Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Bakı şəhəri İş № 2-2(103)-62/2025 17.01.2025 BAKI APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ Azərbaycan Respublikası adından İlk iddia üzrə iddiaçı “İddiaçı”nin Cavabdeh MMC-yə qarşı “müqavilə üzrə borcun və zərərin ödənilməsi” tələbinə dair və qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı Cavabdeh MMC-nin cavabdeh “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialına qarşı “müqavilə üzrə borcun və əldən çıxmış faydanın ödənilməsi” tələbinə dair kommersiya mübahisəsi üzrə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyası X15 Əliyevanın sədrliyi və məruzəsi ilə, Ziya Allahverdi oğlu Şirinovdan və X2 ibarət tərkibdə, məhkəmə iclas katibi Nofəl Rəhman oğlu Abdullayevin katibliyi ilə, cavabdehin qanuni nümayəndəsi Qanuni nümayəndə və cavabdehin nümayəndə və vəkilləri Nümayəndə1, Nümayəndə2 iştirakları ilə, Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2024-cü il tarixli e-2-2(113)-66/2024 saylı qətnaməsindən iddiaçı və cavabdeh tərəfindən ayrı-ayrılıqda verilmiş apellyasiya şikayətinə əsasən kommersiya mübahisəsinə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin binasında, açıq məhkəmə iclasında baxaraq, müəyyən etdi İşin halları:
1. “Konsorsiumun yaradılması haqqında” xx.xx.2021-ci il tarixli, AD-114/21 saylı müqaviləyə əsasən Cavabdeh MMC, "xxxx" MMC və "xxxx" MMC “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayı sərfi 3.0 m3 olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” layihəsi üzrə tikinti-quraşdırma işlərini icra etmək üçün birlikdə fəaliyyət göstərilməsi barədə razılığa gəlmişlər.
2. Cavabdeh MMC, "xxxx" MMC və "xxxx" MMC arasında “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayı sərfi 3.0 m3 olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatıdırılması” layihəsi üzrə bağlanmış xx.xx.2021ci il tarixli müqavilə üzrə tikinti işlərinin yerinə yetirilməsi üçün çəkilməsi nəzərə tutulan xərcin miqdarı ƏDV daxil 19.580.000 manat müəyyən edilmişdir.
3. “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialı ilə Cavabdeh MMC arasında xx.xx.2021-ci il tarixində “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi Q=3,0 m3 /san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması işinə bağlı olaraq DN1400 PN10 boru xəttinin qazma, doldurma və qaynaq işləri” layihəsi çərçivəsində (AD.BB.1–33+10 43+50 km) (AD.BB.2 – 37+68 98+28 km) çalışma sahəsində işlərin görülməsi” haqqında 1421-221 nömrəli Müqavilə bağlanmışdır. Həmin müqavilənin: - 1.1-ci bəndinə əsasən İSSER PDL-in sifarişi əsasında sonuncuya Əlavə 1-də qeyd edilmiş xidmətləri göstərməyi, PDL isə öz növbəsində Xidmətlərin haqqını İSSER-ə təqsdiqlənmiş təhvil-təslim aktları əsasında ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. -1.2-ci bəndinə əsasən aşağıdakı sənədlər müqavilənin ayrılmaz tərkib hissəsi hesab olunur: a)Müqaviləyə əlavə, o cümlədən X10; b)Texniki şərtlər c)təhvil-təslim sənədləri; d)öhdəliklərin icrası prosesində tərəflərin tərtib etdikləri digər sənədlər. -2.1-ci bəndinə əsasən göstəriləcək xidmətin qiyməti əlavə-1-də müəyyən edilmiş məbləğə uyğun olaraq İSSER tərəfindən təqdim olunan hesab-fakturalarda göstərilir və Azərbaycan manatı ilə ödənilir. - 2.2-ci bəndinə əsasən ödəniş qaydası: -2.2.1-ci bəndinə əsasən İ mərhələ-PDL işlərin yerinə yetirilməsi üçün İSSER-ə müqavilə qiymətinin 10%-i məbləğində avans ödəyir. -2.2.2-ci bəndinə əsasən İİ mərhələ-İSSER müqavilə qiymətinin 30%-i məbləğində avans ödənişi qarantiyası ilə bağlı zəmanət məktubu təqdim etdikdən sonra müqavilə qiymətinin 20%-i ödənilir. -2.2.3-cü bəndinə əsasən İİİ mərhələ-İSSER 15 dekabr 2021-ci il tarixində Xidmətlərin müəyyən hissəsini müqavilə şərtlərinə uyğun başa çatdırıb təhvil verdikdən sonra müqavilə qiymətinin 20%-i ödənilir. - 2.2.4-cü bəndinə əsasən İV mərhələ-İSSER 15 yanvar 2022-ci il tarixində Xidmətlərin 20%-ni müqavilə şərtlərinə uyğun uyğun başa çatdırıb təhvil verdikdən sonra müqavilə qiymətinin 20%-i ödənilir. - 2.2.5-ci bəndinə əsasən V mərhələ-İSSER 15 fevral 2022-ci il tarixində Xidmətlərin 20%-ni müqavilə şərtlərinə uyğun uyğun başa çatdırıb təhvil verdikdən sonra müqavilə qiymətinin 20%-i ödənilir. - 2.2.6-ci bəndinə əsasən Vİ mərhələ-İSSER 15 mart 2022-ci il tarixində Xidmətləri müqavilə şərtlərinə uyğun uyğun başa çatdırıb təhvil verdikdən sonra müqavilə qiymətinin 10%-i ödənilir. - 2.3-cü bəndinə əsasən müqavilə üzrə ödəmələr (o cümlədən avans ödənişi) PDL tərəfindən avans ödənişi və aralıq ödənişlər qaydasında, İSSER-in təqdim etdiyi sənədlər (qaimələr, aktlar, digər sənədlər) əsasında, ən qısa müddət ərzində, lakin 3 iş günündən gec olmamaq şərti ilə aparılır. - 3-cü bəndinə əsasən xidmətlərin təsviri Müqavilənin 3.1-ci bəndinə əsasən qazma, dolğu işləri; - 3.2-ci bəndinə əsasən boru döşəməsi; Müqavilənin 3.3-cü bəndinə əsasən N1 kollektor istehsalı; - 3.4-cü bəndinə əsasən N2 binası inşaatı; - 3.5-ci bəndinə əsasən N2 mexaniki montajı; - 3.6-cı bəndinə əsasən müxtəlif sənət strukturları; - 3.7-ci bənidnə əsasən servis yolu tikintisi. - 4-cü bəndinə əsasən İSSER-in öhdəlikləri: - 4.1-ci bəndinə əsasən qazma işləri, - 4.2-ci bəndinə əsasən boru ətrafı dolğu işləri, - 4.3-cü bəndinə əsasən artıq qazıntının daşınması. - 4.4-cü bəndinə əsasən AD.BB.1. xəttinin kanal kənarının borcu montajına uyğun hala gətirilməsi. - 4.5-ci bəndinə əsasən DN1400PN10 polad boru qaynağı və qazma sahəsinə endirilməsi. - 4.6-cı bəndinə əsasən boru qaynaq yerlərinin izolasiyası, - 4.7-ci bəndinə əsasən hidrostatik test edilməsi - 4.20-ci bəndinə əsasən servis yolunun inşası, - 4.22-ci bəndinə əsasən bütün komanda, avadanlıq və təchizat materialları təmini, - 4.24-cü bəndinə əsasən İSSER-in komanda və avadanlıqlarının əraziyə mobilizasiyası və demobolizasiyası, - 4.25-ci bəndinə əsasən İSSER-in əməkdaşlarının qonaqlama, yeməiçmə xərcləri, - 4.26-ci bəndinə əsasən İSSER-in əməkdaşlarının əməyin mühfizəsi materaillarının təmini. - 4.31-ci bəndinə əsasən hava şəraiti səbəbindən işləməyəcəyi halda İSSER hər hansı bir tələb edə bilməz. Ancaq PDL-dən qaynaqlanan, boruların, servis yolunun hazırlanması üçün zəruri dolğu materialının, nasos, siyirtmə, flanş, qayqa və bənzəri materialların zamanında təslim edilməməsi kimi gecikmələr halında çalışa bilməyən müddət hesablanaraq xidmətin təhvil müddətinə əlavə ediləcəkdir. Bundan qaynaqlı, işin təslim müddətinin uzanması ilə bağlı İSSER məsuliyyət daşımır. - 4.33-cü bəndinə əsasən İSSER işin görüləsi üçün lazım olan bütün texnikalar, xərcləri özlərinə aid olmaq şərti ilə PDL-in sahəsinə gətirmək və işin görülməsi müddətində təmin olunmasına cavabdehdir. Qiymətlərə daxil olduğunu əvvəlcədən qəbul edir. Yanacaq İSSER-in öhdəliyindədir. - 5-ci bəndinə əsasən PDL-in öhdəlikləri Müqavilənin 5.1-ci bəndinə əsasən çalışma ərazisi, - 5.2-ci bəndinə əsasən stok sahəsi, - 5.3-cü bəndinə əsasən layihəyə aid emalatların edilməsi üçün gərəkli olan icazələr, - 5.4-cü bəndinə əsasən xətt borularının təmini. - 5.8-ci bəndinə əsasən servis yolu üçün zəruri olan materialın təmini. Material yol sahəsinə maks. 15 km məsafədə olacaq şəkildə İSSER-ə PDL tərəfindən təhvil veriləcəkdir. - 5.9-ci bəndinə əsasən bütün layihə və sənədlərin tamlığı və doğruluğu. - 6-cı bəndinə əsasən xidmətlərin icrası. - 6.1-ci bəndinə əsasən İSSER işlərin yerinə yetirilməsi üzrə müqavilədə nəzərdə tutulan öhdəliklərin yerinə yetirib xidmətləri PDL-ə müəyyənləşdirilmiş qaydada və 01 mart 2022-ci il tarixində işlətməyə alınacaq şəkildə təhvil verməlidir. Geriyə qalan müəyyən işlərin qarşılıqlı razılaşmaya əsasən qəti təhvil müddətinədək tam şəkildə təhvil verilməlidir. - 6.2-ci bəndinə əsasən İSSER müqavilədə müəyyən edilmiş qaydada, bu müqavilənin 6.1-ci maddəsində qeyd edilmiş müddət ərzində PDL-in tapşırığına uyğun olaraq işləri və xidmətləri tam keyfiyyətdə və vaxtında yerinə yetirməlidir. - 6.3-cü bəndinə əsasən PDL müqavilə üzrə yerinə yetirilmiş işlərin təxirəsalınmadan (aşkar olan qüsurların İSSER tərəfindən aradan qaldırılmasını nəzərə almaqla) qəbul edilməsini və ödəmələrin vaxtında aparılmasını öhdəsinə götürür. - 6.4-cü bəndinə əsasən İSSER işlərin gedişi ilə bağlı müvafiq hesabatlar hazırlayıb PDL-ə təqdim edir. - 6.5-ci bəndinə əsasən İSSER Müqavilə üzrə öhdəliklərinin icrası üçün hər hansı təchiz etdiyi mallara 12 ay, görülmüş işlərə və xidmətlərə isə bu müqavilənin 6.1- ci maddəsinə uyğun olaraq işlər tam təhvil verildiyi gündən 24 ay müddətinə texniki təminat verir və təminat müddətində aşkar olunmuş qüsurlar İSSER-in vəsaiti hesabına ən qısa müddətdə aradan qaldırmazsa, PDL həmin malın dəyəri və vurulmuş maddi zərərə görə müvafiq qaydada cərimə tətbiq etmək hüququnu özündə saxlayır. -6.10-cü bəndinə əsasən müqavilənin icrası 01 mart 2022-ci il tarixinədək və PDL tərəfindən təsdiq olunmuş qrafiklər əsasında aparılır. Qrafiklər yalnız tərəflərin yazılı razılığı əsasında dəyişilə bilər. Bu hallarda İSSER-in müqavilə üzrə öhdəlikləri dəyişilmir. -7.6-cı bəndinə əsasən İSSER bu müqavilənin 2.2 və 6.10-cu maddələrinə uyğun olaraq hər hansı bir mərhələ üzrə icranı vaxtında yerinə yetirə bilmədikdə PDL hər gecikən gün üçün müvafiq mərhələdə görüləcək işlərin dəyərinin 0.1% həcmində cərimə tətbiq edə bilər. -7.7-ci bəndinə əsasən PDL bu müqavilənin 2.2 və 4.31-ci maddələrinə uyğun olaraq hər hansı bir mərhələ üzrə icranı və ya ödəməni vaxtında yerinə yetirə bilmədikdə İSSER hər gecikən gün üçün müvafiq mərhələdə görüləcək işlərin dəyərinin 0.1%-i həcmində cərimə tətbiq edə bilər. Cərimənin məbləği maksimum müvafiq mərhələdə görüləcək işlərin dəyərinin 10%-i həcmində ola bilər. -7.9-cü bəndinə əsasən İSSER tərəfindən bu Müqavilənin müddəaları əhəmiyyətli dərəcədə pozulduqda, İSSER PDL-in məruz qaldığı birbaşa xərcləri ödəyir. Bu dəyər müvafiq mərhələdə görüləcək işlərin dəyərinin 10%-i həcmini keçməməlidir. Əhəmiyyətli Pozuntu dedikdə, bu Müqavilə çərçivəsində İSSER tərəfindən, xüsusən keyfiyyət tələblərinə dair, PDL-in maraqları üçün əhəmiyyətli olan və ya ola biləcək və bu maraqlara mənfi təsir edən və ya edə biləcək, eləcə də İSSER-in aradan qaldırmadığı və ya aradan qaldıra bilmədiyi və ya Tərəflər arasında razılaşdırılmış ağlabatan müddət ərzində aradan qaldırıla bilən, lakin aradan qaldırılmayan istənilən pozuntu başa düşülür. - 8.1-ci bəndinə əsasən müqavilənin icrası müddətində PDL aşkar olunmuş qüsurlar haqqında İSSER-ə 15 təqvim günü ərzində bildiriş verməlidir. Bildirişdə qüsurların aradan qaldırılması üçün məsuliyyət müddəti göstərilməlidir. - 8.2-ci bəndinə əsasən İSSER qüsurlar haqqında bildirişi aldıqdan sonra həmin qüsurları bildirişdə müəyyən edilmiş məsuliyyət müddəti ərzində öz hesabına aradan qaldırmalıdır. - 8.4-cü bəndinə əsasən İSSER məsuliyyət müddəti ərzində qüsurları aradan qaldırmırsa, PDL həmin qüsurların aradan qaldırılması üçün tələb olunan məbləği İSSERə ödəniləcək məbləğdən çıxmaq hüququnu özündə saxlayır. - 12.1-ci bəndinə əsasən müqavilə şərtlərinin pozulmasına görə müqavilənin ləğv edilməsi. - 12.1.1-ci bəndinə əsasən müqavilə şərtlərinin əsaslı pozulmasına yol verilərsə, PDL və ya İSSER qarşı tərəfə 30 gün əvvəl yazılı xəbərdarlıq etmək şərti ilə müqaviləni bütövlükdə və ya qismən ləğv edə bilər. - 12.1.2-ci bəndinə əsasən aşağıdakı pozuntular əsaslı sayılır: a)İSSER müqavilədə nəzərdə tutulmadığı hallarda və ya PDL ilə razılaşmadan 5 gündən artıq müddətdə işləri dayandırması; b)İSSER-in iflasa uğraması və ya ləğv olunması; c)PDL-in müqavilənin pozulmasına səbəb ola biləcək qüsurlar haqqında yazılıq bildirişinə baxmayaraq, İSSER-in təqdim edilmiş sənəd əsasında 10 gün müddətində tədbir görməməsi; d)Müqavilədə göstərilən qaydada vurulmuş ziyanların maksimum həddi aşması; e)Tərəflərin müqavilədə nəzərdə tutulmuş digər öhdəliklərini yerinə yetirməməsi. - 12.2-ci bəndinə əsasən PDL-in mülahizəsinə əsasən müqavilənin ləğv edilməsi Müqavilənin 12.2.1-ci bəndinə əsasən PDL öz mülahizəsinə əsasən məqsədəuyğun hesab etdiyi hallarda bu müqaviləni birtərəfli qaydada bildiriş verməklə ləğv edə bilər. - 12.3-cü bəndinə əsasən müqavilə ləğv olunarsa İSSER 15 gün müddətində müqavilənin icrasını dayandırır. “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialı ilə Cavabdeh MMC arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 saylı müqaviləyə edilmiş 1 saylı əlavəyə dair X10na (işlərin həcmi və dəyəri) əsasən müqavilə üzrə göstəriləcək işlərin dəyəri (ƏDV xaric) – 3.300.000 manat müəyyən edilmişdir. 4 İSSER tərəfindən əlavə işlərin görülməsinin sübutu kimi təqdim edilmiş xx.xx.2021-ci il tarixli yol bərpası haqqında məlumata əsasən qeyd olunan tarixdə 09:00- 17:00-a qədər beton kanalda sahə suvarması vaxtı suların daşıb sahəyə axması səbəbindən yolun yararsız hala düşdüyü, bu səbəbdən yolda bərpa işləri aparmaq lazım olduğu, bərpa zamanı 1 ədəd CSB və 1 ədəd Kamaz markalı texnikalarda və material olaraq 1 KAMAZ qrabildən istifadə olunduğu, xx.xx.2021-ci il tarixli yol bərpası haqqında məlumata əsasən qeyd olunan tarixdə 16:00-23:00-a qədər beton kanalda sahə suvarması vaxtı suların təkrar daşıb sahəyə axması səbəbindən yolun yararsız hala düşdüyü, bu səbəbdən yolda bərpa işləri aparmaq lazım olduğu, bərpa zamanı 1 ədəd CSB və 2 ədəd Kamaz markalı texnikalarda və material olaraq 4 KAMAZ kubik qırıntıdan istifadə olunduğu qeyd olunmuşdur. Boru endirilməsi haqqında xx.xx.2021-ci il tarixli açıqlamada qeyd olunan tarixdə PDL şirkətinin kamp ərazisinə bir tır fərqli diametrlərdə borular boşaldıldığı və 1 ədəd kran istifadə edildiyi və işçi olaraq 1 nəfər operator, 1 nəfər baş ilməkçi və 2 nəfər köməkçi cəlb edildiyi qeyd olunmuşdur. 