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, MM-in 452.1-ci maddəsinin tətbiqi baxımından ilk olaraq Iddiaçıun iddialı olduğu sahələrin X1un iddialı olduğu sahələrlə üst-üstə düşüb-düşməməsi kimi hüquqi faktın müəyyən edilməsi əhəmiyyətli olmuşdur.
132. Apellyasiya məhkəməsi bu faktı yalnız özü tərəfindən işdə olan qeyri-yaşayış sahələrinin sxemləri üzrə müəyyən etmiş, işdə olan məhkəmə ekspertiza rəyi ilə çəkilmiş sxemlərdən də istifadə etdiyini bildirmişdir.
133. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, məhkəmənin gəldiyi nəticəni əsaslı hesab etmək olmaz. Belə ki, Iddiaçıun qaldırdığı mübahisənin bir hissəsi onunla bağlı olmuşdur ki, CAVABDEH1tərəfindən inşa edilmiş tikili lahiyə sənədlərində nəzərdə tutulmuş ölçülərdən fərqli olmuş və bu hal məhkəmə ekspertizasının 2013-cü il 23 iyul tarixli rəyi ilə təsdiq olunmuşdur. Həmin rəy isə o ehtimalı yaradır ki, tikiliyə dair təqdim edilmiş layihə sənədləri faktiki olan vəziyyətə uyğun olmaya bilər və bu halın yalnız təqdim edilmiş sxemlər əsasında müəyyən edilməsini məhkəmə kollegiyası mümkün hesab etmir.
134. X1un kassasiya şikayətinə münasibətdə məhkəmə kollegiyası belə nəticəyə gəlmişdir ki, apellyasiya məhkəməsinin əldə etdiyi nəticə b axışın predmetini təşkil etməli olmayan X1un yeni tələbləri ilə bağlı olmuşdur. Kassasiya şikayəti isə yeni verilmiş tələblə bağlı olduğundan, məhkəmə kollegiyası həmin tələb üzrə qiymətləndirmənin aparılmasını zəruri hesab etmir. Lakin məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, apellyasiya məhkəməsinin qətnaməsinin tam ləğv edilməsi nəticəsi əldə olunduğundan, X1un təmin olunmamış tələbi ilə bağlı da qətnamənin ləğv edilməsi hissəsində kassasiya şikayəti qismən təmin edilməli və bu tələblərin icraata qəbul edilməsi ilə bağlı məsələyə yeni apellyasiya baxışında qiymət verilməlidir.
135. Məhkəmə bu qənaətini MPM-nin 53, 55.1, 77.1, 80, 81, 372.5, 416, 417.1.3, 418.1, 418.3, 419.2.11, 420-ci maddələrinə, KMP-nin “Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 372.5-ci maddəsinin həmin Məcəllən in 155, 156 və 372.4-cü maddələri ilə müqayisəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2012-ci il 27 avqust tarixli qərarına istinad etməklə əsaslandırmışdır. g) Apellyasiya instansiyası məhkəməsindəki dördüncü icraat
136. Məhkəmə kollegiyasının 2017-ci il 11 oktyabr tarixli 2-2(103)-452/2017 saylı qərardadı ilə məhkəmə tikinti-texniki ekspertizası təyin edilmiş və ekspertizanı qarşısına aşağıdakı sual qoyulmuşdur: müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2, B korpusun un 1-ci mərtəbəsində 2629 rəqəm oxları ilə A-C oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100.33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 83,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzillərin Iddiaçı ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış 23 saylı müqavilə əsasında CAVABDEH1Ticarət Mərkəzinin “C” korpusu, I və II mərtəbələr 1-10 rəqəm oxları ilə K-P oxları arasında sahəsi 602,4 m2; “A2” korpusu, I və II mərtəbələr 10-17 rəqəm oxları ilə K-P oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “E” korpusu, I və II mərtəbələr 18-27 rəqəm oxları ilə K-P oxları aras ında sahəsi 738 m2; “A3” korpusu, İ-Ğ oxları arasında sahəsi 518,1 m2; “B” korpusu, Ğ-D-35-26 oxları arasında sahəsi 654 m2; “A4” korpusu, 16-26 rəqəm oxları ilə A-Ç oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “A5” korpusu, 9-15 rəqəm oxları ilə A-Ç oxları arasında sahəsi 518,4 m2; “D” korpusu, 1-9 rəqəm oxları ilə A-Ç oxları arasında sahəsi 496 m2, ümumilikdə sahəsi 4.564 m2 təşkil edən obyektlər ilə üst-üstə düşürmü?
137. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi yanında Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 2018-ci il 20 avqust tarixli 5218 nömrəli ekspert rəyinin tədqiqatının nəticə hissəsindən göründüyü kimi, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2 və A4 korpusunun 1-ci mər təbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin Iddiaçı ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış 23 saylı müqavilə əsasında 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin A4 korpusunun 16-26 rəqəm oxları ilə A-Ç oxları arasında sahəsi 518,4 m2 və A5 korpusu, 9-15 rəqəm oxları ilə A-Ç oxları arasında sahəsi 518,4 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin bir hissəsi ilə üst-üstə düşdüyü müəyyən edilmişdir. Obyektlərə baxış keçirilən zaman iş üzrə tərəflər və onların səlahiyyətli nümayəndələri, yaşayış binasının 13-cü və 14-cü mərtəbəsində yerləşən, ayrıayrılıqda ümumi sahəsi 183,8 m2, yaşayış sahəsi 100,3 m2 olan, 3 otaqlı mənzillərə dair mübahisənin olmadığını göstərərək mənzillərə baxışın keçirilməsinə zərurət olmadığını bildirmişlər. Bu səbəbdən də qərardadda göstərilən mənzillər üzrə təd qiqat aparılmadı.
138. Həmin ekspert rəyi ilə bağlı dindirilməsi üçün ekspert Mirzəyev Ələsgər Ramis oğlu məhkəmə iclasına çağırılmış və verdiyi izahatında göstərmişdir ki, ekspertiza qarşısında qoyulmuş suallar üzrə A4 və A5 korpuslarına baxış keçirilmiş və visual baxış və iş materialları əsasında rəy verilmişdir. X6anın müqavilə üzrə satın aldığı iki qeyri-yaşayış sahəsinin biri tam, digəri isə qismən Iddiaçıa məxsus qeyri-yaşayış sahəsi ilə üstüstə düşür. Ümumiyyətlə, CAVABDEH1tərəfindən inşa edilmiş çoxmərtəbəli yaşayış binalarının 1 və 2-ci mərtəbələrində yerləşən bütün qeyri-yaşayış sahələri Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 2013-cü il 23 iyul tarixli 8827 saylı ekspert rəyi əsasında Iddiaçıun mülkiyyətinə təhvil verilmişdir. Mənzillər barədə mübahisə olmadığından həmin mənzillərə, həmçi nin B və C korpuslarına baxış keçirilməmişdir.
139. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2018-ci il 25 dekabr tarixli 22(103)-852/2018 saylı qətnaməsi ilə: CAVABDEH1-nin apellyasiya şikayəti mübahisə predmeti olan hissədə təmin edilməmişdir. 1 saylı Bakı Inzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsi X1 tərəfindən mübahisələndirilən hissədə dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. X1un iddia tələbi CAVABDEH1-yə münasibətdə qismən təmin edilmişdir. CAVABDEH1-nin hərəkət və hərəkətsizlikləri qanunsuz hesab edilmiş, müvafiq ünvanda CAVABDEH1tərəfindən inşa edilmiş yaşayış binasının B korpusu, 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan və yaşayış binasının “B” korpusu, 13-cü mərtəbə sində 3 otaqdan ibarət ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayış sahəsi 100,33 m2 olan mənzillərin CAVABDEH1tərəfindən boşaldılaraq X1a təhvil verilməsi, yaşayış sahələri üzərində sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması qət edilmişdir. CAVABDEH1-dən 286.268 ABŞ dollarının, pul ödənilən vaxt Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş Azərbaycan manatının zənnəsinə uyğun alınaraq X1a verilməsi qət edilmişdir. X1un iddiası qalan hissədə təmin edilməmişdir (sədrlik edən – H.Həmidov, hakimlər – E.Nağıyeva, M.Məmmədov).
140. Məhkəmə kollegiyası işə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2017-ci il 19 aprel tarixli 2-2(102)-93/2017 saylı qərarı ilə yeni baxışa göndərilmiş hissədə, həmçinin Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2 016-cı il 1 iyun tarixli 22(102)-168/16 saylı qərarında göstərilənləri nəzərə almaqla, yəni Iddiaçıun iddiasının X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələrdə göstərilən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə aid hissəsində, həmçinin X1un CAVABDEH1-yə və Iddiaçıa qarşı iddia tələbinə aid hissədə baxmışdır.
141. Məhkəmə kollegiyası ilk növbədə X1un apellyasiya instansiyasında təqdim etdiyi iddianın dəqiqləşdirilməsi barədə ərizəni qəbul etməmiş və qeyd etmişdir ki, X1un iddia tələbi üzrə məhkəmə qətnaməsi qəbul edildikdən və həmin qətnamə üzrə kassasiya instansiyası məhkəməsində qərar çıxarıldıqdan sonra yeni apellyasiya icraatı zamanı dəqiqləşdirilmiş tələbin icraata qəbul edilərək baxılması MPM-nin 53-cü maddəsinin tələblərinə ziddir.
142. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, X6a ilə C AVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələr, tarix etibarı ilə Iddiaçıla CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilədən əvvəl olsa da, həmin müqavilələrdə göstərilən qeyri-yaşayış sahələrinin onlara təhvil verilmədiyi məhkəmə araşdırılmaları zamanı sübuta yetirilmişdir. Həmçinin X1un vəkili də məhkəmə kollegiyasının iclasında verdiyi izahatında qeyriyaşayış sahələrinin onlara təhvil verilmədiyini etiraf etmişdir.
143. Digər tərəfdən, əvvəlki apellyasiya baxışına təqdim edilmiş Abdullayev Abdulla Fərəc oğlu və qeyrilərinin Azərbaycan Respblikadı CM-nin 178.3.1, 178.3.2, 179.3.1 və qeyri maddələri ilə təqsirləndirilmələrinə dair 142026064 saylı cinayət işinə aid ittiham aktından və tərəflərin izahatlarından müəyyən edilmişdir ki, həm X6a, həm də X5nın etibarından sui-istifadə edərək qeyri-yaşayış sahələ rinin müqavilədə göstərilən dəyəri onlardan alınsa da, qeyri-yaşayış sahələri onlara təhvil verilmədiyindən CAVABDEH1-nin rəhbərləri Abdullayev Abdulla Fərəc oğlu və qeyrilərinin barəsində cinayət işi başlanılmış və onların təqsirləndirilməsinə dair cinayət işi üzrə həmin şəxslər zərərçəkmiş şəxs qismində tanınmışlar.
144. Hazırda mübahisələndirilən 6 qeyri-yaşayış sahəsi X6a ilə CAVABDEH1arasında müqavilələr imzalandıqdan sonra onun vəfatınadək X6aya təhvil verilməmiş, eləcə də sonuncunun vəfatından sonra da hazıradək X1a təhvil verilməmişdir.
145. Mübahisələndirilən 6 qeyri-yaşayış sahəsi təhvil verilmədiyindən onun həmin qeyri-yaşayış sahələri üzərində sahiblik və istifadə hüquqları yaranmamışdır.
146. İş materiallarindan görünür ki, Iddiaçı 2012-ci il 12 iyul tarixində iddia qaldırmış və qeyri-yaşayış sahələri ona məhkəmə qətnaməsinin icrası ilə əlaqədar 2014-cü il 14 avqust tarixində təhvil verilmişdir. Məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, 23 saylı müqavilədə nəzərdə tutulmuş CAVABDEH1tərəfindən inşa edilmiş çoxmərtəbəli yaşayış binalarının 1-ci və 2-ci mərtəbəsində yerləşən bütün qeyri-yaşayış sahələri Məhkəmə-Ekspertiza Mərkəzinin 2013-cu il 23 iyul tarixli 8827 saylı ekspert rəyi əsasında mülkiyyət hüququ ilə Iddiaçıiçə təhvil verildikdən sonra həmin qeyri-yaşayış sahələri başqa-başqa şəxslərin icarəsinə verilmişdir. 147.
148. Məhkəmə kollegiyası xüsusi olaraq qeyd etmişdir ki, mübahisələndirilən müqavilələr podrat müqaviləsi olmaqla yanaşı, həmin müqavilələr MM-də nəzərdə tutulmuş podrat müqaviləsinə dair qaydalara uyğun qiymətləndirilməlidir. Bir şəxsin müxtəlif şəxslərlə və müxtəlif dövrlərdə bağladığı müqavilələr hər biri özlüyündə müstəqil müqavilə olub onun iştirakçıları arasındakı fərqli münasibətləri tənzimləyir, fərqli hüquq və öhdəliklər yaradır. Həmin müqavilələr biri-birindən asılı olmur, bir şəxsin başqa iştirakçı ilə bağladığı müqavilənin əhəmiyyətinə heç bir halda təsir etmir və CAVABDEH1-nin sonrakı müqavilə üzrə başqa şəxs qarşısında üzərinə götürdüyü öhdəliklərə xitam vermir.
149. Hazirda Iddiaçı ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış 23 saylı müqavilə etibarsız hesab edilməmiş və ya ləğv olunmamışdır. Eləcə də müqavilənin etibarsız hesab olunması və yaxud ləğv olunması X1 tərəfindən mübahisələndirilməmişdir. Digər tərəfdən, Iddiaçı ilə CAVABDEH1arasında 23 saylı müqavilə bağlanılarkən, sahələr Iddiaçıun mülkiyyətinə (sahibliyinə) verilə rkən onun tərəfindən X6anın və ya hüquq varisi olan X1un hüquqlarının pozulmasına yönəldilmiş hərəkətə yol verilməmişdir.
150. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, maddi hüquq normasının tələbinə görə X1un mübahisələndirdiyi əmlaklar üzərində hüquqlarının yaranması üçün podratçı qismində çıxış edən CAVABDEH1tərəfindən həmin əmlakların sifarişçisinə, yəni X1a təhvil verilməsi üçün əsas şərt hesab edilir.
151. Məhkəmə kollegiyası həmçinin hesab etmişdir ki, həmin əmlaklar heç bir zaman X1a təhvil verilmədiyindən və 2014-cü il tarixdən Iddiaçıa mülkiyyət hüququ ilə sahibliyinə və istifadəsinə verildiyindən, X1 həmin əmlakların hazırda naturada ona təhvil verilməsi tələbi üçün subyektiv hüquqa malik deyildir.
152. CAVABDEH1X6a ilə imzalamış müqavilələr üzrə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yet irməmiş və bununla da qanunsuz hərəkət və hərəkətsizliklərə yol vermişdir. 153. 6 qeyri-yaşayış sahəsi qanuni əsaslarla Iddiaçıun mülkiyyətinə təhvil verildiyindən, X1un iddia əmlaklara görə pul vəsaitinin tutulması hissəsində qismən təmin edilməli, X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələr üzrə ödənilmiş 286.268 ABŞ dolları CAVABDEH1-dən alınaraq X6anın hüquqi varisi olan X1a verilməlidir. tələbi
154. Məhkəmə kollegiyası həmçinin hesab etmişdir ki, X6a ilə CAVABDEH1arasında imzalanmış müqavilələr üzrə 2 yaşayış sahəsinin CAVABDEH1tərəfindən boşaldılması və ona qaytarılması, 2 yaşayış sahəsi üzərində sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması hissəsində də iddia tələbi əsaslıdır və təmin edilməlidir.
155. Məhkəmə bu qənaətini MM-in 384.0.4, 452.2, 567, 752.1, 752.2-ci maddələr inə, MPM-nin 14.2, 53, 77.1-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır.
156. X1 2019-cu il 22 aprel tarixində qətnamədən kassasiya şikayəti verərək: Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2018-ci il 25 dekabr tarixli 2-2(103)852/2018 nömrəli qətnaməsinin ləğv edilməsi, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində DE oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsin də 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2 olan mənzillərin X1a naturada təhvil verilməsinin başa çatdırılması öhdəliyinin CAVABDEH1-nin üzərinə qoyulması; müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində DE oxları arasında dəhliz, D-34 oxlan arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 19-22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları aras ında sahəsi 50,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 26-29 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın B korpusunun 14-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2, B korpusunun 13-cü mərtəbəsində 3 otaqdan ibarət, ümumi sahəsi 183,80 m2, yaşayiş sahəsi 100,33 m2 olan mənzillərdən istifadə və sahibliyinə maneçilik törədilməsinin Iddiaçı və CAVABDEH1yə qadağan edilməsi, dəymiş maddi ziyanın əvəzi kimi 252.000 manat və 3.000 manat nümayəndə xərcinin cavabdehlərdən tutulması barədə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. ğ) Kassasiya instansiyası məhkəməsindəki dördüncü icraat
157. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2019-cu il 5 dekabr tarixli 2-2(102)-271/2018 saylı qərarı ilə X1un kassasiya şikayəti qismən təmin edilmiş, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2018-ci il 25 dekabr tarixli 2-2(103)-852/2018 saylı qətnaməsi qismən (X1un iddiasının təmin edilməməsi hissəsində) ləğv edilmiş, işə həmin hissədə yenidən baxılması üçün apellyasiya məhkəməsinə göndərilmiş, qətnamə X1un iddiasının təmin edilən hissəsində dəyişdirilmədən saxlanılmışdır (sədrlik edən – Q.Allahverdiyev, hakimlər – İ.Xələfov, Ə.Şadıyev).
158. Məhkəmə kollegiyası qeyd etməyi zəruri hesab etmişdir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 1 iyun tarixli 22(102)-168/2016 saylı və 2017-ci il 19 aprel tarixli 22(102)-93/2017 saylı qərarlarında Iddiaçıun iddiasının X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanmış müqavilələrdə göstərilən qeyri-yaşayış sahələri ilə, eləcə də X1un CAVABDEH1-yə və Iddiaçıa qarşı qeyri-yaşayış sahələri barədə iddia tələbi ilə əlaqədar şərh edilən göstərişlərə tam əməl olunmamış və tərəflər arasında yaranmış hüquq münasibətləri hərtərəfli araşdırılmalıdır.