5 xx.xx.2021-ci il tarixli, EBBO886674 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 59400 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2021-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə 59400 manat məbləğində ƏDV və 330000 manat əsas məbləğə dair ödəniş edilmiş; 6 . xx.xx.2021-ci il tarixli, EBBO886716 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 778800 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2021-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə 118800 manat məbləğində ƏDV və 660.000 əsas məbləğ ödənişi edilmiş; 7 . xx.xx.2022-ci il tarixli, EBBS273203 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 472000 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBS273203 saylı e-qaimə üzrə 72000 manat məbləğində ƏDV ödənişi və 400.000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmiş; 8 . xx.xx.2022-ci il tarixli EBBS764343 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 42480 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBS764343 saylı e-qaimə üzrə 6480 manat məbləğində ƏDV ödənişi və 36000 manat qaimənin əsas məbləğ ödənişi edilmiş; 9 . xx.xx.2022-ci il tarixli EBBT376029 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 118000 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBS273203 saylı e-qaimə üzrə 18000 manat məbləğində ƏDV ödənişi və 100.000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmiş; 10 xx.xx.2022-ci il tarixli EBBV288762 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 472000 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBV288762 saylı e-qaimə üzrə 72.000 manat məbləğində ƏDV ödənişi və 400.000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmiş; 11 xx.xx.2022-ci il tarixli EBBV866475 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 47200 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBV866475 saylı e-qaimə üzrə 7200 manat məbləğində ƏDV və 40000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmiş; xx.xx.2022-ci il tarixli EBBW746692 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 212.400 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBW746692 saylı e-qaimə üzrə 32400 manat məbləğində ƏDV və 180.000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmiş; 12 xx.xx.2022-ci il tarixli EBBZ554805 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 354000 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBBZ554805 saylı e-qaimə üzrə 54.000 manat ƏDV və 300.000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmiş, 13 xx.xx.2022-ci il tarixli EBCA810915 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 354000 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə PDL tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBCA810915 saylı e-qaimə üzrə 9000 manat ƏDV, 300.000 manat (50.000 manatxx.xx.2022 tarixində və 250.000 manat-xx.xx.2022 tarixndə) əsas məbləğ ödənişi edilmiş, 14 xx.xx.2022-ci il tarixli EBCD465779 saylı e-qaiməyə əsasən İSSER tərəfindən 354000 manat məbləğində xidmət göstərilmiş (elektron qaimə sistem tərəfindən təsdiqlənmiş), xx.xx.2022-ci il tarixli ödəniş tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBCD465779 saylı e-qaimə üzrə 18000 manat ƏDV və 100.000 manat əsas, xx.xx.2022ci il tarixli ödəniş tapşırığına əsasən eyni qaimə üzrə 18000 manat ƏDV və 100.000 manat əsas və xx.xx.2022-ci il tarixli ödənişi tapşırığına əsasən PDL tərəfindən İSSER-ə EBCD465779 saylı e-qaimə üzrə 5400 manat məbləğində ƏDV və 30.000 manat əsas məbləğ ödənişi edilmişdir. 15 “İşlərin təhvil-təsliminə dair iki tərəfli təsdiq olunmuş aktlara əsasən: xx.xx.2021-ci il tarixli 001 saylı akta əsasən xx.xx.2021-ci il tarixli, 1421-221 saylı müqavilə tələblərinə müvafiq qaydada “podratçı-İSSER tərəfindən sifarişçi-PDL-ə ƏDV xaric 331.470 manat dəyərində, xx.xx.2022-ci il tarixli 002 saylı akta əsasən - 663.502,50 manat dəyərində, xx.xx.2022-ci il tarixli 003 saylı akta əsasən – 407.668 manat dəyərində, xx.xx.2022-ci il tarixli 004 saylı akta əsasən – 456.885,50 manat dəyərində, xx.xx.2022-ci il tarixli 005 saylı akta əsasən – 40.000 manat dəyərində işlər təhvil verilmişdir. 16 İSSER tərəfindən təsdiq edilmiş aktlara əsasən xx.xx.2022- ci il tarixli 006 saylı akta əsasən – 749581,50 manat dəyərində və xx.xx.2022-ci il tarixli 007 saylı akta əsasən – 462487 manat dəyərində işlər təhvil verilmişdir. 17 İSSER ilə PDL arasında xx.xx.2022-ci il tarixdə tərtib edilmiş və hər iki tərəfin imza və möhürü ilə təsdiq edilmiş akta əsasən PDL tərəfindən 10000 ABŞ dolları məbləğində pulun İSSER-ə təqdim edilməsi və həmin məbləğin xx.xx.2022-ci il tarixə kimi geri qaytarılması razılaşdırılmışdır. xx.xx.2022-ci il tarixli whatsapp yazışmasından görünür ki, PDL tərəfindən İSSERin qanuni təmsilçisi X27 10.000 ABŞ dolları məbləğində pul verilmişdir. 18 İSSER tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş “iddia tələbinin 135.594,50 AZN-lik hissəsi ilə bağlı təhvil verilən işlər üzrə dəyər” adlı cədvəllərə əsasən Podratçı- İSSER tərəfindən xx.xx.2021-ci tarixli müqavilə üzrə görülən, lakin dəyəri sifarişçi-PDL tərəfindən ödənilməyən işlərin dəyəri 135.594,50 manat məbləğində müəyyən (70000 manatlıq görülmüş işlərə dair xx.xx.2022-ci il tarixli e-qaimə təqdim edilmiş, 65594,50 manatlıq işlərin görülməsinə dair e-qaimə təqdim edilməmişdir) edilmişdir. 19 İSSER tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş “icra edilməsinə imkan verilməyən işlərin həcmi və dəyəri” adlı cədvələrə əsasən Podratçı İSSER tərəfindən xx.xx.2021-ci tarixli Müqavilə üzrə görülməyən işlərin dəyəri 188.375,50 manat müəyyən edilmişdir. İSSER tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş “əlavə işlər” adlı xx.xx.2022-ci il tarixli AKT-Ek-001 saylı aktda tərtib edilmiş cədvələ əsasən Podratçı İSSER tərəfindən Müqavilə üzrə X20 154.651 manat müəyyən edilmişdir. 20 11.08.2022-ci il tarixli EBCB754403 saylı e-qaiməyə əsasən "xxxx" MMC tərəfindən PDL-ə 41113,84 manat dəyərində mal satışı həyata keçirilmişdir. "xxxx" ASC-nn xx.xx.0202-ci il tarixli ödəniş tapşırığına əsasən Cavabdeh MMC tərəfindən İSSER-ə 250000 manat məbləğində, xx.xx.2022-ci il tarixli ödəniş tapşırığına əsasən isə 100000 manat məbləğində ödənişlər edilmişdir. 21 03.12.2022-cü ildən xx.xx.2023-il tarixinə kimi Eldar Məlikov və X28 arasında müqavilədənkənar işlərin görülməsi ilə bağlı email üzərindən yazışmalar aparılmış, lakin razılaşma əldə edilməsi həmin yazışmalardan müəyyən edilməmişdir. 22 İSSER tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş xx.xx.2022- ci il tarixli “əlavə işlər” adlı cədvələ əsasən Podratçı-İSSER tərəfindən xx.xx.2021-ci tarixli Müqavilə üzrə görülmüş işlərin dəyəri 146001 manat müəyyən edilmişdir. 23 İSSER tərəfindən birtərəfli qaydada təsdiq edilmiş xx.xx.2022-ci il tarixli “06- Əlavə işlər” adlı Akta əsasən müqavilədən kənar əlavə X20 201.291 manat müəyyən edilmişdir. İlkin iddia üzrə cavabdeh PDL tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi Q=3,0 m3 /san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” lahiyəsində “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı nümayəndəliyinin görüləcək işlər üzrə xx.xx.2022-ci il tarixli 06/22 nömrəli Akta əsasən aparılmamış (görülməmiş) işlərin həcmlərinin maliyyəti 1.125.210,40 manat müəyyən edilmişdir. 24 PDL tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi Q=3,0 m3 /san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” layihəsində “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı nümayəndəliyinin görüləcək işlər üzrə xx.xx.2023-cü il tarixli 04/23 nömrəli akta əsasən aparılmamış (görülməmiş) işlərin həcmlərinin maliyyəti 1.125.210,40 manat (ƏDV daxil 1327748,27 manat) müəyyən edilmişdir. 25 PDL tərəfindən birtərəfli qaydada tərtib edilmiş “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi Q=3,0 m3 /san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” lahiyəsində “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı nümayəndəliyinin gördüyü işlər üzrə xx.xx.2023-cü il tarixli 05/23 nömrəli Akta əsasən xx.xx.2021-ci tarixli Müqavilə üzrə İSSER tərəfindən aparılmış işlərin dəyəri 2.149.990,03 manat (ƏDV daxil 2.536.988,24 manat) müəyyən edilmişdir. 26 Cavabdeh MMC ilə "xxxx" MMC arasında xx.xx.2022-ci il tarixli 22-PDL-X- 220 saylı xidmət müqaviləsi bağlanmış və müqaviləyə 1 saylı əlavəyə əsasən görüləcək işlərin dəyəri ƏDV daxil 42636 manat müəyyən edilmişdir. 27 PDL tərəfindən İSSER-ə ünvanlanmış xx.xx.2022-ci il tarixli, L00418 saylı bildirişlə tərəflər arasında xx.xx.2021-ci il tarixdə bağlanmış müqavilənin 12.1.2-ci bəndinin “a” yarımbəndinə əsasən müqaviləyə xitam verilməsi qeyd olunmuşdur. 28 Cavabdeh MMC ilə “X9” MMC arasında xx.xx.2022-ci il tarixli 22-PDL-X-223 saylı xidmət müqaviləsi bağlanmış və müqaviləyə 1 saylı əlavəyə əsasə görüləcək işlərin dəyəri ƏDV daxil 70798,11 manat və 2 saylı əlavə əsasən isə 5503,92 manat müəyyən edilmişdir. 29 Cavabdeh MMC ilə "xxxx" MMC arasında xx.xx.2022-ci il tarixli 22-PDL-X- 224 saylı xidmət müqaviləsi bağlanmış və müqaviləyə 1 saylı əlavəyə əsasə görüləcək işlərin dəyəri ƏDV daxil 150100 manat müəyyən edilmişdir. 30 xx.xx.2023-cü il tarixli hadisə hesabatına əsasən İSSER Group şirkətinə həvalə edilmiş AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə D1420 basqaılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsinin baş verdiyi qeyd olunmuşdur. 31 PDL tərəfindən tərtib edilmiş AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə kəsişməsində baş vermiş hadisə ilə bağlı xx.xx.2023cü il tarixli 02/23 nömrəli Akta əsasən 18 fevral 2023-cü il tarixində “İsser Group” şirkətinə həvalə edilmiş AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə D1420 basqılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin təmirinə çəkilmiş xərcin məbləği 2394 manat müəyyən edilmişdir. 32 PDL tərəfindən təqdim edilmiş "xxxx" MMC tərəfindən tərtib edilmiş və Cavabdeh MMC tərəfindən məhkəməyə təqdim edilmiş xx.xx.2023-cü il tarixli, ƏEM/F63- 103/23 saylı mütəxəssis rəyinə əsasən Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi Q=3,0 m3 /san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” lahiyəsində “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı nümayəndəliyin xx.xx.2021-ci il tarixdən xx.xx.2022-ci il tarixə kimi gördüyü işlərin dəyəri 1.943.625,67 manat, İSSER tərəfindən görülməsi nəzərdə tutulmuş lakin görülməyən və Cavabdeh MMC tərəfindən halhazırda davam etdirilən təmir-tikinti işlərinin həcmi və dəyəri 292.041,04 manat, həmçinin Cavabdeh MMC tərəfindən davam etdiriləcək təmir-tikinti işlərinin həcmi və dəyəri 603.195,54 manat və İSSER tərəfindən təmir-tikinti işlərinin qüsurlu olması nəticəsində dəymiş ziyanın həcmi və dəyəri isə 2394 manat müəyyən edilmişdir. 33 İSSER tərəfindən PDL-in xx.xx.2023-cü il tarixli məktubuna ünvanladığı xx.xx.2023-cü il tarixli cavab məktubunda ayrı-ayrılıqda 10.000 ABŞ dolları olmaqla alınmış 20.000 ABŞ dollarının PDL-dən alındığı tərəflərindən qəbul edildiyi, lakin tərəflər arasında bağlanmış müqavilə üzrə PDL tərəfindən ödəmə öhdəliklərinin lazımınca yerinə yetirilməməsinin nəticəsi olaraq, həmin məbləğin PDL tərəfindən müəyyən etdiyi formada əldən ödəmə şəklində həyata keçirilməsi qərarlaşdırıldığı, bu məbləğin sahədə yemək və yanacaq kimi gündəlik ehtiyacların qarşılanması məqsədilə alındığı və məbləğin geri qaytarılması ilə bağlı hər hansı razılaşma olmadığı qeyd olunmuşdur.Həmçinin həmin məbləğ rəsmi ödənilmədiyi üçün aralarında olan rəsmi hesablaşma siyahısında göstərilmədiyi və həmin məbləğin alınması ilə bağlı məsələ tərəflər arasında öhdəliklər çərçivəsində qiymətləndirilmədi olduğu bildirilmişdir. 34 Cavabdeh MMC ilə "xxxx" MMC arasında bağlanmış xx.xx.2023-cü il tarixli 23-PDL-X-05/23 saylı xidmət müqaviləsinin 1 saylı əlavəsinə əsasən müqavilə qiyməti 618246,16 (ƏDV daxil) manat məbləğində müəyyən edilmişdir. 35 Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2023-cü il tarixli 2-2(113)-1691/2023 saylı qərardadı iş üzrə kompleks məhkəmə tikinti-texniki-əmtəəşünaslıq ekspertizası təyin edilmiş və ekspert qarşısında tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin şərtləri, müqavilədə istinad olunan layihələr, cizgilər, şəkillər nəzərə alınmaqla həmin müqavilənin 1 saylı əlavəsində (X4) göstərilən işlərdən “İddiaçı” tərəfindən icra edilmiş işlərin həcmi (X4 göstərilən hər bir işə dair faiz və metr ilə göstərməklə) və Protokola əsasən dəyərinin, tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin şərtləri, müqavilədə istinad olunan layihələr, cizgilər, şəkillər nəzərə alınmaqla həmin müqavilənin 1 saylı əlavəsində (X4) göstərilən işlərdən “İddiaçı” tərəfindən icra edilməyən işlərin həcmi (X4 göstərilən hər bir işə dair faiz və metr ilə göstərməklə) və Protokola əsasən dəyərinin, tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin 1 saylı əlavəsində (X4) göstərilən “Boru xətti AD- BB-2”, “Tunel Keçidləri”, “N1 kollektor”, “N2 bina inşası”, “N2 kollektor mexaniki montajı”, “Sənəd Strukturları” adlı işlərdən “İddiaçı” tərəfindən icra edilmiş işlərin həcmi (faiz və metr ilə göstərməklə) və dəyəri Protokola əsasən müəyyən edilməsi, xx.xx.2022-ci il tarixli “ AKTEK-001 06-Əlavə İşlər” adlı cədvəldə göstərilən işlər “İddiaçı” tərəfindən icra edilibedilməməsi, icra edilmişdirsə, icra edilmiş işlərin həcmi və orta bazar dəyəri hər iş növü üçün qiymətlər ayrı-ayrılıqda göstərilməklə müəyyən edilməsi, AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə D1420 basqılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsi baş vermişdir mi? Əgər baş vermişdirsə, həmin hadisənin aradan qaldırılması üçün təmir-bərpa işlərinin həcmi və orta bazar dəyəri hər iş növü üçün qiymətlər ayrı-ayrılıqda göstərilməklə müəyyən edilməsinə dair suallar qoyulmuşdur. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi MEM-in xx.xx.2023cü l tarixli, 3-16- 16/2-10/4973 saylı rəyində 1-ci və 2-ci suallar üzrə-tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin şərtləri, müqavilədə istinad olunan layihələr, 1 saylı əlavəsində (X4) göstərilən işlərin faktiki olaraq tamamilə yerinə yetirildiyi və həmin işlərin ümumi dəyəri müqavilədə göstərilən nəzərə almaqla 3.300.000,0 manat (ƏDV-siz) təşkil etdiyi müəyyən olunduğu, podratçı “İddiaçı”-nin Azərbaycan Respublikasındakı filialı ilə Sifarişçi Cavabdeh MMC arasında bağlanmış 1421-221 nömrəli, xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilə üzrə tərəflərin hər ikisinin imzası ilə təstiq edilmiş və görülmüş işlərə dair müxtəlif tarixlərdə tərtib edilmiş aktlara əsasən, “İddiaçı” tərəfindən yerinə yetirilmiş işlərin ümumi dəyəri 1899526,0 manat, sifarişçi tərəfindən qəbul edilməyən aktlarda göstərilən işlərin dəyəri isə 1212069,0 manat məbləğində müəyyən olunduğu, lakin işlərin yerinə yetirilməsinə dair tərtib edilmiş aktların müəyyən hissəsinin sifarişçi tərəfindən təstiq olunmadığını (qəbul edilmədiyini) nəzərə alaraq, həmin işlərin “İddiaçı” tərəfindən yerinə yetirib- yetirilmədiyi məhkəmə tərəfindən müəyyən edilə biləcəyi, 3-cü sual üzrə-tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin 1 saylı əlavəsində (X4) göstərilən “Boru xətti AD-BB-2”, “Tunel Keçidləri”, “N1 kollektor”, “N2 bina inşası”, “N2 kollektor mexaniki montajı”, “Sənəd Strukturları” adlı işlərdən “İddiaçı" tərəfindən iki tərəfli imzalanmış aktlara əsasən icra edilmiş işlərin həcmi (faiz və metr ilə göstərməklə) və dəyəri Protokola cədvəldə ətraflı göstərilmiş və cəmi ƏDV-siz ******* manat müəyyən edidiyi, 4-cü sual üzrə- xx.xx.2022- ci il tarixli “ AKT-EK-001 06-Əlavə İşlər” adlı cədvəldə göstərilən işlər “İsser X13 Hizmetleri Sanayi ve Ticarət Anonim Şirkəti” tərəfindən icra edilib-edilməməsini müəyyən etmək mümkün olmadığından qərardadın bu sualları üzrə tədqiqat aparılmadığı və 5-ci sual üzrəiş materiallarında olan xx.xx.2023-cü il tarixli 02/23 saylı Akta əsasən AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə D1420 basqılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsi baş verdiyi və nəticədə dəymiş ziyanın aradan qaldırılması üçün aparılmış təmir bərpa işlərinin dəyərinin 2394 manat məbləğində müəyyən olunduğu qeyd olunmuşdur. 36 PDL-in xx.xx.2024-cü il tarixli maliyyə arayışına əsasən layihənin tamamlanması məqsədilə işlərin vaxtında yekunlaşdırılmadığı üçün PDL tərəfindən əlavə çəkilmiş xərclərə və PDL-in işgüzar nüfüzuna dəymiş zərər üçün tələb olunan 1.125.210,04 manat: İSSER tərəfindən PDL-dən görülmüş işlərin dəyərindən artıq miqdarda alınmış 1.110.474 manat: İSSER-ə ödənilmiş 618.280 manat dəyərindən X24; 1.110.474 manat miqdarında məbləğ üçün xx.xx.2022-ci il tarixdən 22 fevral 2024-cü il tarixi nədək illik 5%-dən hesablanılmış 69.404 manat məbləğində əldən çıxmış fayda; İSSER tərəfindən görülmüş işlərdə aşkar edilmiş qüsurun (AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin açılması) aradan qaldırılması üçün PDL tərəfindən çəkilən xərc qismində 2394 manat: Qüsurlü iş üçün nəzərdə tutulan və PDL tərəfindən tətbiq edilə biləcək cərimə qismində 1000 manat: Müqavilənin 2.2-ci maddəsinə nəzərdə tutulmuş hər mərhələdə təhvil verilməli olan işlər üzrə gecikən günlər üçün hesablanılmış ümumilikdə 490.262 manat məbləğində dəbbə pulu olmaqla hazırda “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialının Cavabdeh MMC-yə olan ümumi borcu 3.417.024 manat məbləğində qeyd olunmuşdur. 37 OK Work designing and Mapping LLC şirkətinin xx.xx.2023-cü il tarixli məktubundan görünür ki, İSSER şirkəti ilə aralarında bağlanılmış geodeziya-topoqrafiya xidmətlərinin göstərilməsinə dair xx.xx.2021-ci il tarixli XM30112021 saylı müqavilə bağlanmış və həmin müqavilə üzrə xx.xx.2022-ci il tarixədək Hacıqabul rayonunda xidmətlər göstərmiş, xidmətlərin ümumi dəyəri ƏDV daxil 56.465,56 manat təşkil etmiş və İSSER tərəfindən tam ödənilmişdir. 38 ARİSTON şirkətinin xx.xx.2023-cü il tarixli məktubundan görünür ki, İSSER şirkəti ilə aralarında 2 ədəd “Komatsu D355” borudüzən traktorun icarəyə verilməsi il bağlı xx.xx.2022-ci il tarixli ART-008 saylı müqaviləyə əsasən traktorlar xx.xx.20226-ci il tarixədək Hacıqabul rayonu ərazisində xidmətlər göstərmiş, xidmətlərin ümumi dəyəri ƏDV daxil 101.003,26 manat İSSER tərəfindən tam ödənilmişdir. 39 "xxxx" LLC şirkətinin xx.xx.2023-cü il tarixli məktubundan görünür ki, İSSER şirkəti ilə aralarında bağlanılmış xx.xx.2021-ci il tarixli müqaviləyə əsasən 2 ədəd AKSA APD 70A və 1 ədəd AKSA APD 112A marakalı generatorlar icarəyə veirlmişdir. Generatorlar həmin müqavilə əsasında 10 otyabr 2022-ci il tarixədək Hacıqabul rayonunda istismar edilmiş, icarə haqqı 69.068,93 manat təşkil etmiş və həmin məbləğ İSSER tərəfindən ödənilmişdir. 40 "xxxx" MMC-nin xx.xx.2023-cü il tarixli məktubundan görünür ki, İSSER şirkəti ilə aralarında bağlanılmış xx.xx.2022-ci il tarixli müqaviləyə əsasən tərəflərindən 2022-ci ilin noyabr ayına kimi yanacaq daşıma xidmətləri göstərilmiş, həmin xidmət Hacıqabul rayonu ərazisində göstərilmiş və dəyəri ƏDV daxil 31.388 manat olmuş və xidmətin dəyəri İSSER tərəfindən ödənilmişdir. 41 "xxxx" MMC -nin xx.xx.2023-cü il tarixli məktubundan görünür ki, İSSER şirkəti ilə aralarında bağlanılmış xx.xx.2022-ci il tarixli müqaviləyə əsasən tərəflərindən 3 ədəd ekskavator icarəyə verilmiş, xidmət 03.2022-ci il tarixdən 09.2022-ci il tarixədək Hacıqabul rayonu ərazisində göstərilmiş, xidmətlərin dəyəri ƏDV daxil 218.565,02 manat olmuş və xidmətin dəyəri İSSER tərəfindən ödənilmişdir. 42 “Ariston” firması tərəfindən İSSER şirkətinin AR filialına göndərilmiş elektron qaimələrdən görünür ki, “Ariston” firması tərəfindən 2022-ci ilin aprel – sentyabr aylarında göstərilmiş xidmətlərin dəyəri ƏDV daxil 86292,60 manat təşkil etmişdir. 43 "xxxx" MMC tərəfindən İSSER şirkətinin AR filialına göndərilmiş elektron qaimələrdən görünür ki, "xxxx" MMC tərəfindən 2022-ci ilin aprel ayından 2022-ci ilin oktyabr ayının 10-dək olan dövrdə generatorların icarəsinə görə haqq ƏDV daxil 40748,93 manat təşkil etmişdir. 44 "xxxx" MMC tərəfindən İSSER şirkətinin AR filialına göndərilmiş elektron qaimələrdən görünür ki, "xxxx" MMC tərəfindən 2022-ci ilin aprel ayından 2022-ci ilin oktyabr ayınadək olan dövrdə göstərilmiş xidmətlərin dəyəri ƏDV daxil 183.273,95 manat təşkil etmişdir. 45 "xxxx" MMC tərəfindən İSSER şirkətinin AR filialına göndərilmiş elektron qaimələrdən görünür ki, MMC tərəfindən 2022-ci ilin aprel ayından 2022-ci ilin oktyabr ayınadək olan dövrdə göstərilmiş xidmətlərin dəyəri ƏDV daxil 33.394 manat təşkil etmişdir. 46 "xxxx" MMC tərəfindən İSSER şirkətinin AR filialına göndərilmiş elektron qaimələrdən görünür ki, "xxxx" MMC tərəfindən 2022-ci ilin aprel ayından 2022-ci ilin oktyabr aylarında yaacaq daşınması xidmətlərin dəyəri ƏDV daxil 31388 manat təşkil etmişdir.
Birinci instansiya məhkəməsindəki icraat:
47. İlkin iddia üzrə iddiaçı “İddiaçı” Cavabdeh MMC-yə qarşı iddia və dəqiqləşdirmə ərizələri ilə məhkəməyə müraciət edərək, PDL ilə İSSER arasında bağlanmış xx.xx.2021- ci il tarixli 1421-221 nömrəli Müqaviləsi üzrə yaranmış 135.594,5 manat borc məbləği və bu məbləğə hesablanmış 24.407 manat ƏDV-nin, əldən çıxmış faydaya görə 188.405,5 manat məbləği və bu məbləğə hesablanmış 33.912,99 ƏDV-nin, əlavə X20 olan 201.291,00 manat məbləği və bu məbləğə hesablanmış 36.232,38 manat ƏDV-nin, ödəmələrdəki gecikmələrə görə dəbbə pulu olaraq 161.380 manat məbləği, müqavilə üzrə işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə görə məruz qalınan zərər olaraq 512.277,91 manat məbləği, zəmanət məktubunun verilməsi ilə bağlı dəymiş zərər olaraq 6.471,23 manat məbləği, ümumilikdə 1.299.972,51 manat məbləğində pul vəsaitinin, 2000 manat vəkil xərcinin və ödənilmiş 1439 manat dövlət rüsumunun PDL-dən tutularaq İSSER-ə ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
48. İlkin iddia ərizəsi onunla əsaslandırılmışdır ki, “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialı ilə (İSSER) Cavabdeh MMC (PDL) ilə arasında xx.xx.2021-ci il tarixində “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi 3,0 m3/san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması işinə bağlı olaraq DN1400 PN10 boru xəttinin qazma, doldurma və qaynaq işləri” layihəsi çərçivəsində (AD.BB.1 –33+10 43+50 km) (AD.BB.2 –37+68 98+28 km) çalışma sahəsində işlərin görülməsi” haqqında 1421-221 nömrəli Müqavilə (bundan sonra “Müqavilə”) bağlanmışdır. Müqaviləyə əsasən İSSER PDL-in sifarişi əsasında Müqaviləyə Əlavə 1-də qeyd edilmiş işləri görməyi, PDL isə öz növbəsində işlərin haqqını İSSER-ə təsdiqlənmiş təhvil-təslim Aktları əsasında ödəməyi öz öhdəsinə götürmüşdür. Eyni zamanda Əlavə 1-də İSSER-in görməli olduğu işlərin adları, həcmi və dəyəri tərəflər arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılmaqla imzalanmışdır. Razılaşmaya görə, İSSER tərəfindən görülməli olan işlərin ümumi dəyəri 3.300.000,00 manat məbləğində müəyyən edilmişdir. Müqavilə əsasında İSSER-in görmüş olduğu işlərin xx.xx.2022-ci il tarixinə ümumi dəyəri 3.111.594,50 manat təşkil etməkdədir. Bu hal təhvil-təslim Aktları ilə də öz təsdiqini tapır. Bununla belə PDL tərəfindən həmin işlərə görə ümumilikdə 2.976.000,00 manat İSSER-ə ödənilmişdir. Ödənilməmiş məbləğ cəmi 135.594,5 manat təşkil edir ki, bunun da 70.000 manat hissəsinə münasibətdə müvafiq e-qaimələrin vurulmasına baxmayaraq PDL tərəfindən hələ də ödəniş həyata keçirilməmişdir. Qalan 65.594,50 manat məbləğinə münasibətdə isə e-qaimə vurulmamışdır. Bunun səbəbi isə tərəflər arasında yaranmış işgüzar adətdən irəli gəlir. Belə ki, tərəflər arasında belə bir adət yaranmışdır ki, görülmüş işlər Akt əsasında təhvil verildikdən sonra həmin akt PDL tərəfindən imzalanır və onlar ödəmə edəcəkləri zaman bunu İSSER-ə bildirir, sonra da İSSER qaimə kəsir. Hər bir halda Akt tərtib edilib PDL-ə göndərildikdən sonra PDL-in ödəmə öhdəliyi yaranır. Qaimə vurulmayan 65.594,50 manat hissə ilə bağlı İSSER tərəfindən PDL-ə təhvil-təslim Aktı verilmiş, dolayı ilə PDL-in ödəmə öhdəliyi yaranmış lakin PDL ödəmə etmək istəməməsi səbəbindən e-qaimənin vurulması mümkün olmamışdır. Bundan başqa, PDL tərəfindən İSSER-ə ünvanlanmış xx.xx.2022-ci il tarixli bildiriş ilə Müqaviləyə müqavilənin 12.1.2-ci maddəsinin a bəndinə (işlərin 5 gündən artıq dayandırılması əsası ilə) əsasən xitam verildiyi bildirilmişdir. Müqavilənin qeyd edilən əsasla ləğv edilməsi üçün heç bir səbəb olmamışdır. Əksinə, İSSER tərəfindən PDL-ə göndərilmiş maillərdə də PDL-in öhdəliklərini vaxtında və lazımınca icra etməməsi səbəbindən işlərin icrasında ləngimənin olduğu bildirilmiş, bununla belə işlərin ləngiməsinin səbəbləri (materiallarla təmin edilmə və s.) PDL tərəfindən aradan qaldırılmamışdır. Həmçinin İSSER-in haqlı tələblərinə rəğmən, icrası tamamlanmış işlərin dəyəri də vaxtında və tam şəkildə ödənilməmişdir. Bu mənada PDL-in Müqaviləyə təktərəfli xitam verməsi (müqavilənin tələblərinə zidd olmaqla birlikdə) Mülki Məcəllənin 759.1-ci maddəsi ilə izah oluna bilər. Həmin maddədə isə, sifarişçinin işlər qurtaranadək istənilən vaxt müqavilədən imtina edə biləcəyi nəzərdə tutulmuş, bununla yanaşı xüsusi olaraq vurğulanmışdır ki, sifarişçi bu halda podratçıya yerinə yetirilmiş işin haqqını verməli və müqavilənin ləğvi ilə vurulan zərərin əvəzini ödəməlidir. PDL-in Müqaviləyə təktərəfli qaydada xitam verməsi səbəbindən İSSER müqavilə üzrə işləri tamamlamaqla razılaşdırılmış ümumi muzdu əldə etmək imkanından məhrum edilmişdir. Bununla da İSSER-ə 188.405,50 manat (3.300.000 – 3.111.594,50) məbləğində zərər (əldən çıxmış fayda) vurulmuşdur. Bu baxımdan Müqaviləyə təktərəfli qaydada xitam verməsi nəticəsində İSSER-ə vurulmuş həmin zərər də PDL tərəfindən İSSER-ə ödənilməlidir. Həmçinin Müqavilə üzrə işlərin icrası zamanı Müqavilədə nəzərdə tutulmayan əlavə işlərin İSSER tərəfindən görülməsi zərurəti də yaranmışdı. Müvafiq maillər ilə bu barədə PDL-ə məlumat verilmiş və həmin işlərin ayrıca muzd müqabilində yerinə yetirilməsi barədə razılıq əldə edilmişdir. Görülmüş əlavə işlərə görə ayrıca muzdun məbləği 201.291,00 manat təşkil etsə də, həmin məbləğ də İSSER-ə ödənilməmişdir. İndiki halda İSSER müvafiq maillər ilə PDL-ə əlavə işlər və onlara görə ödənilməli olan barədə əvvəlcədən məlumat vermiş və qarşı tərəfin razılığı ilə əlavə işləri icra etmişdir. Bundan əlavə Müqavilənin 2-ci maddəsində işlərin görülmə mərhələləri və hər mərhələdə ödənilməli olan məbləğlər ümumi məbləğin faiz nisbətində göstərilmişdir. Müqavilənin 7.7- ci bəndində hər mərhələ üzrə PDL-in ödəmələri vaxtında yerinə yetirməməsinə görə hər gecikən gün üçün müvafiq mərhələdə görüləcək işlərin dəyərinin 0.1%-i həcmində cərimə ödəyəcəyi nəzərdə tutulmuşdur. Müqavilənin 2-ci maddəsində əks olunan mərhələlər üzrə ödəmələrdəki gecikmələr səbəbindən PDL-in İSSER-ə ümumilikdə 161.380 manat məbləğdə cərimə borcu da yaranmışdır. Digər tərəfdən Müqavilənin 6.1 və 6.10-cu bəndlərindən aydın olur ki, müqavilədə nəzərdə tutulan öhdəliklərin icrası xx.xx.2021-ci il tarixinədək aparılmalı və müqavilə üzrə işlər İSSER tərəfindən həmin tarixdə təhvil verilməlidir. Lakin PDL-in müqavilə üzrə öhdəliklərini vaxtında və lazımınca yerinə yetirməməsi səbəbindən İSSER tərəfindən işlərin müqavilədə göstərilən tarixdə bitirilmə və təhvil verilməsi mümkün olmamışdır. Buna baxmayaraq İSSER hər bir halda müqavilə üzrə götürdüyü öhdəliklərə sadiq qalaraq işləri bitirib təhvil vermə əzmində olmuşdur. Odur ki, İSSER müqavilə bağlayarkən planladığı xərclərdən daha çoxuna məruz qalmışdır. Belə ki, işlərin müqavilədə əks olunan bitmə tarixindən PDL-in müqaviləyə təktərəfli xitam verdiyi xx.xx.2022-ci il tarixə qədər işlərin görülməsini təmin etmək üçün İSSER müxtəlif növ texnikalara, xidmətlərə və işçilərə görə əlavə ödənişlər etmiş və dolayısı ilə zərərə məruz qalmışdır. Bu dövrdə İSSER-in məruz qaldığı ümumi zərərin məbləği 512.277,91 manat olmuşdur. Bunlarla yanaşı Müqavilənin 2.2.2-ci bəndində nəzərdə tutulan zəmanət məktubunun verilməsi ilə bağlı da İSSER-ə zərər dəymişdir. Belə ki, Müqavilənin 2.2.2-ci bəndinin məzmunundan aydın olur ki, İSSER tərəfindən zəmanət məktubu təqdim ediləcəyi təqdirdə PDL tərəfindən Müqavilə qiymətinin 20%-i məbləğində avans ödənilməlidir. Lakin İSSER bu öhdəliyini yerinə yetirsə də PDL qeyd olunan avans məbləğini İSSER-ə ödəməmişdir. İSSER zəmanət məktubunun müvafiq bankdan alınması üçün müəyyən xərclər çəkmiş və blok edilmiş məbləğdən (əgər blok edilməsə idi) əldə ediləcək gəlirdən (illik ortalama 6%-lik depozit gəlirindən) məhrum qalmışdır. Bununla da İSSER-ə 6.471,23 manat məbləğində zərər dəymişdir.