159. Belə ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi X1un təqdim etdiyi yeni tələblərlə bağlı iddianın dəqiqləşdirilməsi barədə ərizəni düzgün olaraq qəbul etməsə də, eləcə də MM-in 752.1 və 752.2-ci maddələrinin tələblərinə istinad edərək X6a ilə CAVABDEH1arasında bağlanan müqavilələrin podrat müqavilələri olmasına dair düzgün nəticəyə gəlsə də, X6a ilə CAVABDEH1a rasında bağlanmış 2004-cü il 16 və 25 fevral tarixli müqavilələrə və müqaviləyə edilmiş əlavədə şərtləndirilmiş hüquq münasibətlərinə alqı-satqı qaydalarını tənzimləyən maddi hüquq normasının tələbinə uyğun qiymətləndirməmiş; hazırkı halda mütləq şərt olan X1un iddia etdiyi qeyri-yaşayış sahələrinin faktiki koordinatları (sərhədləri), həmçinin ölçüləri, hərf və rəqəm oxları ilə yerləşmə əraziləri müqavilələrinin məqsədləri üçün eyniləşdirilməsi aydınlaşdırılmamış və hər hansı bir fərq yarandığı təqdirdə müqavilələrə müvafiq düzəlişlərin aparılmasına dair, CAVABDEH1-yə pretenziya edilib-edilməməsi, o cümlədən qeyriyaşayış sahələrinin faktiki koordinatları (sərhədləri), ölçüləri, hərf və rəqəm oxları ilə yerləşmə əraziləri barədə müqavilələrə müvafiq dəyişikliklərin edilməsinə dair X6a və ya X1 ilə CAVABDEH1arasında müqavilə formasına uyğun bağlanmış razılaşmanın olub-olmaması, həmçinin Iddiaçıa təhvil verilmiş qeyri-yaşayış sahələri ilə faktiki ölçülərin müqayisəli təhlili aparılmaqla onlar arasında fərq ölçüləri müəyyən edilməmişdir; məhkəmə qeyri-yaşayış sahələrinin X6aya və ya X1a təhvil verilmədiyi nəticəsinə gələrkən onun səbəbləri (təhvil-təslim aktının olub-olmaması və s.) kifayət qədər əsaslandırılmamış, həmin halı tənzimləyən maddi hüquq normasına istinad olunmamışdır.
160. Məhkəmə kollegiyası xüsusi olaraq qeyd etmişdir ki, MM-in 452.1-ci maddəsinin tələblərinin tətbiq edilməsi üçün ilk növbədə qeyri-yaşayış sahələrinə dair CAVABDEH1ilə tərəflər arasında müqavilələr bağlanarkən qeyri-yaşayış sahələrinin tikilmiş vəziyyətdə olub-olmaması, qeyri-yaşayış sahələrinə da ir tərəflər arasında bağlanan müqavilələrdə göstərilən qeyri-yaşayış sahələrinin müqavilələr üzrə, eyni zamanda, layihə üzrə və faktiki olaraq üst-üstə düşüb-düşməməsi, eləcə də mübahisə edilən qeyri-yaşayış sahələrinin Iddiaçıa təhvil verilməmişdən öncə X6aya və ya X1a təhvil verilib-verilməməsi və sair ilə bağlı işin halları tam, hərtərəfli və obyektiv araşdırılmalı; həmin qeyri-yaşayış sahələrinin hazırkı vəziyyəti, o cümlədən Iddiaçıa təhvil verildikdən sonra mübahisə edilən qeyri-yaşayış sahələrində hansı işlərin görülməsi, təmir işlərinin aparılıb-aparılmaması, digər şəxslərin istifadəsinə verilib-verilməməsi və s. müəyyən edilməlidir.
161. Məhkəmə bu qənaətini MM-in 452.1, 452.2, 570.1, 570.1.2, 575.2, 577.1, 577.2, 752.2-ci, MPM-nin 81, 97.1-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandı rmışdır. h) Apellyasiya instansiyası məhkəməsindəki beşinci icraat
162. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2020-ci il 16 sentyabr tarixli 2-2(103)466/2020 saylı qətnaməsi ilə X1un CAVABDEH1-yə və Iddiaçıa qarşı CAVABDEH1tərəfindən inşa edilmiş Ticarət Mərkəzində mərhum anası X6a tərəfindən dəyəri ödənilmiş qeyri-yaşayış sahələrinin boşaldılaraq ona təhvil verilməsi, həmin sahələrə sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması və qeyriyaşayış obyektlərinə görə 286.268 ABŞ dollarından əlavə vəsaitin CAVABDEH1-dən tutulması barədə iddia tələbləri rədd edilmişdir (sədrlik edən – V.Baxışova, hakimlər – R.Qurbanov, C.Yusifov). 163. edilməlidir. Məhkəmə kollegiyası hesab etmişdir ki, X1un iddiası baxış predmeti olan hissədə rədd
164. Belə ki, Ali Məhkəmənin iş üzrə qəbu l edilmiş qərarlarında ifadə edilmiş hüquqi mövqeyə görə X1un iddianın dəqiqləşdirilməsi barədə ərizənin icraata qəbul edilməsi prosessual pozuntu olduğundan məhkəmələr tərəfindən onun yalnız ilk dəfə təqdim etdiyi iddia ərizəsindəki tələblərə baxılaraq hüquqi qiymət verilməli idi.
165. X1un ilk iddia ərizəsində irəli sürdüyü iddia tələbləri bunlar olmuşdur: Iddiaçıun və CAVABDEH1-nin hərəkət və hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab edilməsi; Ona məxsus 2 mənzilin və 6 ədəd qeyri-yaşayış sahələrinin Iddiaçı və CAVABDEH1tərəfindən boşaldılması və ona qaytarılması, əmlaka sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması, bu mümkün olmadığı təqdirdə CAVABDEH1-dən onun xeyrinə 2.120.000 manat pul vəsaitinin (mənzillərə görə 320.000, qeyriyaşayış sahələrinə görə 1.800.000 manat) tutulması; Mənəv i zərərə görə 50.000 manat pulun tutulması.
166. Mənəvi zərərə görə 50.000 manat pulun tutulması barədə X1un iddia tələbi Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-1(103)-302/15 saylı qətnaməsi ilə təmin edilməmiş, qətnamə həmin hissədə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 1 iyun tarixli 2-2(102)168/16 saylı qərarı ilə dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. X1un CAVABDEH1-nin hərəkət və hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab edilməsi, CAVABDEH1tərəfindən inşa edilmiş yaşayış binasında 2 mənzilin CAVABDEH1tərəfindən boşaldılaraq X1a təhvil verilməsi, yaşayış sahələri üzərində sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması, 6 qeyri-yaşayış sahəsinə görə isə CAVABDEH1-dən 286.268 ABŞ dolları 167. pulun ödənilən vaxt Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş Azərbaycan manatının məzənnəsinə uyğun alınaraq X1a verilməsi barədə iddia tələbləri isə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2018-ci il 25 dekabr tarixli 2-2(103)-852/2018 saylı qətnaməsi ilə təmin edilmişdir.
168. Ali Məhkəmənin iş üzrə qəbul edilmiş sonuncu qərarı ilə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qeyd edilən qətnaməsi X1un iddia tələblərinin təmin edildiyi hissədə dəyişdirilmədən saxlanılaraq, yalnız iddianın təmin edilmədiyi hissədə ləğv edildiyindən hazırkı məhkəmə baxışının predmetini təşkil edən tələblər aşağıdakılardır: - 6 qeyri-yaşayış sahəsinin naturada təhvil verilməsi, - həmin sahələrə sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması və ya - qeyri-yaşayış obyektlərinin dəyəri olaraq 1.313.3 44,4 manat pulun (286.268 ABŞ dolları – hazırkı məzənnə ilə 486.655,6 manat pul tələbi məhkəmə tərəfindən təmin olunmuşdur) CAVABDEH1-dən tutulması. kollegiyası hesab etmişdir ki, mübahisəli qeyri-yaşayış sahələrinin X1a CAVABDEH1tərəfindən Iddiaçıdan əvvəl və ya sonra təhvil verilib-verilməməsindən asılı olmayaraq Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul 2-1(103)-302/15 saylı tarixli qətnaməsi ilə X1un iddiası 6 qeyri-yaşayış sahəsinin təhvil verilməməsinə görə CAVABDEH1-dən 286.268 ABŞ dolları pulun tutulması hissəsində təmin olunduğundan və həmin hissədə qətnamə dəyişdirilmədən saxlanıldığından, obyektlərin naturada təhvil verilməsi barədə iddia tələbi təmin edilə bilməz. Məhkəmə bu qənaətə gələrkən eyni zamanda nəzərə alır ki, 1 saylı Bakı İnzib ati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013cü il 13 avqust tarixli 2(81)-383/2013 saylı qətnaməsindən X1 tərəfindən apellyasiya şikayəti verilmədiyindən hazırkı məhkəmə baxışının hədlərinə Iddiaçıun iddiası qeyd edilən qətnamə ilə təmin edilmiş və yuxarı instansiya məhkəmələri tərəfindən qüvvədə saxlanılmış hissəsi daxil deyil.