49. İlkin iddia ərizəsinə dair cavabdeh tərəfindən verilmiş etirazda qarşılıqlı iddia ərizəsində göstərilənlərə əsasən ilkin iddia tələbinin təmin edilməməsinə dair qətnamə qəbul edilməsi xahiş edilmişdir.
50. Qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı Cavabdeh MMC qarşılıqlı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə əsasən, “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialından, 1.125.210 manat layihənin tamamlanması və işlərin yekunlaşdırılması üçün tələb olunan məbləğin, 826.010 manat miqdarında “İSSER” tərəfindən PDL-dən görülmüş işlərin dəyərindən artıq olaraq alınmış pul vəsaitinin, 20.000 ABŞ dollarının ekvivalenti olan 34.000 manat məbləğində İSSER tərəfindən PDL-dən borc alınmış və geri qaytarılmamış borcun, 2394 manat miqdarında İSSER tərəfindən qüsurlu təhvil verilmiş işlərin təmir bərpası üçün çəkilən xərcin, 490.262 manat miqdarında dəbbə pulunun, PDL tərəfindən İSSER-ə borc verilən və geri qaytarılmalı olan 20.000 ABŞ dollarının ekvivalenti olan 34.000 manat məbləğində borc üçün xx.xx.2022-ci il tarixindən xx.xx.2023-cü il tarixinədək hesablanılmış 2.970 manat məbləğində əldən çıxmış faydanın, artıq ödənilmiş 826.010 manat üçün hesablanılmış 38.364 manat məbləğində əldən çıxmış faydanın, İSSER tərəfindən təhvil verilmiş qüsurlu iş (qaynaq tikişlərinin açılması) üçün 1000 manat məbləğində cərimənin, 2000 manat məbləğində mütəxəssis rəyinin alınması üçün çəkilmiş xərcin, 300 manat məbləğində vəkil xərcinin və 2052 manat məbləğində dövlət rüsumunun tutularaq Cavabdeh MMC-yə ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
51. Qarşılıqlı iddia ərizəsi onunla əsaslandırılmışdır ki, 24 noyabr 2021-ci il tarixində ilkin iddia üzrə iddiaçı, qarşılıqlı iddia üzrə cavabdeh İSSER şirkəti ilə ilkin iddia üzrə cavabdeh, qarşlıqlı iddia üzrə iddiaçı PDL MMC arasında 1421-221 nömrəli müqavilə bağlanılmışdır. PDL MMC podratçısı olduğu “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsində Kür çayından sərfi 3.0 m3 /saniyə olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması işinə bağlı olaraq DN1400 PN10 boru xəttinin qazma, doldurma və qaynaq işləri” layihəsi çərçivəsində (AD.BB.1-33+10 43=50 km) (AD. BB.2- 37+68 98+28) çalışma sahəsində iş xidmələrinin göstərilməsi ilə bağlı İSSER şirkəti ilə müqavilə bağlamışdır. Müqaviləyə 1 saylı əlavə ilə tərəflər arasında X10 tərtib edilmiş, bütün iş həcmi İSSER-ə müqavilə üzrə görüləcək işlərin yekun məbləği ƏDV daxil 3.894000 manat, ƏDV-siz isə 3.300.000 manat müəyyən edilmişdir. Müqavilənin 1.1-ci bəndinə əsasən İSSER PDL-in sifarişi əsasında sonuncuya ƏLAVƏ 1- də qeyd edilmiş xidmətləri göstərməyi, PDL isə öz növbəsində Xidmətlərin haqqını İSSER- ə təsdiqlənmiş təhvil-təslim Aktları əsasında ödəməyi öz öhdəsinə götürür. 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin 4.1 - 4.36-cı maddələri ilə İSSER-in müqavilə üzrə öhdəlikləri müəyyənləşdirilir. Bu sıraya bütün komanda, avadanlıq və təchizat materiallarının təmini, İSSER-in komanda və avadanlıqlarının əraziyə mobilizasiyası və demobilizasiyası, İSSERin əməkdaşlarının qonaqlama, yemə-içmə xərcləri, sosial təminat xərcləri, əməyin mühafizəsi materialların təmini və s. daxildir. Həmçinin 4.33-cü maddəyə əsasən, İSSER işin görülməsi üçün lazım olan bütün Texnikalar (kamaz, ekskavator, katok yolbasan, su və yanacaq maşınları və s. ilə məhdud olunmayan bütün yüngül və ağır texnikalar) xərcləri özlərinə aid olmaq şərti ilə PDL-in sahəsinə gətirmək və işin görülməsi müddətində təmin olunmasına cavabdehdir. Qiymətlərə daxil olduğunu əvvəlcədən qəbul edir. Yanacaq İSSER-in öhdəliyindədir. Müqavilənin 6.1 -ci maddəsinə əsasən, İSSER işlərin yerinə yetirilməsi üzrə Müqavilədə nəzərdə tutulan öhdəlikləri yerinə yetirib Xidmətləri PDL-ə müəyyənləşdirilmiş qaydada və 01 mart 2022-ci il tarixində istismara yararlı şəkildə təhvil verməlidir. Geriyə qalan müəyyən işləri qarşılıqlı razılaşmaya əsasən qəti təhvil müddətinədək tam şəkildə təhvil verməlidir. Müqavilənin qüvvədə olduğu müddət ərzində İSSER tərəfindən görüləcək işlərin bir qismi həyata keçirilsə də, müqavilə ilə razılaşdırılmış qaydada yəni, 01 mart 2022-ci il tarixinədək işlər yekunlaşdırılaraq PDL-ə təhvil verilməmişdir. Belə ki, İSSER PDL ilə razılaşmadan işləri dayandırmış, heç bir əsaslı səbəb olmadan sahəyə çıxmaqdan imtina etmiş və müqavilə üzrə öz öhdəliklərini yerinə yetirməkdən yayınmış, müqavilənin 6.1,6.2, 6.5, 6.10-cu maddəllərini pozmuşdur. Müqavilənin 12.1.2-ci maddəsinin “a” bəndinə əsasən müqavilənin birtərəfli qaydada ləğv edilməsi üçün nəzərdə tutulan əsaslı pozuntulardan biri də İSSER-in müqavilədə nəzərdə tutulmadığı hallarda və ya PDL ilə razılaşmadan 5 gündən artıq müddətdə işləri dayandırmasıdır. 14 oktyabr 2022-ci il tarixində İSSER-in nümayəndəsi tərəfindən PDL-ə mail vasitəsi ilə, bildirilmişdir ki, 14 oktyabr saat 15:00-dan etibarən direktor X26 təlimatı ilə sahədə demobilizasyon başladılmışdır. Odur ki, İSSER-in müqavilə üzrə öhdəliklərini pozaraq 21 gündən artıq (tərəflər arasında olan elektron yazışmalarla sübut olunur) olmaqla işləri dayandırması səbəbindən PDL tərəfindən İSSER-ə 25 noyabr 2022-ci il tarixində 1421-221 saylı müqaviləyə xitam verilməsi barədə bildiriş ünvanlanmışdır. İSSER tərəfindən görülən işlər müqaviləyə uyğun olaraq 01 mart 2022-ci il tarixinədək təhviltəslim aktı əsasında təhvil verilməli idi. Lakin, İSSER tərəfindən işlər vaxtında təhvil verilməmiş, İSSER şirkətindən işlərin vaxtında görülməsi tələb edilsə də, İSSER şirkəti ilkin olaraq işə başlamaq üçün pulunun olmadığını əsas gətirmiş və işlərin başlanması üçün ümumilikdə PDL şirkətindən 994.97200 manat pul almış, sonradan hava şəraitinin ağır olmasını, mart ayında qeyri-iş günlərinin sayının çox olmasını, müxtəlif materialların onlara vaxtında təhvil verilməməsini və sair bəhanələr gətirərək üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməkdən yayınmışdır. PDL tərəfindən İSSER icrası tapşırılmış layihə xüsusi dövlət əhəmiyyətli layihə olduğu üçün PDL layihənin tez tamamlanması üçün müqavilə üzrə üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirmiş və təhvil-təslim aktları olmadan ümumilikdə 2.976.000 manat pulu İSSERE ödəmiş, İSSER isə həmin pulun müqabilində görülməli olan işləri görməmiş və işlərin müəyyən hissəsini PDL şirkətinə təhvil versə də, müqavilə üzrə öz öhdəliklərini tamamlamaqdan imtina etmiş və əsassız olaraq iş icra olunan sahədən işçilərini və texnikasını da götürərək getmişdir. Nəticədə PDL MMC dövlət əhəmiyyətli layihə üzrə üzərinə düşən öhdəliklərin icrası məqsədi ilə həmin layihəni tamamlanmaq üçün müxtəlif şirkətlərlə yenidən müqavilə bağlamış və hal-hazırda da İSSER şirkəti pulunu almış olsada lakin icra etmədiyi işlərin vaxtında təhvil verilməsi üçün PDL müvafiq işləri görür. Bundan başqa 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin 2.2.2-ci maddəsinə əsasən, İSSER tərəfindən PDL-ə X14 ilə bağlı zəmanət məktubu təqdim edilməlidir. Belə ki, müqavilənin 2.2-ci maddəsində ödəniş qaydası üçün mərhələlər müəyyən edilmiş, 2.2.1-ci maddəyə əsasən, İ mərhələdə PDL işlərin yerinə yetirilməsi üçün İSSER-ə Müqavilə qiymətinin 10%-i məbləğində avans ödəməyi, müqavilənin 2.2.2-ci maddəsinə əsasən, 2-ci mərhələdə, İSSER Müqavilə qiymətinin 30%i məbləğində X14 ilə bağlı zəmanət məktubu təqdim etdikdən sonra PDL tərəfindən müqavilə qiymətinin 20%-i ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. Bundan sonra 3-cü mərhələdə isə İSSER tərəfindən 15 dekabr 2021-ci tarixində xidmətlərin müəyyən hissəsi Müqavilə şərtlərinə uyğun başa çatdırılıb təhvil verilməli idi. PDL tərəfindən müqaviləyə uyğun olaraq avans ödənilməli olan 30% (990.000 AZN-ƏDV xaric) məbləğin 10%-i(330.000 AZN- ƏDV xaric) 2021-ci ilin 02 Dekabr tarixində ödənilib. 30 % avansın qalan hissəsi isə bank qarantiyası təqdim olunduqdan sonra ödənilməli idi. Tərəflər arasında danışığa əsasən, ilk 10 faizin ödəniş tarixindən növbəti 2-3 gün ərzində İSSER tərəfindən 30% avans üçün Bank Qarantiyası təqdim olunmalı idi. Lakin İSSER tərəfindən Bank Qarantiyası 2021-ci ilin Dekabr ayının 22-də təqdim edilmişdir. Halbuki, müqavilənin 2.2.3cü maddəsinə əsasən, 15 dekabr 2021-ci il tarixində İSSER tərəfindən artıq İİİ mərhələ üzrə xidmətlərin müəyyən hissəsi müqavilə şərtlərinə uyğun başa çatdırılıb təhvil verilməli idi. Bununla bərabər müqaviləyə əsasən, X14 ilə bağlı zəmanət məktubu müqavilə qiymətinin 30%-i məbləğində, 990.000 manat məbləğində olmalı idi. Lakin 2021-ci ilin Dekabr ayının 22-də təqdim edilən əvvəlcədən ödənişin (avans) geri qaytarılması qarantiyası 660.000 manat məbləğində olmuş və İSSER tərəfindən müqavilənin 2.2.2-ci maddəsinin tələbləri kobudcasına pozulmuşdur. PDL müqavilənin 2.2.2-ci maddəsinə əsasən X17 ilə bağlı zəmanət məktubu müqavilə qiymətinin 30%-i məbləğində olmadığı üçün həmin ödənilməli olan məbləği ödəməyə bilərdi. Lakin İSSER-in görməli olduğu işlər xüsusi dövlət əhəmiyyətli iş olduğu üçün PDL həmin işlərin görülməsini ləngiməsini məqsədə miivafıq hesab etməmiş və həmin müqavilə üzrə İSSER-ə heç bir iş görmədiyi halda 990.000 manat pul ödəmişdir. Lakin İSSER PDL-in müqavilə üzrə göstərdiyi dözümlülüklərə baxmayaraq müxtəlif süni bəhanələrlə öz üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməkdən yayınmışdır. İSSER bank qarantiyasını gecikdirdiyinə görə, yəni üzərinə götürdüyü öhdəliyi vaxtında yerinə yetirmədiyinə görə müqavilə üzrə digər işlər də gecikmişdir (xx.xx.2021-ci il tarixli mail vasitəsilə İSSER-ə bu barədə məlumat verilmişdir, qoşmaya əlavə edilir). Buna baxmayaraq, PDL müqavilə üzrə öz öhdəliklərini yerinə yetirmiş, 30% avansın qalan hissəsi (660.000 AZN) xx.xx.2021-ci il tarixində İSSER-ə ödənilmişdir. Müqavilənin 2.3-cü maddəsinə uyğun olaraq, qeyd edilən ödəniş tapşırıqlarına və elektron qaimələrə əsasən ümumilikdə 2.976.000 manat məbləğ ödənilmişdir: xx.xx.2021-ci il tarixli BD1 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 330.000 manat məbləğində; xx.xx.2021-ci il tarixli BD1 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 660.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD3 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 400.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD3 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 36.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD1 nömrəliödəniş tapşırığı üzrə 100.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD4 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 400.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD6 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 40.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD1 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 180.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD1 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 300.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD2 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 50.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli İB********************18 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 250.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli İB********************16 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 100.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD1 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 100.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli BD2 nömrəli ödəniş tapşırığı üzrə 30.000 manat məbləğində; Ödəniş tapşırıqlarına müvafiq olaraq aşağıdakı qaimələr mövcuddur: xx.xx.2021-ci il tarixli, 886674 nömrəli elektron qaimə üzrə 389.400 manat məbləğində; xx.xx.2021-ci il tarixli, 886716 nömrəli elektron qaimə üzrə 778.800 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 465779 nömrəli elektron qaimə üzrə 354.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 810915 nömrəli elektron qaimə üzrə 354.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 866475 nömrəli elektron qaimə üzrə 47.200 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 746692 nömrəli elektron qaimə üzrə 212.400 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 554805 nömrəli elektron qaimə üzrə 354.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 288762 nömrəli elektron qaimə üzrə 472.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 376029 nömrəli elektron qaimə üzrə 118.000 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 764343 nömrəli elektron qaimə üzrə 42.480 manat məbləğində; xx.xx.2022-ci il tarixli, 273203 nömrəli elektron qaimə üzrə 472.000 manat məbləğində. Ödəniş tapşırıqlarından göründüyü kimi PDL tərəfindən İSSER-ə ƏDV daxil 3.594.280 manat pul ödənilmişdir. Lakin müqaviləyə xitam verildikdən sonra araşdırma aparılmış və İSSER tərəfindən görülmüş işlərə baxış keçirilərək görülən işlərin həcmi və miqdarı müəyyən edilmişdir. xx.xx.2022-ci il tarixində “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi Q=3,0 m3/san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” layihəsində İSSER X11 and Services Azərbaycan Respublikasındakı nümayəndəliyinin gördüyü işlər üzrə №03/22 nömrəli akt tərtib edilərək işlərin həcmi müəyyən edilmişdir. xx.xx.2022-ci il tarixli №04/22 nömrəli akt ilə isə aparılmış işlərin həcminin maliyyəti müəyyən edilmişdir. Belə ki, xx.xx.2022-ci il tarixli №03/22 saylı və №04/22 saylı akta əsasən, İSSER tərəfindən X20 2.149.990.03 manat təşkil edir. İSSER ona edilən etibardan sui-istifadə etmiş, müqavilə üzrə öhdəliklərini tam yerinə yetirmədiyi halda 826.010 manat miqdarında məbləği artıq almışdır. Podratçı, yəni İSSER tərəfindən xidmətlərin müqavilə tələblərinə müvafiq qaydada başa çatdırıldığını təsdiqləmək məqsədilə Sifarişçiyə, yəni PDL-ə təqdim edilən təhvil- təslim aktları aşağıdakılardır: xx.xx.2021-ci il tarixli 001 nömrəli təhvil-təslim aktı üzrə 331.470 AZN dəyərində xidmətlər; xx.xx.2021-ci il tarixli 002 nömrəli təhvil-təslim aktı üzrə 663.502 AZN dəyərində xidmətlər; xx.xx.2022-ci il tarixli 003 nömrəli təhvil-təslim aktı üzrə 407.668 AZN dəyərində xidmətlər; xx.xx.2022-ci il tarixli 004 nömrəli təhvil-təslim aktı üzrə 456.885 AZN dəyərində xidmətlər; xx.xx.2022-ci il tarixli 005 nömrəli təhvil-təslim ahı üzrə 40.000 AZN dəyərində xidmətlər; Qeyd edilən təhvil-təslim aktlarına əsasən, İSSER tərəfindən PDL-ə təhvil verilən işlərin dəyəri 1.899.525 manat təşkil edir. Müvafiq olaraq müqaviləyə PDL tərəfindən birtərəfli qaydada İSSER-in hərəkətsizliyi, yəni işə çıxmaması səbəbindən xitam verildiyi üçün İSSER-in yalnız müqavilə üzrə gördüyü işlərin dəyərini almaq hüququ vardır. Bu səbəblə İSSER-in gördüyü işlərin dəyərindən artıq miqdarda edilmiş 826.010 manat ödəniş PDL-ə geri qaytarılmalıdır. Belə ki, İSSER şirkəti PDL-in etibarından sui-istifadə edərək ümumilikdə cəmi 2.149.990,03 manatlıq iş gördüyü halda PDL MMC-dən ümumilikdə 2.976.000 manat pul vəsaiti almış, 826.010 manat məbləğində pulu vəsaitini ələ keçirərək heç bir hüquqi əsas olmadan varlanmış, eyni zamanda həmin pulu geri qaytarmaq istəməmiş və mülki hüquqi məsuliyyətdən yaxa qurtmaq məqsədi ilə PDL MMC-yə qarşı heç bir hüquqi əsası olmayan iddia qaldırmışdır. Belə ki, İSSER-in PDL-dən aldığı 826.000 manat həyata keçirilməmiş əsasa söykənmişdir. 8 oktyabr 2021-ci il tarixində aparıcı tərətdaş "xxxx" MMC, birinci tərəfdaş "xxxx" MMC və ikinci tərəfdaş "xxxx" MMC arasında konsorsiumun yaradılması haqqında AD-114/21 nömrəli müqavilə imzalanmışdır. Müqaviləyə əsasən, Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi vəsaiti hesabına maliyyələşən “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsində Kür çayından sərtı 3.0 m3/saniyə olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması layihəsi üzrə tikinti-quraşdırma işlərinin icrası üzrə tərəflərin birgə fəaliyyəti və hər bir tərəfdaşın hüquq və vəzifələri müəyyən edilmişdir. Belə ki, müqavilə üzrə aparıcı tərətdaş olan "xxxx" MMC-nin əsas öhdəliklərindən biri də qeyd edilən işləri tam olaraq öz hesabına həyata keçirmək və istifadəyə tam yararlı şəkildə Sifarişçiyə təqdim etməkdir. Bununla bərabər 8 oktyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin 3.3-cü maddəsinə əsasən, bu müqavilə və işlərin yerinə yetirilməsi üçün imzalanacaq Podrat Müqaviləsi ilə nəzərdə tutulmuş öhdəliklərin yerinə yetirilməsində təqsirli olan tərəf cərimələrdən əlavə həmin öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi nəticəsində digər Tərəfdaşın çəkdiyi zərərin əvəzinin ödənilməsini təmin etməlidir. O cümlədən tərəfdaşlardan hər hansı birinin bu Müqavilə ilə müəyyən olunmuş öhdəliklərini icra etməməsi digər Tərəfdaşın üçüncü şəxslər qarşısında öz öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsinə və bununla həmin Tərəfdaşın bundan ziyan çəkməsinə səbəb olduqda, öhdəliklərini yerinə yetirməyən həmin Tərəfdaş digər Tərəfdaş qarşısında vurulmuş ziyanın bu Müqavilə ilə müəyyən edilmiş qaydada və şərtlər daxilində tam ödənilməsi öhdəliyini daşımağı öz öhdəsinə götürmüşdür. Konsorsiumun yaradılması haqqında AD-114/21 nömrəli xx.xx.2021 -ci il tarixli müqaviləyə 18 oktyabr 2021-ci il tarixli əlavə razılaşmaya əsasən, tərəflər "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi 3,0 m3 /saniyə olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması” layihəsi üzrə işlərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı müqavilənin Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı ASC-nin Tikilməkdə olan meliorasiya və irriqasiya obyektlərinin birləşmiş müdriyyəti ilə bağlanması "xxxx" MMC, "xxxx" MMC və "xxxx" MMC konsorsiumu adından “Birinci Tərəfdaş” "xxxx" MMC tərəfindən həyata keçiriləcək və bununla bağlı bütün zəruri sənədlər konsorsium adından direktoru Vahid Hacıyev şəxsində "xxxx" MMC tərəfindən imzalanacaqdır. Qeyd edilən əlavə razılaşmaya müvafiq olaraq aşağıdakı müqavilələr imzalanmışdır: 13 oktyabr 2021ci il tarixli 2662.1 nömrəli müqaviləyə əsasən, icraçı Cavabdeh MMC, "xxxx" MMC və "xxxx" MMC birgə konsorsiumu adından "xxxx" MMC Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 29 may 2021-ci il tarixli 2664 nömrəli sərəncamının icrası ilə əlaqədar “Hacıqabul rayonu ərazisində əkin dövriyyəsinə əlavə olunmuş "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsində Kür çayından sərfi 3,0 m3 /san olan nasos stansiyası vasitəsilə suvarma çatdırılması” layihəsi üzrə 2021-ci ildə tikinti işlərinin yerinə yetirilməsini icra etməyi qəbul etmişdir. 15 mart 2022-ci il tarixli 6 nömrəli müqaviləyə əsasən, icraçı "xxxx" MMC, "xxxx" MMC və "xxxx" MMC birgə konsorsiumu adından "xxxx" MMC Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 29 may 2021-ci il tarixli 2664 nömrəli sərəncamının icrası ilə əlaqədar “Hacıqabul rayonu ərazisində əkin dövriyyəsinə əlavə olunmuş "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsində Kür çayından nasos stansiyası vasitəsilə suvarma çatdırılması” layihəsi üzrə 2022- ci ildə tikinti işlərinin yerinə yetirilməsini icra etməyi qəbul etmişdir (Qeyd edilən layihə iizrə 2022-ci ildə yeıinə yetiriləcək iş həcmləri ilə bağlı cədvəl (SMETA) qoşmaya əlavə edilir). Hər iki müqavilənin 16.1-ci maddəsinə əsasən. İcraçı müqavilənin icrası üçün Sifarişçinin yazılı razılığı əsasında tələb olunan submüqavilələri bağlaya bilər. İcraçı submüqavilələrin icrasına görə Sifarişçi qarşısında məsuliyyət daşıyır. Submüqavilələrin bağlanması İcraçını müqavilə üzrə öhdəliklərdən azad etmir. Lakin İSSER-in öhdəliklərini tam yerinə yetirməməsi səbəbilə layihə tamamlanmamışdır. Bununla da, PDL 8 oktyabr 2021-ci il tarixli AD-114/21 nömrəli müqavilə üzrə və bu müqaviləyə müvafiq olaraq tikinti işlərinin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar bağlanılmış 15 mart 2022-ci il tarixli 6 nömrəli və 13 oktyabr 2021-ci il tarixli 2662.1 nömrəli podrat müqavilələri üzrə də öz öhdəliklərin yerinə yetirə bilməmiş və zərərə uğramışdır. PDL tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixində tərtib edilmiş №06/22 saylı akta əsasən, İSSER tərəfindən tamamlanmamış, hal-hazırda layihənin tamamlanması üçün PDL MMC tərəfindən görülməli olan işlərin dəyəri 1.125.210,04 manat məbləğindədir. Halhazırda işlərin tamamlanması üçün tərəflərindən müvafiq prosedurlar başladılmışdır. Layihənin tamamlanması üçün yerinə yetirilməli olan İSSER tərəfindən görülməmiş işlərin bir qismi tərəflərindən görülmüş və digər hissə də görülməkdədir. İşlərin tamamlanması üçün 1.125.210,04 manat miqdarında vəsait tələb olunur. Layihənin tamamlanması məqsədilə PDL tərəfindən bu günə qədər müvafiq icraçılarla aşağıdakı müqavilələr bağlanılmışdır: (yeni xidmət müqavilələrinin imzalanması davam ediləcəkdir) Sifarişçi "xxxx" MMC ilə İcraçı "xxxx" MMC arasında bağlanılmış 15 noyabr 2022-ci il tarixli 22-PDL-X-220 nömrəli Xidmət müqaviləsi; Sifarişçi "xxxx" MMC ilə İcraçı “X9” MMC arasında bağlanılmış 13 dekabr 2022-ciil tarixli 22-PDL-X-223 nömrəli Xidmət müqaviləsi; Sifarişçi "xxxx" MMC ilə İcraçı "xxxx" MMC arasında bağlanılmış 21 dekabr 2022-ci il tarixli 22-PDL-X-224 nömrəli Xidmət miiqaviləsi;(müqavilələr qoşmaya əlavə edilir) Qeyd edilən müqavilələrə müvafiq olaraq PDL tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixindən xx.xx.2023-cü il tarixinədək olan ödəniş tapşırıqları əsasında 233.735 manat miqdarında yuxarıda adı çəkilən şirkətlərə ödəniş həyata keçirilmişdir. Bundan başqa həmin layihənin tamalanması üçün PDL tərəfindən 233.735 manat xərc çəkilməsinə baxmayaraq bundan sonra layihənin tamalanmasına 891.475 manat pul vəsaitinə ehtiyac vardır. (1125.210- 233.735=891475) Müqavilənin 7.11-ci maddəsinə əsasən, İSSER-in və ya onun işçisinin, agentinin, subpodratçısının və ya məsləhətçisinin hər hansı hərəkət və ya hərəkətsizlik ucbatından birbaşa və ya dolayı yolla PDL-ə dəyən, dəvəcək və va dəymə ehtimalı olan ziyanla bağlı İSSER tam məsuliyyət daşıyır. 7.12-cı maddəyə görə isə, İSSER-in xidmətlərinin nəticəsinə əsaslanmaqla görülən işlər üzrə meydana çıxan zərərə və ziyana görə İSSER tam və birbaşa məsuliyyət daşıyır. Belə ki, müqavilənin 7.11 və 7.12-ci bəndlərinə müvafiq olaraq İSSER-in işləri rtayandırması (müqaviləyə uyğun olaraq hərəkətsizliyi) nəticəsində PDL-ə dəyən zərər (layihənin tamamlanması üçün tələb olunan 1.125.210.04 manat pul vəsaiti) İSSER tərəfindən qarşılanmalıdır. Bu İSSER-in müqavilə üzrə götürdüyü öhdəliklərindən irəli gəlir. 4 noyabr 2021-ci il tarixli, 1421-221 nömrəli Müqavilənin 7.6-cı maddəsinə əsasən, İSSER bu Müqavilənin 2.2 və 6.10-cu maddələrinə uyğun olaraq hər hansı bir mərhələ üzrə icra vaxtında yerinə yetirə bilmədikdə PDL hər gecikən gün üçün müvafiq mərhələdə görüləcək islərin dəyərinin 0,1 %-i həcmində cərimə tətbiq edə bilər. Müqavilənin 7.8-ci maddəsinə əsasən, İSSER-in Müqavilə şərtlərini pozması, Müqavilə üzrə vəzifə və öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi və ya lazımınca yerinə yetirilməməsi, səhvi, yalan məlumat verməsi, səhlənkarlığı və ya hüquqlarından suiistifadə etməsi ilə əlaqədar PDL-ə birbaşa və ya dolayı yolla dəyən bütün zərər, o cümlədən, əldən çıxmış fayda, işgüzar nüfuza dəyən zərər, PDL-ə və ya hər hansı digər şəxsin ölümü və ya sağlamlığına dəyən ziyan, hər hansı əmlakla əlaqədar dəymiş zərərlə bağlı tam şəkildə məsuliyyət daşıyır. Müqaviləyə xitam verilməsi İSSER-i müqavilə üzrə müəyyən edilmiş məsuliyyətdən azad etmir. Həmçinin İSSER-ə həvalə edilmiş AD-BB- 2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə DN1420 basqılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsi baş vermişdir. Qüsur 18 fevral 2023-cü il tarixində müəyyən edilmiş və hesabat tərtib edilmişdir. Hadisənin kök səbəbləri isə aşağıdakılardır: İş üzərində mühəndis nəzarətinin olmaması və Qaynaq əməliyyatının düzgün aparılmaması. AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə kəsişməsində baş vermiş hadisə ilə bağlı xx.xx.2023-cü il tarixli, №02/23 nömrəli akt tərtib edilərək aparılmış təmir-bərpa işləri və müvafiq olaraq dəyəri müəyyən edilmişdir. Belə ki, xx.xx.2023-cü il tarixli, №02/23 nömrəli akta əsasən, PDL tərəfindən xx.xx.2023 tarixində AD-BB-2 basqılı boru kəməri PK 53+73-də zədələnmiş hissənin müvəqqəti təmir bərpa işləri həyata keçirilmiş və ümumilikdə 2394 manat pul vəsaiti xərclənmişdir. 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin 6.2-ci maddəsinə əsasən, İSSER Müqavilədə müəyyən edilmiş qaydada, bu Müqavilənin 6.1-ci maddəsində qeyd edilmiş müddət ərzində PDL-in tapşırığına uyğun olaraq isləri və xidmətləri tam keyfiyyətlə və vaxtında aparılmasını öhdəsinə götürür. Müqavilənin 6.5-ci maddəsinə əsasən, İSSER Müqavilə üzrə öhdəliklərinin icrası üçün hər hansı təchiz etdiyi malların 12 ay, görülmüş işlərə və xidmətlərə isə bu Müqavilənin 6.1-ci maddəsinə uyğun olaraq işlər tam təhvil verildiyi gündən 24 ay müddətinə texniki təminat verir və təminat müddətində aşkar olunmuş qiisur/ar İSSER-in vəsaiti hesabına ən qısa müddətdə aradan qaldırılmalıdır. Əgər İSSER həmin mallara dair qüsurları ağlabatan müddətdə aradan qaldırmazsa, PDL həmin malın dəyəri və vurulmuş maddi zərərə sörə müvafiq qaydada cərimə tətbiq etmək hüququnu özündə saxlayır. Müqavilənin 7.9-cu maddəsinə əsasən, İSSER tərəfindən bu Müqavilənin müddəaları əhəmiyyətli dərəcədə pozulduqda İSSER PDL-in məruz qaldığı birbaşa xərcləri ödəyir. Əlavə olaraq müqavilənin qüvvədə olduğu müddət ərzində, İSSER tərəfindən PDL-ə bildirilmişdir ki, müqavilə üzrə yerinə yetirilməli işlər ilə əlaqədar olaraq müəyyən məbləğdə pula ehtiyac vardır və müvafiq məbləğ PDL tərəfindən təmin ediləcəyi təqdirdə ona geri qaytarılacaqdır. Bu səbəbdən, PDL tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixli akt ilə 10.000 ABŞ Dolları məbləğində pul İSSER-ə verilmişdir. xx.xx.2022-ci il tarixli akta əsasən, İSSER 10000 ABŞ Dollarını xx.xx.2022-ci il tarixinə kimi tam şəkildə geri ödəməyi öz öhdəsinə götürmüşdür.Daha sonra X29 tərəfindən əlavə olaraq 10000 ABŞ Dolları məbləğində pula ehtiyac olduğu bildirilmiş və PDL tərəfindən 24 mart 2022-ci il tarixində X26 şəxsində İSSER-ə yenidən 10000 ABŞ Dolları məbləğində pul ödənilmişdir (bu tərəflər arasında olan whatsapp yazışmaları ilə də təsdiq edilir). Yəni ümumilikdə 20.000 ABŞ Dollan məbləğində pul PDL tərəfindən İSSER-ə ödənilmişdir. Lakin İSSER tərəfindən öz üzərinə götürdüyü öhdəliklər pozularaq müvafiq məbləğ xx.xx.2022-ci il tarixinədək geri ödənilməmişdir. PDL tərəfindən döndərilmiş Pretenziya qaydasında xəbərdarlığa İSSER tərəfindən verilmiş xx.xx.2023-cü il tarixli cavab məktubunda da 20.000 ABŞ Dolları məbləğində pulu PDL-in İSSER-ə ödəməsi İSSER tərəfindən qəbul edilərək təsdiq edilmişdir. Odur ki, 20.000 ABŞ Dollarının ekvivalenti olan 34.000 manat məbləğində əsas borc və müvafiq məbləğ üçün xx.xx.2022ci il tarixindən xx.xx.2023-cü il tarixinədək hesablanmaqla 2.970 manat məbləğində əldən çıxmış fayda İSSER tərəfindən PDL-ə ödənilməlidir. Mütəxəssis rəyinin alınması üçün "xxxx" MMC-ə müraciət edilərək tikinti texniki sahədə qiymətləndirici mütəxəssis qarşısında suallar qoyulmuşdur. Müqavilənin 2.2-ci maddəsinə nəzərdə tutulmuş hər mərhələdə təhvil verilməli olan işlər üzrə müqavilənin 7.6 və 7.8-ci maddələrinə əsasən, gecikən günlər üçün PDL MMC- yə İSSER tərəfindən ödənilməli olan hesablanılmış dəbbə pulunun miqdarı ümumilikdə 490.262 manat məbləğindədir. Belə ki, müqavilənin 7.6 və 7.8-ci maddələrinə əsasən, gecikən günlər üçün PDL MMC-yə İSSER tərəfindən 490.262 manat məbləğində dəbbə pulu ödənilməlidir. İSSER tərəfindən X20 2.149.990,03 manat təşkil edir. Qeyd edilən ödəniş tapşırıqlarına və elektron qaimələrə əsasən İSSER-ə ümumilikdə 2.976.000 manat məbləğ ödənilmişdir. Yəni artıq ödənilən 826.010 manat miqdarında məbləğ üçün ödəniş tapşırığı ilə ödənildiyi vaxtdan 1 mart 2023-cü il tarixinədək əldən çıxmış fayda hesablanılmalıdır. Mülki Məcəllənin 439-cü maddəsinə müvafiq olaraq, 826.010 manat miqdarında məbləğ üçün ödəniş tapşırığı ilə ödənildiyi vaxtdan 1 mart 2023- cü il tarixinədək hesablanılmış əldən çıxmış fayda 38.364 manat məbləğindədir. Həmçinin, PDL tərəfindən İSSER-ə borc verilən və geri qaytarılmalı olan 20.000 ABŞ Dollarının ekvivalenti olan 34.000 manat məbləğ üçün borcun verildiyi xx.xx.2022-ci il tarixindən xx.xx.2023-cü il tarixinədək hesablanmaqla əldən çıxmış fayda məbləği 2.970 manat təşkil edir Odur ki, 24 noyabr 2021-ci il tarixili 1421-221 nömrəli müqavilə üzrə İSSER tərəfindən öz üzərinə götürdüyü öhdəliklər tam yerinə yetirilməmiş yəni, 01 mart 2022-ci il tarixinədək işlər yekunlaşdırılaraq PDL-ə təhvil verilməmişdir.