169. Məhkəmə
170. X1 iddia ərizəsində mərhum anası tərəfindən CAVABDEH1-dən satın alınmış obyektlərin iddia qaldırdığı dövrdə 1 m2-nin bazar dəyərinin 4.000 olmaqla, ümumilikdə 1.800.000 manat təşkil etdiyini qeyd edərək obyektlərin naturada təhvil verilməsi mümkün olmadıqda qeyd edilən məbləğdə bazar dəyərinin tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdi.
171. Məhkəmə kollegiyası qeyd etmişdir ki, X1 tərəfindən məhkəməyə obyektlərin hazırkı bazar dəyərinin 1.800. 000 manat təşkil etməsi barədə hər hansı mötəbər sübut təqdim edilməmişdir.
172. Məhkəmə hesab etmişdir ki, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli 2-1(103)-302/15 saylı qətnaməsi ilə CAVABDEH1tərəfindən müqavilə öhdəliklərinin icra edilməməsinə görə CAVABDEH1-dən obyektlərə görə ödənilmiş məbləğin ABŞ dolları valyutası ilə tutulması müəyyən edildiyindən, ABŞ dollarının Azərbaycan manatına olan məzənnəsinin 2015-ci ildən kəskin şəkildə artdığı nəzərə alınarsa kreditor tərəfindən öhdəliyin predmeti olan əmlakın təhvil verilməsi vəzifəsinin icra edilməməsinə görə MM-in 452.2-ci maddəsinin tələblərinə əsasən X1a vurulmuş zərər ödənilmiş olur. Buna görə də məhkəmə hesab edir ki, X1un iddiası qeyri-yaşayış obyektlərinə görə 286.268 ABŞ dollarınd an əlavə vəsaitin CAVABDEH1-dən tutulması hissəsində əsassız hesab edilərək rədd edilməlidir.
173. Məhkəmə bu qənaətini MM-in 452, 570.1, 575.2, 577.1, 577.2, 752.2-ci, MPMnin 14.2, 77.1-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır.
174. X1 2020-ci il 18 dekabr tarixində qətnamədən kassasiya şikayəti verərək Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2020-ci il 16 sentyabr tarixli 2-2(103)-466/2020 saylı qətnaməsinin ləğv edilməsini, Iddiaçı və CAVABDEH1-nin hərəkət və hərəkətsizliklərinin qanunsuz hesab edilməsi, müvafiq ünvanda inşa edilən binanın 2 mərtəbəli ticarət mərkəzinin B korpusunun 1-ci mərtəbəsində D-E oxları arasında dəhliz, D-34 oxları arasında sahəsi 71,4 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəsində 22-26 A-C oxları arasında sahəsi 61,2 m2, A4 korpusunun 1-ci mərtəbəs ində 19- 22 A-C oxları arasında sahəsi 93 m2, B korpusunun 2-ci mərtəbəsində D-34 oxları arasında sahəsi 50,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 2629 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 66,2 m2, B korpusunun 1-ci mərtəbəsində 29-34 rəqəm oxları ilə A-C hərf oxları arasında sahəsi 55,5 m2 olan qeyri-yaşayış sahələrinin boşaldılması və X1a qaytarılması, əmlaka sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması öhdəliyinin CAVABDEH1-nin üzərinə qoyulması barədə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Kassasiya şikayətinin və ona qarşı etirazın dəlilləri a. kassasiya şikayətinin dəlilləri
175. Məhkəmə bilərəkdən CAVABDEH1-nin işdə iştirakını ən son məhkəmə iclasında təmin etsə də, onun prosessual hərəkətlərin aparılmasında və məhkəmə iclaslarında hüquqlarının qorunmasını təmin etməmiş, onun X1-in iddiasını qəbul etməsinə prosessual qanunla müəyyən edilmiş qaydada münasibət bildirməmiş, mübahisəli obyektlərin Iddiaçıa satılmadığı (yəni X6-ya aid olan sahələr), borc pula görə müvəqqəti girov qoyulduğu, pul tam qaytarıldığı halda, sonradan Iddiaçıun iddia verib onlardan xəbərsiz əmlakları öz adına keçirməsini bildirməsini nəzərə almamışdır.
176. Apellyasiya məhkəməsi iddia predmetinin, əsaslarının, apellyasiya şikayəti verilməsinin və apellyasiya icraatı zamanı yeni verilmiş tələblərin müəyyənləşdirilməsi zamanı qanunun tələblərini pozmuş, işə baxıb qurtardıqdan sonra iddia tələblərini özü müəyyən etməklə pozuntuya yol vermiş, apellyasiya baxışının predmetini əvvəlcədən Ali Məhkəmənin qərarına uyğun olaraq elan etsə də, sonradan məhkəmə baxışı gedişində mübahisəni n predmetini müxtəlif cür və qeyri-müəyyən formada təqdim etmiş, öz qətnaməsində isə tamamilə yeni şəkildə formalaşdırmış, iddia tələbinin əsas hissəsini kənara qoymuş, digər hissəsini isə “parçalayıb həll etmiş”, qeyri-müəyyən vəziyyət yaratmışdır.
177. Məhkəmə iş üzrə əvvəlki məhkəmə qərarlarını təhrif etmiş, istinad etdiyi apellyasiya məhkəməsinin 2015-ci il 24 iyul tarixli qətnaməsi ilə apellyasiya şikayəti və iddiaya birlikdə münasibət bildirilmiş, həmin qətnamə Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 1 iyun tarixli qərarı ilə X6-ya və CAVABDEH1 arasında bağlanılmış müqavilələrdə göstərilən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə münasibətdə ləğv edildiyi halda, onun qüvvədə saxlanıldığı bildirməklə kobud səhvə yol vermişdir.
178. Məhkəmənin X1-in 1 saylı Bakı İnzibat i-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli qətnaməsindən apellyasiya şikayəti verməməsinə istinadı da ciddi və qanuni yanaşma deyil. Belə ki, X1 həmin iş üzrə apellyasiya, kassasiya və əlavə kassasiya qərarlarından sonra işin apellyasiya icraatında baxılması zamanı qoşulmuşdur və bu zaman ayrıca apellyasiya şikayəti verilməsi tələblərinə əməl olunması mümkünsüz olmaqla hər hansı məna kəsb etməmişdir. X1un iddiası iş üzrə məhz apellyasiyada baxılan məhkəmə qətnaməsinin ona aid olan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinə münasibətdə mübahisə təşkil etmişdir.
179. Məhkəmə qətnaməsində əsas mübahisələrin həll edildiyi, ziyanın əvəzinin ödənildiyi, ziyandan əlavə ziyanın tutula bilməyəcəyi və işdə sübut olmadığı barədə yanlış nəticə çıxarmış, iş materiallarında olan sübutların araşdırılm asını aparmamış, belə halda da hansısa maddi hüquq normasına əsaslana bilməmişdir.
180. Müqavilə üzrə bütün sahələr məhkəmə qətnaməsi icra edildiyi vaxt şikayətçinin sahibliyində və istifadəsində olmuşdur. Yalnız məcburi icra zamanı 2014-cü il 14 avqust tarixində X1 qeyri-yaşayış sahələrindən təzyiq yolu ilə kənarlaşdırılmış, məhz bundan sonra aldadıldığı, sahələrin həm də başqalarına təkrar təqdim edildiyini bildikdən sonra cinayət mühakimə icraatı qaydasında ərizə və mülki iddia vermişdir, məhkəmə tərəfindən mülki iddia baxılmamış saxlanıldığından mülki mühakimə icraatı qaydasında öz hüquqlarının müdafiəsi üçün tələb irəli sürmüşdür.
181. Məhkəmə qətnaməsində işin faktiki hallarını və hüquqi əsaslarını düzgün göstərməmişdir. Belə ki, ittiham aktından deyil, qanuni qüvvəyə minmiş Bakı Ağı r Cinayətlər Məhkəməsinin 2015-ci il tarixli 7 sentyabr tarixli 1(101)-340/15 saylı hökmündən görünür ki, cinayət mühakimə icraatında şikayəti və mülki iddianı X6-nın hüquqi varisi X4 vermişdir və o, həmin cinayət işində zərərçəkmiş şəxs kimi tanınmışdır. Verilmiş mülki iddia əlavə araşdırma tələb olunması səbəbindən baxılmamış saxlanılmışdır. Habelə CAVABDEH1-in idarəedicisi “T” təqsirləndirilən şəxsin ifadəsində zərərçəkmiş şəxsin hüquqi varisi X4un ona qarşı verdiyi mülki iddianı müqavilədə nəzərdə tutulmuş sahələr zərərçəkmiş şəxsə verildiyindən qəbul etmədiyini göstərmişdir.
182. Məhkəmə-Ekspertiza Mərkəzinin 2013-cü il 23 iyul tarixli 8827 saylı ekspert rəyində Iddiaçıa müqavilə üzrə verilməli olan sahələrin hüdudları müəyyənləşdirilərkən müqavilədə göstərilən ölçüdən 130 m2 sahə art ıq olduğu göstərilsə də, bu məsələ məhkəmələrdə dəfələrlə müzakirə olunsa da, məhkəmə kollegiyası öz qərarında bu məsələni ortaya çıxarmamışdır. Digər tərəfdən, məhkəmə öz təşəbbüsü ilə heç bir zərurət olmadığı halda təyin edilmiş təkrar ekspertizanın yenə də həmin ekspert tərəfindən aparılmasına, ekspertin vəsatət verərək ekspertiza üçün sənədlərin təqdim edilməsini təmin etməyi məhkəmədən xahiş etməsinə, lakin heç bir sənəd təqdim edilmədiyi, tədqiqat aparılmadığı halda yarımçıq və müəmmalı rəy verməsinə əhəmiyyət verməmiş, bu məsələdə də Ali Məhkəmənin mövqeyini nəzərə almamışdır.
183. Məhkəmə işə qanunsuz tərkibdə, hakimlərin əvəz edilməsi qaydasına əməl edilmədən baxmışdır. İş üzrə təkrar apellyasiya baxışı 2020-ci ilin mart ayının əvvəlində başlansa da, məhkəmə yekun qərarını 6 aydan sonra qəbul etmişdir. Məhkəmə X1 ilə CAVABDEH1 arasında bağlanılmış müqavilələrin tarixinin 2004-cü il 16 fevral, Iddiaçı ilə CAVABDEH1 arasında bağlanılmış müqavilələrin tarixinin 2006-cı il 3 aprel olmasını 184. müəyyən etsə də, buna mahiyyəti üzrə qiymət verməmişdir.
185. Məhkəmənin Iddiaçı ilə CAVABDEH1 arasında bağlanmış 23 saylı müqavilənin etibarsız hesab edilməməsi və ya ləğv olunmaması, eləcə də müqavilənin etibarsız hesab olunması və yaxud ləğv olunmasının X1 tərəfindən mübahisələndirilməməsi, məhkəmə qətnaməsindən apellyasiya şikayəti verilməməsi, digər tərəfdən, Iddiaçı ilə CAVABDEH1 arasında 23 saylı müqavilə bağlanılarkən, sahələr Iddiaçıun mülkiyyətinə (sahibliyinə) verilərkən onun tərəfindən X6anın və ya hüquq varisi olan X1un hüquqlarının pozulmasına yönəldilmiş hərəkət ə yol verilməməsi əsasları mübahisənin hüquqi həllinə heç bir təsir edə bilməz və X1 həmin əmlakların hazırda naturada ona təhvil verilməsi tələbi üçün subyektiv hüquqa malik deyil nəticəsinə gətirib çıxara bilməz.
186. Mübahisəli əmlaklar işdə iştirak edən CAVABDEH1 və X1-in iradəsindən asılı olmayaraq, habelə X1un iştirak etmədiyi məhkəmə qətnaməsi əsasında məcburi icra qaydasında iddiaçıya təhvil verilmişdir və bu MM-də nəzərdə tutulan öhdəlik tərəflərinin təhvil-təslimi kimi qiymətləndirilə bilməz.
187. Iddiaçıa qarşı onunla CAVABDEH1 arasında bağlanılmış müqavilələrin mübahisələndirilməməsi və etibarsız hesab olunmaması da X1un subyektiv hüquqa malik olmasını və tələb hüququnun rəddini şərtləndirmir və belə hərəkət etməli olduğunu qanun tələb etmir (KMP-nin 2017-ci il 7 mart tarixli qərarı). Iddiaçıla CAVABDEH1 arasında bağlanmış 23 saylı müqavilə X6a ilə bağlanılmış 2004cü il 16 fevral tarixli müqavilələr üzrə əmlak obyektləri ilə qismən toqquşduğundan isə əhəmiyyətsiz əqd olduğundan, o, CAVABDEH1 ilə Qurbanova (Qurbanov) arasında bağlanılmış 2004-cü il 16 fevral tarixli müqavilələrin hüquqi nəticələrini aradan qaldıra bilməz. Qanun əqdin mübahisələndirilməsini müqavilə tərəfinin digər tərəfə tələb verməsi yolu ilə həyata keçirməsinə imkan verir.
188. İddianın həcminin artırılması və ya azaldılması heç də həmişə iddia predmetinin və ya əsasının dəyişdirilməsi kimi şərh oluna bilməz. Xüsusilə iddia həcminin azaldılması halı ilk növbədə iddiadan qismən imtina kimi xarakterizə olunduğundan onun qəbul edilməməsi mümkün deyildir. Digər tərəfdən, məlumdur ki, X1 ilkin idd ia üzrə dəfələrlə məhkəmə icraatları keçirildikdən sonra və yalnız apellyasiya məhkəməsində icraat zamanı işə qoşulmuş və tələb irəli sürmüşdür.
189. Məhkəmə kollegiyası MM-452-ci maddəsinin təfsirində və tətbiqində də ciddi səhvə yol vermiş, X6anın CAVABDEH1ilə bağladığı müqavilələri qanuni və etibarlı hesab etdiyi halda, onun əmlak obyektləri tələbini təmin etməmişdir. Xüsusilə nəzərə alınmalıdır ki, X6a əmlakların dəyərini tam ödəməklə onlara sahiblik və istifadə etmək hüququnu əldə etmişdir. Belə olan halda, CAVABDEH1-nin mülkiyyətində olmayan əmlak barədə sərəncam verməsi (uzun müddət keçdikdən sonra həmin mənzil barədə Iddiaçıla 2006-cı il 3 aprel tarixli alqı-satqı müqaviləsinin bağlanması) mülki qanunvericiliyin normalarına və KMP-nin 2010-cu il 25 oktyabr tarixli Qərarındakı hüq uqi mövqeyinə uyğun deyildir.
190. Kassasiya şikayəti ARK-nın 13-cü, MPM-nin 88, 217, 417.1.4, 420-ci maddələrinə, AMP-nin “Ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi zamanı “İnsan hüquqları və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Avropa Konvensiyası müddəalarının və İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin presedentlərinin tətbiqi haqqında” 2006-cı il 30 mart tarixli qərarına, İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin “Marks Belçikaya qarşı iş üzrə 1979-cu il 13 iyun tarixli qərarına, KMP-nin “M.Hüseynovun şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının 2014-cü il 16 iyul tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 2015-ci il 4 mart tarixli, “Marine Plaza” CAVABDEH1-nin şikayəti üzrə Azərbaycan Res publikası Ali Məhkəməsinin İnzibatiİqtisadi Kollegiyasının 2017-ci il 15 sentyabr tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 2018-ci il 11 iyun tarixli qərarlarına istinad etməklə əsaslandırılmışdır. b) kassasiya şikayətinə qarşı etirazın dəlilləri
191. Iddiaçı kassasiya şikayətinə dair rəsmi etiraz verərək göstərmişdir ki, X1 CAVABDEH1-ə və Iddiaçıa qarşı iddia tələbi verdiyi halda, CAVABDEH1-in hüquqlarının pozulmasını və Iddiaçıa borc pula görə obyeklərin girov verilməsi və s. halların nəzərə alınmamasını göstərməklə, eləcə də həmin əqdin əhəmiyyətsiz əqd olması kimi mövqeyi kassatorun özündən asılı olmayaraq şikayətin bu hissəsinin açıq-aşkar əsassız və məntiqsiz olmasını bəyan edir. Belə ki, 1 saylı Bakı İnzibati-İq tisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli qətnaməsindən CAVABDEH1 tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti həmin dəlillərlə, yəni borc pula görə obyeklərin girov verilməsi və s. ilə əsaslandırılmış, həmin dəlillərə hüquqi qiymət verilməklə, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2015-ci il 24 iyul tarixli qətnaməsi ilə apellyasiya şikayəti təmin olunmamışdır. Müqavilələrin bağlanması tarixlərinə rəğmən onunla bağlanmış müqavilənin şərtsiz etibarsız hesab olunması ücün əsas müəyyən edilməmişdir.
192. Ali Məhkəmənin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2016-cı il 1 iyun tarixli qərarı ilə apellyasiya məhkəməsinin qətnaməsi X1-in mənəvi zərərə görə 50.000 manat məbləğində pulun tutulmasının təmin edilməməsi hissəsində dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Deməli, şərhə eh tiyac qalmır ki, X1un iddia tələbi üzrə mənəvi ziyanın tutulması hissəsində qətnamə dəyişdirilmədən saxlanıldığına görə qətnamə həmin hissədə qanuni qüvvəyə minmişdir. Belə olan halda, iddia tələbinn dəyişdirilməsi adı altında yeni tələblərin irəli sürülməsi prosessual hüquq normasında nəzərdə tutulmamışdır.
193. Ali Məhkəmənin sonuncu qərarında da qeyd olunmuşdur ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi qeyri-yaşayış sahələrinə görə 286.268 ABŞ dollarının ödənilməsi hissəsində dəyişdirilmədən saxlanılmış və tələb olunan əlavə məbləğin təmin olunmaması hissəsində qətnamə ləğv olunmuş və iş yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərilmişdir. Yəni, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi qeyri-yaşayış sahələrinə görə 286.268 ABŞ dollarının X1-ə ödənilməsi hissəsində a rtıq qanuni qüvvəsini almışdır. Buna baxmayaraq X1un hazırkı dəlillərindən görünür ki, o, qeyri-yaşayış sahələrinin naturada ona təhvil verilməsini tələb edir. Bu isə yol verilməzdir.
194. Açıq aşkar etiraf edilmişdir ki, 6 qeyri-yaşayış sahəsi X1a təhvil verilməyib. O da açıq aşkardır ki, 2015-ci il 17 fevral tarixinədək qeyri-yaşayış sahələri X1a təhvil verilmiş olsaydı, həmin mülki iddia ərizəsi ilə 2.120.000 manat pul tələbi irəli sürməzdi.
195. CAVABDEH1tərəfindən Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2020-ci il 16 sentyabr tarixli qətnaməsindən kassasiya şikayətinin verilməməsi sübut edir ki, CAVABDEH1həmin qətnamədən narazı qalmamışdır c) Məhkəmə icraatı iştirakçılarının izahatları
196. Məhkəmə iclasında iştirak edən X1un vəkili kassasiya şikayətini müdafiə etdiyin i, şikayətin tam əsaslı olduğunu bildirdi. Ona görə də şikayətin təmin edilməsini, qətnamənin ləğv edilməsini və müəyyən edilmiş hallar üzrə yeni qərar qəbul edilməsini xahiş etdi.
197. Məhkəmə iclasında iştirak edən X1 vəkilinin dedikləri ilə razı olduğunu, ədalətli qərar qəbul edilməsini xahiş etdi.
198. Məhkəmə iclasında iştirak edən Iddiaçıun vəkili kassasiya şikayətini qəbul etmədiyini, şikayətin tam əsassız olduğunu bildirdi. Ona görə də şikayətin təmin edilməməsini, qətnamənin dəyişdirilmədən saxlanılmasını xahiş etdi. II. KASSASİYA ŞİKAYƏTİNİN MÜMKÜNLÜYÜ, KASSASİYA BAXIŞININ HƏDLƏRİ
199. Kassasiya şikayətləri vaxtında, yəni apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsinin təqdim olunduğu gündən 2 ay müddətində verilmiş (MPM-in 405.0.1-ci maddəsi), kassasiya şikayətlərinin məzmun u MPM-nin 407-ci maddəsinin tələblərinə uyğundur. Ona görə də, şikayətlər mümkün hesab edilmişdir.
200. İş üzrə 3-cü şəxs apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsini bütövlükdə mübahisələndirdiyi üçün hazırkı icraat çərçivəsində məhkəmə aktının qanuniliyi və əsaslılığı tam olaraq yoxlanılacaqdır (MPM-nin 403 və 416-cı maddələri).
201. Kassasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən işin faktiki halları yoxlanılmasa da apellyasiya instansiyası məhkəməsinin maddi və prosessual hüquq normalarını düzgün tətbiq edib-etməməsini yoxlayarkən hüquqi məsələlərin düzgün qiymətləndirilməsi üçün işin faktiki hallarının nəzərə alınması və onlara istinad olunması zəruridir. Kassasiya instansiyası məhkəməsinin işin müəyyən edilmiş faktiki hallarına istinad etməsi faktiki halların yoxlanılması və araşdır ılması kimi qiymətləndirilməməlidir. III. TƏTBİQ EDİLƏN HÜQUQ
202. MM-in müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulur: “Maddə
384. İddia müddətinin şamil edilmədiyi tələblər 384.0. İddia müddəti aşağıdakılara şamil edilmir:... 384.0.4. mülkiyyətçinin və ya digər sahibin onun hüququnun hər cür pozuntularının aradan qaldırılması haqqında tələbləri, özü də bu pozuntular sahiblikdən məhrumetmə ilə birləşdirilmiş olmasa belə;...” “Maddə
452. Fərdi-müəyyən əşyanı vermək öhdəliyinin icra edilməməsinin nəticələri 452.1. Fərdi-müəyyən əşyanı kreditorun mülkiyyətinə və ya əvəzli istifadəsinə vermək öhdəliyi icra edilmədikdə kreditor həmin əmlakın borclunun əlindən alınmasını və öhdəlikdə nəzərdə tutulan şərtlərlə ona verilməsini tələb edə bilər. Bu hüquq əmlakın üçüncü şəxsə mülkiyyət hüququ ilə verildiyi halda aradan qalxır. Əgər əmlak hələ verilməmişsə, öhdəlik hansı kreditorun xeyrinə daha əvvəl əmələ gəlmişsə, üstünlük o kreditorundur, bunu müəyyənləşdirmək mümkün olmadıqda isə daha əvvəl iddia irəli sürənindir. 452.2. Kreditor öhdəliyin predmeti olan əmlakın ona verilməsini tələb etmək əvəzinə zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb edə bilər.” “Maddə
567. Alğı-satqı müqaviləsi Alğı-satqı müqaviləsinə görə satıcı əşyanı alıcının mülkiyyətinə verməyi, alıcı isə əşyanı qəbul edib əvəzində müəyyənləşdirilmiş pul məbləğini (qiyməti) ödəməyi öhdəsinə götürür.” “Maddə
570. Satıcının əşyanı vermək vəzifəsinin icrası məqamı 570.1. Əgər alğı-satqı müqaviləsində ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, satıcının əşyanı alıcıya vermək vəzifəsi aşağıdakı məqamda icra edilmiş sayılır: 57 0.1.1. müqavilədə satıcının əşyanı çatdırmaq vəzifəsi nəzərdə tutulubsa, əşyanın alıcıya və ya onun göstərdiyi şəxsə təhvil verildiyi məqamda; 570.1.2. əşya alıcıya və ya onun göstərdiyi şəxsə əşyanın olduğu yerdə verməlidirsə, onun alıcının ixtiyarına verildiyi məqamda. Əşya müqavilədə nəzərdə tutulan müddətdə lazımi yerdə verilməyə hazır olduqda və müqavilənin şərtlərinə müvafiq surətdə alıcı bundan xəbərdar olduqda əşya alıcının ixtiyarına verilmiş sayılır. Əgər əşya nişanlanma yolu ilə və ya başqa şəkildə müqavilənin məqsədləri üçün eyniləşdirilməyibsə, verilməyə hazır sayılmır....” “Maddə
575. Əşyanı vermək vəzifəsinin icra edilməməsinin nəticələri... 575.2. Satıcı fərdi-müəyyən əşyanı verməkdən imtina etdikdə alıcı satıcıya qarşı bu Məcəllənin 452-ci maddəsində nəzərdə tutulan tə ləbləri irəli sürə bilər.” “Maddə
577. Satılan əşyaların miqdarı 577.1. Alıcıya verilməli əşyaların miqdarı alğı-satqı müqaviləsində müvafiq ölçmə vahidləri ilə və ya pulla ifadə olunur. Əşyaların miqdarı haqqında şərt müqavilədə onun müəyyənləşdirilməsi qaydasının təyin edilməsi yolu ilə razılaşdırıla bilər. 577.2.Əgər alğı-satqı müqaviləsi verilməli əşyaların miqdarını müəyyənləşdirməyə imkan vermirsə, müqavilə bağlanmış sayılmır.” Maddə
752. Podrat müqaviləsi 752.1. Podrat müqaviləsinə görə podratçı müqavilədə nəzərdə tutulan işi icra etməyi, sifarişçi isə podratçıya razılaşdırılmış muzd ödəməyi öhdəsinə götürür. 752.2. Əgər podratda hər hansı məmulatın hazırlanması nəzərdə tutularsa və podratçı onu özünün əldə etdiyi materiallardan hazırlayarsa, hazırlanmış məmulata mülkiyyəti sifar işçiyə verir. Əgər əvəz edilən əşya hazırlanmışdırsa, alğı-satqı qaydaları tətbiq edilir....”
203. MPM-nin müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulur: “Maddə
14. İş üzrə məhkəmə baxışının prinsipləri... 14.2. Məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir....” “Maddə
53. İddianın dəyişdirilməsi İddiaçı məhkəmə tərəfindən qətnamə qəbul edilənə kimi iddianın əsasını və ya predmetini dəyişməyə, iddia tələbinin həcmini artırmağa və ya azaltmağa haqlıdır.” Maddə
77. Sübut etmə vəzifəsi 77.1. Hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir....” “Maddə
81. Sübutların mümkünlüyü Qanuna və ya digər normativ hüquqi aktlara əsasən müəyyən sübutetmə vasitələri ilə təsdiq edilməli olan i şin halları başqa sübutlarla təsdiq oluna bilməz.” “Maddə
88. Sübutların qiymətləndirilməsi Məhkəmə sübutlara obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət verir. Heç bir sübutun məhkəmə üçün qabaqcadan müəyyən edilmiş qüvvəsi yoxdur. “Maddə
97. Məhkəmənin ekspertiza təyin etməsi 97.1. İşə baxılarkən xüsusi bilik tələb olunan sualları izah etmək üçün məhkəmə işdə iştirak edən şəxsin vəsatəti və ya öz təşəbbüsü ilə ekspertiza təyin edə bilər. İşdə iştirak edən şəxsin vəsatəti rədd edildikdə məhkəmə bu barədə əsaslandırılmış qərardad qəbul etməlidir....” “Maddə
217. Qətnamənin qanuniliyi və əsaslılığı 217.1. Məhkəmənin qətnaməsi qanuni və əsaslı olmalıdır.... 217.3. Qətnamə iş üzrə müəyyən edilmiş həqiqi hallara və tərəflərin qarşılıqlı münasibətinə uyğun əsaslandırılmalıdır....” IV. ALİ MƏHKƏMƏNİN MÖVQEYİ
204. İş materiallarını, kassasiya şikayətinin dəlillərini hərtərəfli, tam və obyektiv surətdə araşdıraraq, tərəflərin izahatlarını dinləyərək məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, kassasiya şikayəti qismən təmin edilməli, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2020-ci il 16 sentyabr tarixli 2-2(103)466/2020 saylı qətnaməsi qismən ləğv edilərək iş həmin hissədə yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərilməlidir.
205. İddianın həcminin artırılması və ya azaldılmasının heç də həmişə iddia predmetinin və ya əsasının dəyişdirilməsi kimi şərh olunmamasına dair dəlillə (bax yuxarıda § 188) bağlı məhkəmə kollegiyası bildirir ki, bu məsələ hazırkı iş üzrə məhkəmələrdə bir neçə dəfə müzakirə predmeti olmuş və ona dair məhkəmələr yekdil mövqedən çıxış etmişlər. Ali Məhkəmənin 2019-cu il 5 dekabr tarixli son qərarının əsaslandırcı hissəsində də son apellyasiya baxışında X1un təqdim etdiyi yeni tələblərlə bağlı iddianın dəqiqləşdirilməsi barədə ərizənin düzgün olaraq qəbul edilmədiyi vurğulanmış, bununla bağlı hər hansı göstəriş verilməmişdir.
206. Ona görə də apellyasiya instansiyası məhkəməsi haqlı olaraq bu məsələyə qiymət verərkən Ali Məhkəmənin son qərarında ifadə olunmuş mövqeyi əsas götürmüş, araşdırmanı X1-in ilk iddia ərizəsində irəli sürdüyü iddia tələbləri üzrə aparmış, bununla bağlı hər hansı maddi və prosessual hüquq pozuntusuna yol verməmişdir.
207. Bundan başqa, məhkəmə kollegiyasının qənaəti belədir ki, son apellyasiya baxışında məhkəmə dəyəri ödəni lmiş qeyri-yaşayış sahələrinin boşaldılaraq X6-ya təhvil verilməsi, həmin sahələrə sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması barədə iddia tələblərini rədd edərkən düzgün nəticəyə gəlmişdir.
208. Belə ki, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin İnzibati-İqtisadi Kollegiyasının 2018-ci il 25 dekabr tarixli 2-2(103)852/2018 saylı qətnaməsi ilə X1un iddiası qismən təmin edilmiş, CAVABDEH1-in hərəkət və hərəkətsizlikləri qanunsuz hesab edilmiş, CAVABDEH1 tərəfindən inşa edilmiş yaşayış binasında 2 mənzilin CAVABDEH1 tərəfindən boşaldılaraq X1a təhvil verilməsi, yaşayış sahələri üzərində sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması, 286.268 ABŞ dolları pul ödənilən vaxt Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş Azərbaycan manatının məzənnəsinə uyğun olaraq CAVABDEH1-dən alınaraq X1-ə verilməsi qət edilmiş, X1-in iddiası qalan hissələrdə təmin edilməmişdir.
209. Ali Məhkəmənin iş üzrə qəbul edilmiş sonuncu qərarı ilə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qeyd edilən qətnaməsi X1-in iddia tələblərinin təmin edildiyi hissədə dəyişdirilmədən saxlanılaraq, qismən, yəni iddianın təmin edilmədiyi hissədə ləğv edilmiş və iş həmin hissədə baxılması üçün apellyasiya məhkəməsinə göndərilmişdir.
210. Göründüyü kimi, Ali Məhkəmənin iş üzrə qəbul edilmiş sonuncu qərarı ilə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qeyd edilən qətnaməsi X1un iddia tələblərinin təmin edildiyi hissədə, o cümlədən CAVABDEH1-dən 286.268 ABŞ dolları pulun ödənilən vaxt Mərkəzi Bank tərəfindən müəyyən edilmiş Azərbaycan manatının məzənnəsinə uyğun olaraq alınaraq X1-ə verilməsi hissəsində dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Ona görə də qeyri-yaşayış sahələrinin X1-əa qaytarılması tələbinə baxılması və həmin tələbin də təmin edilməsi Ali Məhkəmənin son qərarının mahiyyət baxımından yenidən təftişi ilə nəticələnə bilərdi. Bu isə prosessual baxımdan yolverilməzdir.
211. Bununla əlaqədar apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən X1-in iddiasının mübahisəli qeyri-yaşayış sahələrinin boşaldılaraq ona təhvil verilməsi hissəsində yenidən araşdırılaraq verilməsi prosessual baxımdan qeyri-mümkün idi.
212. Bundan başqa, X1-in məhkəmə baxışının predmeti olmuş tələbləri aşağıdakılardan ibarət olmuşdur: 1) 6 ədəd qeyri-yaşayış sahəsinin cavabdehlər tərəfindən boşaldılaraq X1a qaytarılması, əmlaka sahibliklə bağlı maneələrin aradan qaldırılması; 2) tələbin qeyd olunan hissəsinin təmin edilməsi mümkün olmadığı təqdirdə CA VABDEH1-dən X1-in xeyrinə 2.120.000 manat pul vəsaitinin tutulması.
213. Göründüyü kimi qeyd olunan tələblər bir-birinə münasibətdə alternativ xarakter daşıyır. Bu isə o deməkdir ki, həmin tələblər bir-birini istisna etdiyindən onların hamısının birlikdə təmin edilməsi qeyrimümkündür. Bu mənada, qeyri-yaşayış sahələrinə görə ödənilmiş 286.268 ABŞ dollarının CAVABDEH1dən X1-in xeyrinə tutulması əvvəlki apellyasiya baxışında qət edildiyindən və bu qətnamə həmin hissədə Ali Məhkəmənin son qərarı ilə ləğv edilmədiyindən, X1un digər alternativ tələbinə (qeyri-yaşayış sahələrinin qaytarılması tələbinə) yenidən baxılması mümkünsüz olmuşdur.
214. Bu səbəbdən məhkəmə kollegiyası kassatorun (yuxarıda bax §§ 180-182, 184-187, 189) qeyd olunmuş dəlillərinə münasibətdə mövqe bildirməyə lüzum görmür. 21
5. Bununla belə, məhkəmə kollegiyası X1a dəymiş zərərin və bunun müqabilində ona ödənilməli zərərin həcminin düzgün müəyyən edilməməsi ilə bağlı kassatorun yuxarıda § 179-da əks olunmuş dəlili ilə razılaşaraq apellyasiya instansiya məhkəməsinin bu məsələ barədə mövqeyini əsassız hesab edir.
216. Əvvəla, məhkəmənin X1 tərəfindən məhkəməyə müvafiq obyektlərin hazırkı bazar dəyərinin 1.800.000 manat təşkil etməsi barədə hər hansı mötəbər sübut təqdim edilməməsinə dair nəticəsinin haradan (hansı sübutlardan) qaynaqlandığı qətnamədən görünmür.
217. Halbuki işin materiallarında (VI cild, səh.175-206) X6anın adına rəsmiləşdirilmiş obyektlərin və mənzillərin bazar qiyməti haqqında “MBA Consulting Group” şirkətinin qiymətləndirmə hesabatı mövcuddur. Bu hesabata görə, 2015-ci il 21 iyul tarixinə həm in ticarət sahələrinin bazar dəyəri 1.590.000 manat, mənzillərin bazar dəyəri isə 301.400 manat (daşınmaz əmlakların ümumi bazar dəyəri 1.891.400 manat), habelə əldən çıxmış fayda 477.000 manat təşkil edir.
218. Məhkəmə zərər (MM-in 452.2-ci maddəsinin tətbiqi) barədə nəticəyə gələrkən ən azından bu sənədə qiymət verməli idi.
219. Əgər məhkəmə X1-in iddia ərizəsində, habelə bununla bağlı təqdim etdiyi qiymətləndirmə hesabatında göstərilmiş qiymətlə razılaşmırdısa və həmin hesabatı mötəbər sübut kimi qəbul etmirdisə, bunu lazımi qaydada müvafiq sübutlarla, tutarlı dəlillərlə əsaslandırmalı idi.
220. Lakin məhkəmə bunu etməmiş, sübutların qiymətləndirilməsinə dair MPM-nin 88-ci maddəsinin tələblərini pozmuşdur.
221. Bundan başqa, dəymiş zərərin həcmi hazırda dəqiq müəyyən edilmədiyindən ABŞ dollarının Azərbaycan manatına olan məzənnəsinin kəskin bahalaşması səbəbindən X1a vurulmuş zərərin ödənilmiş olması, buna görə də 286.268 ABŞ dollarından əlavə vəsaitin CAVABDEH1-dən tutulmasının qeyrimümkün olması barədə məhkəmənin gəldiyi nəticələr subyektiv mülahizə xarakterli olduğundan, konkret hüquq normalarına istinad edilmədiyindən kifayət qədər əsaslandırılmış hesab edilə bilməz.
222. Göstərilənlərə əsasən, məhkəmə kollegiyasının mövqeyi belədir ki, hazırkı iş üzrə zərər barədə tələbin əsaslı olub-olmaması məsələsi həll edilərkən ilk növbədə dəymiş zərərin həcmi dəqiq müəyyən olunmalı idi. Lakin məhkəmə bunun əvəzinə subyektiv mülahizələrlə X1un müvafiq iddia tələbinə qiymət vermiş, nəticədə qanuni və əsaslı qətnamə qəbul etməmiş, MPM-nin 217.1 və 217.3-cü maddələrinin (bax yuxar ıda § 203) tələblərini pozmuş, həmçinin tətbiq edilməli maddi hüquq normasını tətbiq etməmişdir.
223. Məhkəmə kollegiyası kassaiya şikayətinin qiymətləndirmənin aparılmasını zəruri hesab edir. digər dəlillərinə münasibətdə aşağıdakı
224. Məhkəmə kollegiyası aşağı məhkəmənin CAVABDEH1-nin hüquqlarının qorunmasını təmin etməməsi, CAVABDEH1-nin X1-un iddiasını qəbul etməsinə münasibət bildirməməsinə dair dəlili (bax yuxarıda § 175) ilə razılaşmır. Birincisi, qətnamənin əsaslandırıcı hissəsində sonuncu məhkəmə iclasında X1un vəkilinin, CAVABDEH1-nin və Iddiaçıun nümayəndələrinin (hər üçünün) izahatları ardıcıllıqla qeyd olunmuş və bunun ardınca deyilənlərlə bağlı apellyasiya instansiyasının məhkəməsinin qənaəti əks etdirilmişdir. 225.
226. İkincisi, X1un iddiası üzrə cavabdehlərdən biri CAVABDEH1olduğundan onların prosesin nəticəsində olan maddi-hüquqi maraqları bir-birinə ziddiyyət təşkil edir. Belə olan halda X1un kassasiya şikayətində məhkəmə tərəfindən CAVABDEH1-nin hüquqlarının pozulması barədə dəlil gətirməsi ciddi qəbul oluna bilməz. Üçüncüsü, CAVABDEH1-nin iş üzrə son qətnamədən kassasiya şikayəti verməməsi CAVABDEH1-nin bu qətnamə ilə razılaşması anlamına gəlir. 227.
228. Dördüncüsü, Iddiaçıa borc pula görə obyektlərin girov verilməsi məsələsi işə baxan məhkəmələrdə dəfələrlə müzakirə predmeti olmuş və həmin fakt məhkəmə qərarları ilə öz təsdiqini tapmamışdır. Hətta iş üzrə Ali Məhkəmənin 2016-cı il 1 iyun tarixli qərarında qeyd edilmişdir ki, tərəflərin hüquq və öhdəlikləri onlar arasında bağlanmış 2006-cı il 3 aprel tarixli podrat müqaviləsindən irəli gəlmişd ir. Həmin müqavilənin 5.3 və 5.4-cü bəndləri şikayətdə göstərildiyindən fərqli məzmundadır və orada tərəflərin hər hansı girov hüquq və öhdəliklərinə dair şərtlər nəzərdə tutulmamışdır.
229. Məhkəmə kollegiyası aşağı məhkəmənin iddia predmetinin, əsaslarının, apellyasiya şikayəti verilməsinin və apellyasiya icraatı zamanı yeni verilmiş tələblərin müəyyənləşdirilməsi zamanı qanunun tələblərini pozmasına dair dəlillə (bax yuxarıda § 176) bağlı bildirir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsində Ali Məhkəmənin iş üzrə son qərarının nəticə hissəsində göstərilənlər, habelə X1un ilk iddia ərizəsində qeyd edilmiş tələblər nəzərə alınmaqla son apellyasiya baxışının hədləri düzgün müəyyənləşdirilmişdir.
230. Məhkəmə kollegiyası apellyasiya məhkəməsi tərəfindən məhkəmə qərarlarının təhri f edilməsinə dair kassatorun dəlili (bax yuxarıda § 177) ilə bağlı bildirr ki, hazırkı kassasiya baxışının predmeti olan qətnamədə Apellyasiya Məhkəməsinin 2015-ci il 24 iyul tarixli qətnaməsi ilə X1un iddiasının 6 qeyriyaşayış sahəsinin təhvil verilməməsinə görə CAVABDEH1-dən 286.268 ABŞ dolları pulun tutulması hissəsində təmin olunduğu və həmin hissədə qətnamənin dəyişdirilmədən saxlanıldığı göstərilmişdir (işin materialları, VII cild, səh. 193). Halbuki Ali Məhkəmənin 2016-cı il 1 iyun tarixli qərarı ilə bu qətnamə həmin hissədə ləğv edilmişdir. Bununla belə, eyni məsələ Apellyasiya Məhkəməsinin 2018-ci il 25 dekabr tarixli qətnaməsində göstərilmiş və qətnamə həmin hissədə Ali Məhkəmə tərəfindən dəyişdirilmədən saxlanılmışdır.
231. Lakin məhkəmə kollegiyasının mövqeyinə görə, bu səhv tə hrif kimi qiymətləndirilə bilməz. Belə ki, işin həqiqi vəziyyəti hazırkı kassasiya baxışının predmeti olan qətnamənin digər yerində (işin materialları, VII cild, səh. 189-190) göstərilmişdir. Ona görə də son qətnamədə iş üzrə yekunda mahiyyətə təsir etməyən texniki səhvə yol verildiyi qənaəti daha əsaslı görünür.
232. Məhkəmə kollegiyası 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsinin 2013-cü il 13 avqust tarixli 2iqt(81)-383/2013 saylı qətnaməsindən X1 tərəfindən ayrıca apellyasiya şikayəti verilməsinin mümkünsüz olmasına dair dəlillə (bax yuxarıda § 178) razılaşmır. Belə ki, prosessual qanunda bununla bağlı məhdudiyyət nəzərdə tutulmamışdır. Məhz əlavə kassasiya qaydasında çıxarılmış qərardan sonra yenidən başlanmış apellyasiya icraatında, yəni X1-la eyni mərhələdə prosesə qoşulmuş X2, X3 və X5 (hazırda həmin şəxslər prosesdə iştirak etmirlər) qeyd olunan qətnamədən ayrı-ayrılıqda apellyasiya şikayətləri vermiş, bu şikayətlər mümkün sayılmaqla məhkəmənin icraatına qəbul edilmiş və onlara müvafiq qaydada baxılmışdır.
233. Məhkəmə kollegiyası hakimlərin əvəz edilməsi qaydasına əməl edilmədən, habelə işə uzun müddət ərzində baxılmasına dair dəlillərlə (bax yuxarıda § 183) razılaşmır və onları əsassız hesab edir.
234. Əvvəla, hakimlərin əvəz edilməsi qaydasına əməl edilmədən işə baxılması barədə şikayətçinin mülahizəsi ümumi sözlərlə ifadə edilmiş, konkret hallarla əsaslandırılmamışdır. Bununla yanaşı, son apellyasiya baxışında iştirak edərək iş üzrə qətnamə çıxarmış hakimlər hazırkı iş üzrə digər apellyasiya baxışlarında və ya digər məhkəmə instansiyalarında iştirak etməmişlər.
235. Bundan başqa, 2020-ci il 17 fevral tarixində Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə daxil olmuş hazırkı iş 18 mart tarixinə təyin edilsə də, iclas əvvəlcə işin baxılması üçün ayrılmış vaxt başa çatdığından və cavabdehin iştirakının təmin olunması üçün 13 aprel tarixinədək, sonradan isə məlum pandemiya səbəbindən 17 iyun tarixinədək təxirə salınmışdır. Daha sonra iş xidməti zərurətlə bağlı tələb olunduğundan 17 iyun tarixində apellyasiya baxışından çıxarılaraq Ali Məhkəməyə göndərilmiş və 29 iyul tarixində qaytarıldıqdan sonra icraat yenilənərək işin baxılması 26 avqust tarixinə təyin edilmiş, lakin işin baxılması üçün ayrılmış vaxt başa çatdığından 2 sentyabr tarixinədək, sonradan CAVABDEH1-nin vəsatətinə əsasən 16 sentyabr tarixinədək təxirə salınmış, işə həmin tarixdə baxılmışdır.
236. Görü ndüyü kimi, işə baxılması ümumilikdə uzun müddət çəksə də, həmin müddətin təkcə 3 ay yarımı məlum pandemiya və xidməti zərurətlə əlaqədar, daha doğrusu məhkəmədən asılı olmayan – obyektiv səbəblərdən icraatda fasilələrin yaranması ilə bağlı olmuşdur. Belə olan halda hazırkı icraatın uzanmasının qanun pozuntusuna yol verilməklə əlaqələndirilməsi ədalətli hesab oluna bilməz. İstənilən halda prosesin obyektiv səbəblərdən uzanması mübahisənin nəticəsinə, iş üzrə çıxarılmış qərarın əsaslılığına təsir etməmişdir.
237. Şərh olunanlara və MPM-in 417-419-cu maddələrinə əsasən məhkəmə kollegiyası QƏRARA ALDI: Kassasiya şikayəti qismən təmin edilsin. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2020-ci il 16 sentyabr tarixli 2-2(103)-466/2020 saylı qətnaməsi qismən – “qeyri-yaşayış obyek tlərinə görə 286.268 ABŞ dollarından əlavə vəsaitin CAVABDEH1dən tutulması barədə iddia tələbinin rədd edilməsi” hissəsində ləğv edilsin, iş həmin hissədə yenidən baxılması üçün Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə qaytarılsın. Qətanmə qalan hissədə dəyişdirilmədən saxlanılsın.