52. İlkin iddia üzrə iddiaçının qarşılıqlı iddia ərizəsinə dair etirazı onunla əsaslandırılmışdır ki, 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə əsasən 1.987.614 manat məbləğində əsas borcun tutulması tələbi ilə bağlı: Qarşılıqlı iddiaçının tələb etdiyi həmin məbləğin nədən yarandığı, hansı məbləğlərin cəmi olduğu aydın şəkildə göstərilməmişdir. Belə ki, qarşılıqlı iddia ərizəsində ümumi şəkildə İSSER-in müəyyən öhdəliklərini (məsələn: zəmanət məktubu təqdim etmək öhdəliyini) pozduğu bildirilsə də, pozulduğu iddia edilən həmin öhdəliklərin icra edilməməsi səbəbindən qarşılıqlı iddiaçının (PDL-in) hansı zərərlərə məruz qaldığı konkret şəkildə göstərilməmişdir. Yalnız iddia ərizəsinin 6-cı səhifəsinə gəldikdə göstərilir ki, görülmüş işlərə görə İSSER-ə 2.976.000 manat məbləğində ödəniş edilsə də, güya sonradan həmin işlərin dəyərinin 2.149.990,03 manat məbləğində olduğu müəyyən edilmişdir və bu minvalla İSSER-in PDL-dən aldığı 826.010 (2.976.000 – 2.149.990,03) manat məbləğində pul həyata keçirilməmiş əsasa söykənir. Ərizənin davamında qeyd edilir ki, PDL, "xxxx" MMC və "xxxx" MMC arasında konsorsiumun yaradılması haqqında 08 oktyabr 2021-ci il tarixli AD-114/21 nömrəli müqavilə imzalanmışdır və həmin müqaviləyə əsasən Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi 3,0 m3/san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması işlərinin tam olaraq görülərək tam yararlı şəkildə Sifarişçiyə təqdim edilməsi PDL-in öhdəliyi olmuşdur. Beləliklə, İSSER-in 24 noyabr 2021ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin şərtlərini pozaraq işləri tamamlamaması öz növbəsində PDL-in də 08 oktyabr 2021-ci il tarixli AD114/21 nömrəli müqavilədən irəli gələn öhdəliklərini yerinə yetirməməsinə səbəb olmuşdur. Layihənin tamamlanması üçün PDL tərəfindən görülməli olan işlərin dəyəri 1.125.210,04 manat məbləğindədir. Qarşılıqlı iddiaçı həmçinin iddia etmişdir ki, AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə kəsişməsi hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsi baş vermiş, həmin qüsur 18 fevral 2023-cü il tarixində müəyyən edilmiş, bununla əlaqədar xx.xx.2023-cü il tarixli, 02/23 tarixli akt tərtib edilmiş, PDL tərəfindən zədələnmiş hissədə təmir bərpa işləri aparılaraq ümumilikdə 2394 manat pul vəsaiti xərcləmişdir. Qarşılıqlı iddiada həmçinin göstərilir ki, İSSER-in filial rəhbəri Ali İhsanın xahişi ilə ona cəmi 20.000 ABŞ dolları – 34.000 manat məbləğində borc verilmişdir. Həmin pul da İSSERdən tutulmalıdır. Beləliklə, qarşılıqlı iddiada aydın şəkildə göstərilməsə belə, PDL-in ilk tələbi (1.987.614 manat borcun tutulması) yuxarıda qeyd edilən məbləğlərin cəmidir (826.010 manat + 1.125.210 manat + 2394 manat + 34.000). Məlum olduğu kimi, PDL tərəfindən sonradan iddia ərizəsinin dəqiqləşdirilməsi barədə ərizə təqdim edilmiş və həmin ərizənin xahiş hissəsində həmin məbləğlər ayrı-ayrılıqda göstərilməklə İSSER-dən tutulması istənilmişdir. a) Qarşılıqlı iddiaçı (PDL) 826.010 manata aid hissədə iddiasının sübutu kimi xx.xx.2022- ci il tarixli 03/2022 nömrəli və xx.xx.2022-ci il tarixli 04/2022 nömrəli aklar təqdim etmiş, hüquqi mövqeyini isə, Mülki Məcəllənin 439.4-cü, 1091.2-ci və 759.2-ci maddələri ilə əsaslandırmışdır. İlk növbədə qeyd edilməlidir ki, həmin tələbin əsası kimi mülki qanunvericiliyin əsassız varlanmaya dair müddəalarına istinad edilməsi yanlışdır. Ən azından ona görə ki, tərəflər arasında podrat müqaviləsindən irəli gələn hüquq münasibətlərinin mövcudluğu hazırkı işin mübahisəsiz halıdır. Digər tərəfdən, PDL bu hissədə Mülki Məcəllənin 759.2-ci maddəsinə də istinad edir. Həmin maddənin isə əsassız varlanmaya aid digər maddələrlə birlikdə tətbiqi mümkün deyildir. Çünki eyni tələbin həm əsassız varlanmaya, həm də podrat müqavilənə əsaslanması qeyri-mümkündür. Bundan başqa, tərəflər arasındakı münasibətlərə Mülki Məcəllənin 759.2-ci maddəsinin tətbiqi də mümkün deyildir. Çünki ilk iddia ərizəsinin məzmunundan və iş materiallarından göründüyü kimi, tərəflər arasındakı Müqavilənin İSSER-in təqsirindən dolayı ləğv edilməsi üçün heç bir səbəb olmamışdır. Əksinə, İSSER tərəfindən PDL-ə göndərilmiş maillərdə də PDL-in öhdəliklərini vaxtında və lazımınca icra etməməsi səbəbindən işlərin icrasında ləngimənin olduğu bildirilmiş, bununla belə işlərin ləngiməsinin səbəbləri (materiallarla təmin edilmə və s.) PDL tərəfindən aradan qaldırılmamışdır. Həmçinin İSSER-in haqlı tələblərinə rəğmən, icrası tamamlanmış işlərin dəyəri də vaxtında və tam şəkildə ödənilməmişdir. Xüsusilə diqqət edilməlidir ki, PDL tərəfindən 2022-ci ilin noyabr ayında sahədə suvarma işlərinin aparılacağı barədə İSSERə məlumat verilmiş və göstərilən səbəbdən 01 dekabr 2022-ci il tarixədək işlərin dayandırılması tapşırılmışdır. Bununla belə, PDL işlərin dayandırılması təlimatını verdiyi həmin müddətdə (xx.xx.2022-ci il tarixdə) İSSERə göndərdiyi bildirişlə işlərin dayandırılması halına əsaslanaraq tərəflər arasındakı 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqaviləyə xitam verdiyini bildirmişdir. Göstərilənlərə əsasən, PDL-in Müqaviləyə təktərəfli xitam verməsi (müqavilənin tələblərinə zidd olmaqla birlikdə) Mülki Məcəllənin 759.1-ci maddəsi ilə izah oluna bilər. Belə ki, həmin maddədə, sifarişçinin işlər qurtaranadək istənilən vaxt müqavilədən imtina edə biləcəyi nəzərdə tutulmuş, bununla yanaşı xüsusi olaraq vurğulanmışdır ki, sifarişçi bu halda podratçıya yerinə yetirilmiş işin haqqını verməli və müqavilənin ləğvi ilə vurulan zərərin əvəzini ödəməlidir. Qarşılıqlı iddiaçının sübut kimi istinad etdiyi xx.xx.2022-ci il tarixli 03/2022 nömrəli və xx.xx.2022-ci il tarixli 04/2022 nömrəli aktlara gəldikdə isə, həmin sənədlərin mötəbər sübut kimi qəbul edilməsi mümkün deyildir. Əvvəla, həmin aktlar birtərəfli qaydada tərtib edilmiş, bu zaman İSSER tərəfdən heç kimin iştirakı təmin edilməmişdir. Digər tərəfdən 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 №-li müqaviləyə ƏLAVƏ 1-dən (X3) görünür ki, tərəflər Boru xətti AD-BB-1, Boru xətti ADBB-2, Nasos 1 və Nasos 2 iş sahələrində və məhz həmin sahələr ilə əlaqədar işlərin (servis yolu, tunel keçidləri və s.) görülməsini və məbləğini ümumi şəkildə razılaşdırmışlar. ƏLAVƏ 1-dən görünür ki, həmin sahələr üzrə görülməli işlər və onların dəyəri təfsilatlı şəkildə göstərilməmiş, hər iş sahəsi üzrə ümumi qiymət razılaşdırılmışdır. Bu mənada, sözügedən aktlarda təfsilatlı şəkildə əks olunan işlərin hansı meyarlarla qiymətləndirilməsi anlaşılan deyildir. Məsələn: 04/2022 nömrəli akda AD-BB-1 basqılı boru kəmərinin tikintisi zamanı 10470 m3 qazma işlərinin görüldüyü göstərilmiş və həmin işin hər m3 -u 1,5 manatdan hesablanmaqla belə nəticəyə gəlinmişdir ki, İSSER tərəfindən 15.705 manat dəyərində qazma işi görülmüşdür. Halbuki, 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin 1 saylı Əlavəsində AD-BB-1 basqılı boru kəmərinin tikintisi vahid iş kimi göstərilmiş və dəyəri də (220.500 + 519.680) ümumi şəkildə şərtləşdirilmişdir. Beləliklə, həmin işin görülməsi zamanı İSSER tərəfindən 10470 m3 -dən daha çox və ya daha az qazma işləri görülmüş ola bilər və ya bu işə İSSER bu işləri 1,5 manatdan daha az və ya çox qiymətə gördürmüş ola bilərdi. Bunun PDL-ə heç bir aidiyyəti yoxdur. PDL üçün əhəmiyyəti olan həmin xəttin razılaşdırılmış ümumi qiymət daxilində görülməsi idi. Nəzərə alınmalıdır ki, Mülki Məcəllənin 753.1-ci maddəsinə əsasən, sifarişçi podratçıya şərtləşdirilmiş muzd ödəməyə borcludur. Əgər həmin şəraitdə podratın yalnız muzd müqabilində yerinə yetirilməsi ehtimal edilirsə, belə hesab edilir ki, muzd dinməz razılıq əsasında şərtləşdirilmişdir. Əgər muzdun miqdarı müəyyənləşdirilməyibsə, adi muzdun şərtləşdirildiyi hesab olunur. Şərtləşdirilmiş muzd ödənildikdə, podratçının müqavilə üzrə razılaşdırılmış iş həcminə daxil olan bütün işləri ödənilmiş sayılır. Ümumiyyətlə PDL-in qeyd edilən hissədə əsaslandığı hallar nəinki həqiqətə uyğundur, adi məntiqə və peşəkar tərəflər arasında mövcud olan podrat münasibətlərində təşəkkül tapmış qaydalara da uyğun gəlmir. Belə ki, PDL müxtəlif əməkdaşları (Eldar Məlikməmmədov – Layihə rəhbəri, Pərvin Əzizov - Mühəndis, Ədalət Eyvazlı - X8, Əli Rəhimli –Texniki Təhlükəsizlik üzrə Mütəxəssis) vasitəsi ilə müvafiq sahələrdə işlərin gedişatına daim nəzarət etmişdir. Belə olan halda necə ola bilər ki, İSSER görmədiyi işlərə görə PDL-dən nə az, nə çox düz 826.010 manat məbləğində ödəniş almış olsun?!. Və ya necə ola bilər ki, PDL işləri yerində müşahidə edib qiymətləndirmədən İSSER-ə ödəniş etsin?!. Axı normal halda, PDL İSSER-ə bildirməli idi ki, siz filan işləri tamamlamadığınız təqdirdə, bu ödənişi nəyə əsasən tələb edirsiniz?!. Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, tərəflər arasındakı müqavilədə ödənişlərin müvafiq mərhələlər üzrə işlərin tamamlanması şərti ilə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. 1.125.210 manata aid hissədə də qarşılıqlı iddia əsaslı deyildir. Əksinə tərəflər arasındakı müqaviləyə əsasən İSSER tərəfindən görülməli olan işlərin ümumi dəyəri 3.300.000,00 manat məbləğində razılaşdırılmış (ƏDV-siz), İSSER-in görmüş olduğu işlərin xx.xx.2022-ci il tarixinə ümumi dəyəri 3.111.594,50 manat təşkil etmişdir. Bununla belə PDL tərəfindən həmin işlərə görə ümumilikdə 2.976.000,00 manat İSSER-ə ödənilmişdir. PDL tərəfindən ödənilməmiş məbləğ cəmi 135.594,5 manat təşkil edir. Həmin məbləğin 70.000 manat hissəsinə münasibətdə müvafiq e-qaimələrin vurulmasına baxmayaraq PDL tərəfindən hələ də ödəniş həyata keçirilməmişdir. Qalan 65.594,50 manat məbləğinə münasibətdə isə e-qaimə vurulmamışdır. Bunun səbəbi isə tərəflər arasında yaranmış işgüzar adətdən irəli gəlir. Belə ki, tərəflər arasında belə bir adət formalaşmışdır ki, işlər mərhələli şəkildə yekunlaşdıqdan sonra PDL ödəmə etməyə hazır olduğunu İSSER-ə bildirir və məhz bundan sonra İSSER e-qaimə kəsir. Nəticə etibarilə görülmüş işlərə görə, PDL-in İSSER-ə ödənilməmiş 135.594,5 manat borcu vardır. Nəzərə almaq lazımdır ki, PDL müxtəlif əməkdaşları (adları yuxarıda qeyd olunub) vasitəsi ilə iş sahələrində işlərin gedişatına daim nəzarət etmiş, o cümlədən tərəflər arasındakı müqavilədə ödənişlərin müvafiq mərhələlər üzrə işlərin tamamlanması şərti ilə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda PDL-in görülmüş işlərə görə İSSER-ə 2.976.000 manat məbləğində ödəniş etdiyi, habelə İSSER-in 70.000 manat eqaimə vurmasına baxmayaraq PDL-in günü bugünədək hər hansı formadan etiraz bildirmədiyi həmin e-qaiməyə aid ödənişi hələ də həyata keçirmədiyi işin mübahisəsiz halıdır. Bundan başqa iş materiallarından, xüsusilə tərəflər arasında mail vasitəsilə aparılmış yazışmalarda PDL-in hansısa işlərin görülməməsi və ya yubadılması barədə xəbərdar etdiyi də müəyyən olunmur (əksinə bu cür xəbərdarlıqları məhz İSSER PDL-ə etmişdir). Bu mənada PDL-in İSSER-in 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilə üzrə 1.125.210 manat dəyərində işləri görməyib yarımcıq qoyduğuna dair dəlillərini işin həqiqi hallarına uyğun hesab etmək mümkünsüzdür. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, PDL həmin hissədə özünün qarşısılıqlı iddiasını belə əsaslandırmışdır ki, İSSER-in işləri yarımcıq qoyması səbəbindən konsorsium müqaviləsi üzrə öhdəliklərini yerinə yetirə bilməmişdir. Həmin müqavilə üzrə Layihənin tamamlanması üçün PDL tərəfindən görülməli olan işlərin dəyəri 1.125.210,04 manat məbləğindədir. Qeyd edilməlidir ki, konsorsium müqaviləsində nəzərdə tutulan Layihə üzrə işlərin həcmi daha genişdir. PDL öz öhdəsinə götürdüyü həmin işlərin hamısını deyil, sadəcə bir hissəsini İSSER-ə həvalə etmişdir. Həmin işlər 24 noyabr 2021ci il tarixli müqavilənin 1 saylı Əlavəsində göstərilmişdir. Bu baxımdan hətta qeyd edilən iddianın əsaslı olduğunu fərziyyə olaraq qəbul etdilsə belə, həmin layihənin tamamlanması üçün tələb olunan 1.125.210 manat vəsaitin hamısının İSSER-ə aid edilməsi düzgün hesab edilə bilməzdi. Digər tərəfdən yuxarıda göstərildiyi kimi, 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin dəyəri 3.300.000,00 manat məbləğində olmuş (ƏDV-siz), İSSER-in görmüş olduğu işlərin xx.xx.2022-ci il tarixinə ümumi dəyəri isə 3.111.594,50 manat təşkil etmişdir. Aradakı 188.405,50 manat fərqə gəldikdə isə, işin hallarından da göründüyü kimi, həmin məbləğdə zərər PDL-in iddiasının tam tərsinə PDL tərəfindən İSSER-ə vurulmuşdur. Çünki müqavilənin PDL-in iddia etdiyi kimi, İSSER-in təqsirindən dolayı xitam olunduğu müəyyən edilmir. Əksinə işlərin yubanmasının səbəbkarı PDL-in özü olmuşdur. Məsələn: 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin 5.4, 5.5 və 5.8- ci bəndlərinə əsasən Xətt borularının təmini, Boruların marşruta endirilməsi və sıralanması, Servis yolu üçün zəruri olan materialın təmini PDL-in başlıca öhdəliklərindən olsa da, iş başladığı tarixdən etibarən müxtəlif aralıqlarla cəmi 184 gün iş sahəsinə boruların gətirilməsini təmin etməmiş, bu səbəbdən İSSER işləri görə bilməmiş və həmin müddətdə boş dayanmağa (gözləməyə) məcbur olmuşdur. Bunu İSSER tərəfindən təqdim edilən cədvədlər və çoxsaylı maillər də təsdiq edir. Maillərdən görünür ki, İSSER hər günün sonunda PDL-ə mail üzərindən işlərə dair raport vermişdir. Həmin raportların bir çoxundan aydın olur ki, İSSER zəruri materialların PDL tərəfindən təmin olunmaması səbəbindən müvafiq gün iş görə bilməmişdir. Beləliklə, 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin dəyəri ilə İSSER-in görmüş olduğu işlər arasındakı fərq 188.405,50 manat təşkil edir ki, həmin məbləğ də İSSER-in PDL-ə vurduğu zərər kimi deyil, tam tərsinə qəbul edilə bilər. Belə ki, ilk iddia ərizəsində də göstərildiyi kimi həmin məbləğin PDL-dən tutularaq İSSER-ə ödənilməsi təmin olunmalıdır. Bu hissə ilə bağlı PDL-in sübut kimi istinad etdiyi xx.xx.2022-ci il tarixli 06/2022 nömrəli akta gəldikdə isə, həmin akt da mötəbər sübut kimi qəbul edilə bilməz. Belə ki, xx.xx.2022-ci il tarixli 03/2022 nömrəli və xx.xx.2022-ci il tarixli 04/2022 nömrəli aktlara dair yuxarıdakı əsaslandırma bu hissə üçün də keçərlidir. AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə kəsişməsi hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin açılması səbəbindən PDL məruz qaldığı 2394 manat zərərə gəldikdə isə, qarşılıqlı iddianın həmin hissəsi podrat nəticəsinin qüsurlu olması ilə əlaqədardır. PDL həmin hissədə iddiasının sübut kimi xx.xx.2023-cü il tarixli 02/23 saylı akta istinad edir. Həmin akt PDL tərəfindən iddia edilən hadisədən 4 gün sonra tərtib edilmişdir. Belə ki, xx.xx.2023-cü il tarixli akt hadisənin xx.xx.2023-cü il tarixdə baş verdiyi göstərilmişdir. Digər tərəfdən, PDL tərəfindən 2022-ci ilin noyabr ayında sahədə suvarma işlərinin aparılacağı barədə İSSER-ə məlumat verilmiş və göstərilən səbəbdən 01 dekabr 2022-ci il tarixədək işlərin dayandırılması tapşırılmışdır. Beləliklə, həmin müddətdə "xxxx" MMC tərəfindən suvarma həyata keçirilmiş, bu zaman borularda hər hansı qüsurun olduğu müəyyən olunmamışdır. Bundan başqa hadisə barədə İSSER-ə məlumat verilməmiş, qüsurun aradan qaldırılması da tələb olunmamışdır. Mülki Məcəllənin 763.1-ci maddəsinə əsasən, əgər məmulatın qüsuru vardırsa, sifarişçi əlavə icra tələb edə bilər. Podratçı öz seçimi ilə ya qüsuru aradan qaldıra bilər, ya da yeni məmulat hazırlaya bilər. Həmin məcəllənin 764.1-ci maddəsindən isə aydın olur ki, sifarişçinin qüsuru özü aradan qaldırıb çəkdiyi xərclərin əvəzini podratçıdan tələb etməsi şərtə bağlanmışdır. Bunun üçün podratçı ya icradan imtina etmiş olmalıdır, ya da əlavə icra üçün müəyyənləşdirilmiş müddət nəticəsiz qurtarmış olmalıdır. Göstərilənlər sözügedən hissədə də qarşılıqlı iddianın əsassız olduğunu təsdiq edir. Borc kimi verilmiş 34000 manata gəldikdə isə, həmin tələbə münasibətdə PDL-ə cavab məktubu göndərilmişdir. Əlavə olaraq onu qeyd edirlər ki, əgər həmin tələb borc müqaviləsinə əsaslanırsa, hazırkı işlə əlaqədar deyildir. Bununla belə, işin halları ilə birmənalı şəkildə təsbit olunur ki, görülmüş işlərə görə PDL-in İSSER-ə muzd ödəmək öhdəliyi yaranmışdır, həmin məbləğ PDL-dən İSSER-in xeyrinə tutulmalıdır. Bu zaman 34000 manat borcun əvəzləşdirilib-əvəzləşdirilməməsi məhkəmənin mülahizəsindədir. 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə əsasən 1000manat cərimənin tutulması tələbi ilə bağlı: Bu hissədə qarşılıqlı iddia ümumiyyətlə əsaslandırılmamışdır. Buna görə də bu tələbin əsassızlığına dair geniş əsaslandırma aparmağı zəruri bilinmir. 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə əsasən 490.262 manat dəbbə pulunun tutulması tələbi ilə bağlı: Bu hissədə iddianın hüquqi əsası kimi tərəflər arasındakı müqavilənin 2.2-ci, 7.6-cı və 7.8-ci bəndlərinə istinad edilmiş və sübut kimi dəbbə pulunun hesablanmasına dair arayış təqdim edilmişdir. PDL iddia etmişdir ki, İSSER müqavilənin 2.2-ci bəndində nəzərdə tutulmuş mərhələlər üzrə işlərin icrasını yubatdığından ondan 490.262 manat dəbbə pulu tutulmalıdır. Bu iddia tamamilə əsassızdır. İSSER-in görməli olduğu işləri yubatmasından qəti söhbət gedə bilməz. Belə ki, tərəflər arasında müqavilə 24 noyabr 2021-ci il tarixdə bağlanmış, 04 dekabr 2021-ci tarixdə İSSER tərəfindən mobilizasiya başlanılaraq işlərin icrasına start verilmişdir. İşlərin icrasında baş verən yubanmaların səbəbkarı isə, İSSER deyil, PDL olmuşdur. Belə ki, 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin 5.4, 5.5 və 5.8-ci bəndlərinə əsasən Xətt borularının təmini, Boruların marşruta endirilməsi və sıralanması, Servis yolu üçün zəruri olan materialın təmini PDL-in başlıca öhdəliklərindən olsa da, PDL həmin öhdəliklərini pozmuş, iş başladığı tarixdən etibarən müxtəlif aralıqlarla zəruri materialların (boruları, qumu və s.) gətirilməsini təmin etməmiş, bu səbəbdən İSSER həmin müddətlərdə işləri görə bilməmiş və həmin müddətdə boş dayanmağa (gözləməyə) məcbur olaraq zərərə məruz qalmışdır. Bunu İSSER tərəfindən təqdim edilən cədvədlər və çoxsaylı maillər də təsdiq edir. Digər tərəfdən, 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqavilənin qüvvədə olduğu müddətdə İSSER hər günün sonunda PDL-ə mail üzərindən işlərə dair raport vermişdir. Həmin raportlardan da aydın görünür ki, İSSER zəruri materialların PDL tərəfindən təmin olunmaması səbəbindən müvafiq gün iş görə bilmədiyini PDL-ə bildirir. İşin qeyd edilən həqiqi halı ilə PDL-in yuxarıda göstərilən iddiası təkzib edilir. 41.334 manat məbləğində əldən çıxmış faydanın tutulması tələbi ilə bağlı: Əldən çıxmış fayda kimi tələb edilən edilən 41.334 manat 38.364 manatın və 2.970 manatın cəmindən ibarətdir. 38.364 manat əldən çıxmış fayda 826.010 manat tələblə əlaqədardır, həmin məbləğə münasibətdə hesablanmışdır. 826.010 manata aid hissədə PDL-in iddiasının əsassız olduğu yuxarıda ətraflı şəkildə izah edilmişdir. Həmin iddia əsaslı olmadığından həmin tələbdən törəyən hazırkı tələb də əsaslı hesab edilə bilməz. 2.970 manat məbləğində əldən çıxmış fayda tələbinə gəldikdə isə, həmin məbləğ İSSER-ə borc kimi verildiyi göstərilən 34.000 manata münasibətdə hesablanmışdır. Qarşılıqlı iddiada hesablama xx.xx.2022-ci il tarixdən etibarən aparıldığı göstərilsə də, bunun səbəbi əsaslandırılmamışdır. Bundan başqa, yuxarıdakı izahatlardan aydın şəkildə görünür ki, görülmüş işlərə görə PDL-in İSSER-ə borcu vardır. Bu mənada 34.000 manatın İSSER tərəfindən PDL-ə ödənilməsindən deyil, əvəzləşdirilməsindən söhbət gedə bilər (Mülki Məcəllə m.541.1). Yuxarıda göstərilənlər bu bənddəki tələblərin təmin edilməsini istisna edir. Məhkəmə xərclərinin tutulması tələbi ilə bağlı: Bu hissədə geniş əsaslandırma zəruri deyildir. Belə ki, PDL-in iddia tələbləri əsaslı olmadığından onun tərəfindən xərclənmiş məhkəmə xərclərinin də İSSER-dən tutulması mümkün deyildir.
53. Qarşılıqlı iddiaçı Cavabdeh MMC xx.xx.2024-cü il tarixində qarşılıqlı iddia ərizəsinin dəqiqləşdirilməsi barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət edərək, 24 noyabr 2021ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə əsasən, “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialından, 1.110.474 manat miqdarında “İSSER” tərəfindən PDL-dən görülmüş işlərin dəyərindən artıq olaraq alınmış pul vəsaitinin, 618280 manat məbləğində ödənilmiş ƏDV-nin qaytarılması, layihənin vaxtında tamamlanmadığı və işlərin yekunlaşdırılmadığı üçün PDL MMC-nin işgüzar nüfuzuna dəymiş ziyanın əvəzi olaraq və müqavilənin vaxtında tamamlanmadığı üçün PDL-ə dəymiş maddi ziyanın əvəzi kimi ******* manat məbləğinin, 490.262 manat miqdarında dəbbə pulunun, ******* manat məbləği üçün hesablanmış 69404 manat məbləğində əldən çıxmış faydanın, 2394 manat miqdarında İSSER tərəfindən qüsurlu təhvil verilmiş işlərin təmir bərpası üçün çəkilən xərcin, İSSER tərəfindən təhvil verilmiş qüsurlu iş (qaynaq tikişlərinin açılması) üçün 1000 manat məbləğində cərimənin, 2000 manat məbləğində mütəxəssis rəyinin alınması üçün çəkilmiş xərcin, 300 manat məbləğində vəkil xərcinin, ümumilikdə ******* manat pul vəsaitinin və 2500 manat məbləğində dövlət rüsumunun tutularaq Cavabdeh MMC-yə ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
54. Ərizə onunla əsaslandırılmışdır ki, AR Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin xx.xx.2023-cü il tarixli, 3-16-16/2-10/4973 saylı rəyində 3-cü sualın cavabı olaraq qeyd edilmişdir ki, 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə İ saylı əlavəsində “İSSER X13 Hizmetleri Sanayi ve X18” tərəfindən ikitərəfli imzalanmış aktlara əsasən icra edilmiş işlərin həcmi və dəyəri göstərilmişdir. Eskpert rəyindən məlum olur ki, İSSER X13 Hizmetleri Sanayi ve X19” tərəfindən görülmüş işlərin ümumi dəyəri 1.899.526 manat məbləği təşkil etmişdir. Bu səbəbdən tərəflərindən iddia ərizəsinə dəqiqləşmə verilməsi zərurəti yaranmışdır. Belə ki, tərəflərindən İddiaçınə işlərin görülməsinə görə ƏDV daxil 3.594.280 manat pul ödənilmişdir. ƏDV-siz İSSER şirkətinə 2.976.000 manat pul köçürülmüş, nağd formada isə İSSER rəhbərliyinə 34.000 (20 min ABŞ dolları) manat pul verilmişdir. İddia ərizəsi verilərkən tərəflərindən məhkəməyə təqdim edilmiş mütəxəssis rəyinə və tərtib edilmiş aktlara əsaslanılaraq görülmüş işlər dəyərindən artıq qiymətləndirilmişdir. Hal-hazırda iş üzrə məhkəmə tikinti ekspertizasının rəyi olduğu üçün iddia dəqiqləşmə verilərkən ona əsaslanılmışdır. Belə ki, tərəflərindən işlərin görülməsi üçün ümumilikdə İSSER-ə 2.976.000+34.000=3.010.000 manat pul verilmiş, İSSER tərəfindən görülən işlərin ümumi dəyəri 1.899.526 manat təşkil etmişdir. Bu səbəbdən İSSER-dən tələb edilən əsas borcun məbləği ümumilikdə 1.110.474 manat təşkil edir (3.010.000-1.899.526=1.110.474). Bundan başqa İSSER-ə pul ödənilərkən tərəflərindən onlara 618.280 manat məbləğində X24 ödənilmiş və həmin məbləğin qarşı tərəfdən tələb edilməsi zərurəti yaranmışdır. Bundan başqa İSSER-in öhdəliklərini tam yerinə yetirməməsi səbəbilə layihə tamamlanmamışdır. Bununla da, PDL 8 oktyabr 2021ci il tarixli AD-1 14/21 nömrəli müqavilə üzrə və bu müqaviləyə müvafiq olaraq tikinti işlərinin yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar bağlanılmış 15 mart 2022-ci il tarixli 6 nömrəli və 13 oktyabr 2021-ci il tarixli 2662.1 nömrəli podrat müqavilələri üzrə də öz öhdəliklərin yerinə yetirə bilməmiş və maddi zərərə uğramış, işgüzar nüfuzuna ziyan dəymişdir. Belə ki, sonrakı 1 il ərzində PDL şirkəti sifarişçiləri qarşısında öz öhdəliyini yerinə yetirə bilməmiş, digər layihələr üzrə öhdəliklərini bu işə görə görməmiş, yenidən öz vəsaiti hesabına külli miqdarda vəsait xərcləyərək İSSER-in yarımçıq qoyduğu işi tamamlamaqla məşğul olmuşdur. Layihənin tamamlanması üçün yerinə yetirilməli olan İSSER tərəfindən görülməmiş işlərin tam formada tərəflərindən görülmüş və başa çaldırılmışdır. Layihənin tamamlanması məqsədilə PDL tərəfindən bu günə qədər müqavilələr bağlanılmış və işlər "xxxx" MMC, “X9” MMC və "xxxx" MMC tərəfindən görülmüş və həmin müqavilə üzrə işlərin tamamlanması üçün tərəflərindən göstərilən şirkətlərə ümumilikdə 727.000 manat vəsaiti ödənilmişdir. Göründüyü kiıni, İSSER tərəfindən işlərin vaxtında və tam başa çatdırlımadığına görə və PDL şirkətinə bununla bağlı dəymiş maddi ziyan və işgüzar nüfuzuna dəymiş ziyanın əvəzi kimi ümumilikdə 1.125.210 manat pul vəsaiti İSSER-dən tutulub PDL şirkətinə ödənilməlidir. Bundan başqa tərəflər arasında müqavilə xx.xx.2022-ci il tarixdə birtərəfli qaydada PDL tərəfindən xitam verilmişdir. xx.xx.2022-ci il tarixdən xx.xx.2024-cü il tarixədək 15 ay ərzində PDL-ə məxsus 1.110.474 manat pul vəsaiti İSSER-də qalmış bu səbəbdən illik 5% olmaqla PDL 69.404 manat məbləğində gəlirindən məhrum olmuşdur. Odur ki, 69.404 manat məbləğində əldən çıxmış fayda İSSER-dən alınaraq PDL verilməlidir.
55. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2024-cü il tarixli e-2-2(113)-66/2024 saylı qətnaməsi ilə ilkin iddia ərizəsi qismən təmin edilmiş, Cavabdeh MMC-dən 70.000 manat borc məbləği və həmin məbləğə hesablanmış 12.600 manat ƏDV məbləği, 3500 manat dəbbə pulu və dövlət rüsumunun əvəzi olaraq 348,3 manat tutularaq iddiaçı “İddiaçı”nə ödənilmiş, ilkin iddia qalan hissədə rədd edilmişdir. Qarşılıqlı iddia ərizəsi qismən təmin edilmişdir. Cavabdeh “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialından 20.000 ABŞ dolları məbləğində borc və həmin məbləğə hesablanmış 2070,4 ABŞ dolları faiz borcu (tutulduğu anda Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilmiş ABŞ dollarının manata nisbətən məzənnəsi nəzərə alınmaqla Azərbaycan manatı ekvivalenti ilə), 2394 manat məbləğində pul vəsaiti və dövlət rüsumunun əvəzi olaraq 210 manat tutularaq iddiaçı Cavabdeh MMC-yə ödənilməmişdir. Qalan hissədə qarşılıqlı iddia ərizəsi təmin edilməmişdir.
56. Məhkəmə gəldiyi nəticəni onunla əsaslandırmışdır ki, ilkin iddia ərizəsi üzrə İSSER-in birinci tələbi xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləsi üzrə yaranmış 135.594,5 manat borc məbləği və bu məbləğə hesablanmış 24.407 manat ƏDV-nin cavabdeh PDL-dən tutularaq iddiaçıya ödənilməsi təşkil edir. Bu hissədə tələbi məhkəmə qismən əsaslı hesab edir. Belə ki, xx.xx.2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqavilənin 2.3cü bəndinə əsasən müqavilə üzrə ödəmələr (o cümlədən avans ödənişi) PDL tərəfindən avans ödənişi və aralıq ödənişlər qaydasında, İSSER-in təqdim etdiyi sənədlər (qaimələr, aktlar, digər sənədlər) əsasında, ən qısa müddət ərzində, lakin 3 iş günündən gec olmamaq şərti ilə aparılır. İş materialları ilə müəyyən olunur ki, İSSER tərəfindən PDL-ə göndərilmiş işlərin görülməsi ilə bağlı bütün e-qaimələr üzrə əsas məbləğlərə dair ödənişlər tam həyata keçirilib, yalnız EBCD465779 saylı xx.xx.2022-ci il tarixli e-qaimə üzrə ədv-siz məbləğ 300.000 manat olduğu halda, həmin qaimə üzrə cəmi 230.000 manat ödəniş edilib. Beləliklə, Məhkəmə qeyd etmişdir ki, hazırkı halda iddiaçı tərəfindən mübahisəli müqavilə üzrə xidmətlərin göstərilməsi, eləcə də cavabdeh tərəfindən həmin xidmətlərə görə xidmət haqqının vaxtında ödənilməməsi və nəticədə cavabdehin iddiaçıya 70.000 manat borcunun qalması faktları iş materiallarına əlavə edilmiş sənədlərlə, ələxsus da təsdiq edilmiş EBCD465779 saylı elektron qaimə üzrə əsaslı ödənişin (230.000 manatın) edilməsi ilə öz təsdiqini tapır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 02 fevral 2021-ci il tarixli, 26 №-li qərarı ilə təsdiq edilmiş "Elektron vergi hesab-fakturalarının tətbiqi, uçotu və istifadə Qaydalarının": 1.2-ci bəndinə əsasən Elektron qaimə-faktura bu Qaydalara uyğun olaraq tərtib edilən və elektron formada hazırlanaraq vergi orqanında uçotda olan şəxslərə göndərilən və ya malların təsərrüfatdaxili yerdəyişməsinin rəsmiləşdirilməsini təsdiq edən ilkin uçot sənədidir; 3.1-ci bəndinə əsasən vergi ödəyicisi bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində nəzərdə tutulan elektron qaimə-faktura istisna olmaqla, digər elektron qaimə-fakturanı elektron formada göndərir. Vergi ödəyicisi bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində qeyd olunan elektron qaimə-fakturanı elektron formada tərtib edərək təsdiq edir. 3.2-ci bəndinə əsasən elektron qaimə-faktura (bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində qeyd olunan elektron qaimə-faktura istisna olmaqla) vergi ödəyicisi tərəfindən müvafiq qaydada hazırlanıb təsdiq edildikdə, Portal vasitəsilə avtomatik olaraq qəbul edənin bu səhifədə yaradılmış elektron kabinetinə göndərilir. 3.3-cü bəndinə əsasən cari elektron qaimə-faktura (bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində qeyd olunan elektron qaimə-faktura istisna olmaqla) göndərildiyi vaxtdan 5 gün müddətində qəbuledən tərəfindən düzəliş üçün qaytarıla və ya təsdiqlənə bilər. Düzəliş üçün qaytarılmış elektron qaimə-faktura göndərən tərəfindən düzəliş edildikdən sonra yenidən təqdim oluna bilər. 3.4-cü bəndinə əsasən bu Qaydaların 2.2.2-ci, 2.2.3-cü, 2.2.6-сı, 2.2.9cu və 2.2.10-cu yarımbəndlərində qeyd olunan elektron qaimə-faktura növləri istisna olmaqla, cari elektron qaimə-faktura 5 gün müddətində qəbuledən tərəfindən təsdiq edilmədikdə (düzəliş üçün qaytarılmış elektron qaimə-fakturalara münasibətdə düzəliş edilərək, təqdim olunduqdan sonra 5 gün müddətində), həmin elektron qaimə-faktura proqram təminatı tərəfindən təsdiq edilir. Bununla bağlı məhkəmə qeyd etmişdir ki, xidmətlərin göstərilmədiyi halda cavabdeh iddiaçı tərəfindən ona göndərilmiş elektron qaimələri təsdiqləməkdən qanunla müəyyən edilmiş 5 gün müddətində imtina edər və ən azı bununla bağlı öz etirazlarını bildirərdi. Lakin hazırki işdə bu hal mövcud olmadığına və qarşı tərəfdən EBCD465779 saylı elektron qaimə təsdiq və həmin qaimə üzrə qismən ödənişlərin edildiyinə görə xidmətin qəbul edilməsi mənasına gəlir. İddiaçı tərəfindən təqdim edilmiş sübutlarla təsdiq olunur ki, tərəflərin razılaşması əsasında müəyyən olunmuş xidmətlər həm müqavilə şərtlərinə uyğun olaraq faktiki tamamlama aktları ilə, həmçinin, Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən olunmuş qaydada iddiaçı tərəfindən PDL-ə təhvil verilmiş, sonuncu tərəfindən xidmətlər qəbul olunsa da, 70.000 manat ödənilməmiş qalmışdır. Məhkəmə hesab etmişdir ki, ilkin iddia tələbi 70.000 manat və həmin məbləğə hesabanmış 12600 manat ƏDV borcuna dair hissədə əsaslı olduğundan və buna dair sübutlar təqdim edildiyindən təmin edilməlidir. İklin iddia üzrə cavabdeh PDL tərəfindən bu hissədə irəli sürdüyü dəlilləri məhkəmə tamamilə əsassız və qanunsuz hesab etmişdir. Belə ki, birincisi, məhkəmə araşdırılması zamanı da müəyyən olundu ki, işlərin təhvil-təsliminə dair son iki (006 və 007 nömrəli) aktları cavabdeh-PDL tərəfindən təsdiq olunmasa da, həmin aktlarda qeyd olunan bəzi işlərin görülməsini həm PDL-in nümayəndələrinin şifahi izahatı ilə, həm də məhkəməyə təqdim olunmuş PDL-in səlahiyyətli nümayəndəsinin imzası və möhürü ilə təsdiq edilmiş “qeyd olunan müqavilə üzrə İSSER tərəfindən görülmüş işlərin cədvəlləri”ndə də öz təsdiqini tapmışdır, digər tərəfdən əgər 70.000 manat hissəsi ödənilməyən EBCD465779 saylı elektron qaimədə göstərilən 300.000 manatlıq işlər İSSER tərəfindən görülməsəydi, həmin qaimə ümumiyyətlə təsdiq olunmazdı, üstəlik 230.000 manatı da ödənilməzdi. 135.594,5 manat borc məbləğinin təmin edilməyən 65594,50 manata dair hissədə isə məhkəmə qeyd etmişdir ki, tələb bu hissədə əsassız olduğundan və həmin məbləğin mövcudluğunu təsdiq edən sübutlar təqdim edilmədiyindən təmin edilməməlidir. Belə ki, tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilənin 1.1, 2.1. və 2.3-cü bəndlərinə əsasən ödənişin PDL tərəfindən hansı şəkildə ediləcəyi tənzimləndiyindən və iddiaçı tərəfindən həmin şərtlər çərçivəsində ödənişin tələb edə bilcəyi barədə razılaşdıqlarından, həmin tələblərə riayyət edilməsinə dair iddiaçı məhkəməyə sənəd-sübut təqdim etmədiyindən və “elektron qaimənin yalnız PDL tərəfindən ödənişə hazır olduğunu bildirdiyi halda vurduqlarını, sonradan isə müqaviləyə xitam verildiyi üçün e-qaimənin vurulmasına zərurət görmədikləri” arqumentini tamamilə əsassız hesab edərək 65594,50 manat borc tələbinə dair iddianın və ona hesablanmış ƏDV məbləğinin təmin edilməməsi qənaətinə gəlmişdir. İlkin iddianın digər hissəsi olan əldən çıxmış faydaya görə 188.405,5 manat məbləği və bu məbləğə hesablanmış 33.912,99 ƏDV-nin tutulması tələbini məhkəmə tamamilə əsassız hesab edərək aşağıdakıları qeyd etmişdir. Belə ki, iş materialları ilə müəyyən olunur ki, tərəflər arasında bağlanmış müqaviləyə Sifariçi-PDL tərəfindən xx.xx.2022-ci il tarixində xitam verilmişdir. Xitam verilməsinə əsas kimi isə Podratçı tərəfindən 21 gündən artıq müddətdə işlərin dayandırılması və Müqavilənin 12.1.2-ci maddəsi göstərilmişdir. İddiaçı tərəf əldən çıxmış faydaya görə 188.405,5 manat məbləğə dair irəli sürmüş dəlili ondan ibarət olmuşdur ki, PDL müqaviləyə təktərəfli qaydada əsassız olaraq xitam verməsi səbəbindən İSSER müqavilə üzrə işləri tamamlamaqla razılaşdırılmış ümumi muzdu əldə etmək imkanından məhrum edildiyini bildirmişdir. Qarşı tərəf isə müqaviləyə iddiaçının təqsiri üzündən xitam verildiyi üçün bu hissədə də tələbi qəbul etmədiklərini bildirmiş. Qeyd olunanlardan göründüyü kimi iddiaçı tərəf müqaviləyə xitam verilməsi səbəbindən 188405,5 manat məbləğində ödənişdən məhrum olunduğunu qeyd etsə də həmin məbləğin əsaslılığını və xitamın əsasının sifarişçinin hərəkətləri nəticəsində yarandığını sübut etmək vəzifəsi mülki prosessual qanunvericiliyin tələbləri baxımından iddiaçının üzərinə düşür. Lakin qeyd olunan xüsusatlarla bağlı iddiaçı tərəfindən məhkəməyə heç bir sübut təqdim olunmamışdır. Bununla belə ilkin iddia tələbinin digər hissəsi olan əlavə X20 olan 201.291,00 manat məbləği və bu məbləğə hesablanmış 36.232,38 manat ƏDV tələbi ilə bağlı da məhkəmə hesab etmişdir ki, tələb bu hissədə əsassızdır. İddiaçı tərəf əlavə işlərin görülməsinə dair sübut qismində məhkəməyə yalnız email yazışmalarını təqdim etmiş. Lakin həmin yazışmalardan əlavə işlərin görülməsinə, işlərin həcmi, dəyəri və sair şərtlərinə dair qarşı tərəfin razılığının olması və işlərin təhvil verilməsi müəyyən edilmir. Əlavə işlərə dair iş materiallarında olan aktlar yalnız İSSER tərəfindən təsdiq edilmişdir. Həmçinin, ekspert rəyindən də görünür ki, ekspertiza zamanı İSSER tərəfindən müqavilədən kənar əlavə işlərin icra edilməsinin müəyyən edilməsi mümkün olmamışdır. Məhkəmə ilkin iddia üzrə iki tələb yəni müqavilə üzrə işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə görə məruz qalınan zərər olaraq 512.277,91 manat və zəmanət məktubunun verilməsi ilə bağlı dəymiş zərər olaraq 6.471,23 manat məbləğində tələb olunan pul məbləğlərini iddiaçı ona dəymiş zərər kimi tələb etdiyindən hər iki tələbə birgə qiymət verilməsini məqsədəuyğun hesab etmişdir. Həmin tələblərlə bağlı məhkəmə qeyd etmişdir ki, əsassız olduğundan iddia həmin hissələrdə təmin edilməməlidir. Müqavilə üzrə işlərinin gec bitməsinə görə 512.277,91 manat zərərə məruz qaldığını bildirmiş və əsas kimi müqavilə münasibətlərinə xitam verilməsinə görə ərazidə qaldığını və texnikalara, işçilərə və xidmətlərə əlavə ödənişlər etdiyini qeyd etmişdir. Lakin müqavilə şərtlərinə əsasən (Müqavilənin 4.22, 4.24, 4.25, 4.26, 4.27, 4.33 və s.bəndləri) İSSER-in qeyd etdiyi bütün xərclər onun özünə aid edilmişdir. Digər tərəfdən, əgər işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə səbəb qarşı tərəf olmuşdursa, İSSER yarana biləcək əlavə xərclərini nəzərə alaraq özü müqavilədən birtərəfli qaydada imtina edə bilərdi. Lakin, göründüyü kimi ikitərəfli razılıq əsasında (tərəflərin öz gəlir və xərclərinin risklərini görərək) müqavilə münasibətləri olduğu kimi davam etmişdir. Bundan əlavə məhkəmə ilkin iddia tələbinin ödəmələrdəki gecikmələrə görə dəbbə pulu olaraq 161.380 manat məbləğin tutulması tələbini qismən əsaslı hesab etmişdir və gəlmiş olduğu nəticəni aşağıdakı kimi əsaslandırır. Belə ki, iddiaçı borcun ödənilməsinin gecikdirilməsinə görə tərəflər arasında bağlanmış müqavilənin 7.7-ci bəndinə əsasən hesablanmış 161.380 manat cərimə pulunun cavabdehdən tutulması tələbini irəli sürmüşdür. Məhkəmə tələb olunan dəbbə pulunun əsas borc məbləğinə nisbətini, eləcə də həm kreditorun, həm də borclunun əsaslı mənafeyini nəzərə alaraq hesab etmişdir ki, cavabdehdən tutulması məhkəmə tərəfindən təmin olunan 70.000 manat əsas borca münasibətdə 161.380 manat məbləğində dəbbə pulu tənasübsüz surətdə yüksək olduğundan həmin məbləğ azaldılaraq cavabdehdən tutulacaq dəbbə pulu 3500 manat məbləğində müəyyən edilməlidir. Məhkəmə qarşılıqlı iddia tələbinin təmin olunmayan hissələrinə dair aşağıdakıları qeyd etmişdir. Qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı 24 noyabr 2021-ci il tarixli 1421-221 nömrəli müqaviləyə əsasən 1.110.474 manat miqdarında “İSSER” tərəfindən PDL-dən görülmüş işlərin dəyərindən artıq olaraq alınmış pul vəsaitinin, 618280 manat ödənilmiş ƏDV-nin, layihənin vaxtında tamamlanmadığı və işlərin yekunlaşdırılmadığı üçün PDL MMC-nin işgüzar nüfuzuna dəymiş ziyanın əvəzi olaraq və müqavilənin vaxtında tamamlanmadığı üçün PDL-ə dəymiş maddi ziyanın əvəzi kimi 1.125.210 manat məbləğinin, 490.262 manat miqdarında dəbbə pulunun, 1.110.474 manat məbləği üçün hesablanmış 69404 manat məbləğində əldən çıxmış faydanın tutulmasını tələb edir. Məhkəmə ilkin iddia tələbinin təmin olunan hissələrinə olan əsaslandırmasına (qətnamənin 118-130 §) istinadən hesab etmişdir ki, ilkin iddia qismən təmin olunduğu üçün § 167-də qeyd olunan qarşılıqlı iddia tələbləri təmin edilə bilməz. Belə ki, məhkəmə araşdırılması zamanı müəyyən olundu ki, tərəflər arasında işlərin görülməsinə dair təhvil-təslim baş tutmalı, ondan sonra elektron qaimələr göndərilməklə, ödənişlər həyata keçirilməlidir. Təhvil-təslim aktları imzalansa da, ödənişlərin təyinatı kimi hər-hansı akt deyil, elektron qaimələrin nömrələrinə istinad edilmişdir. Qarşılıqlı iddia üzrə cavabdeh-İSSER tərəfindən iddiaçı-PDL-ə göndərilmiş bütün 11 (sistem tərəfindən təsdiq olunmuş bir qaimə istisna olaraq) elektron qaimələr PDL tərəfindən beş gün keçmədən belə şəxsən təsdiq edilmişdir və bütün 11 qaimə üzrə əsas məbləğ və həmin məbləğlərin ƏDV-ri PDL tərəfindən ödənilmişdir. Yalnız bir elektron qaimə üzrə 70.000 manat ödənilməmişdir, həmin hissəyə dair də məhkəmə əsaslandırmasını əvvəlki paraqraflarda bildirmişdir. Lakin, belə olduğu halda qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı-PDL-in ikitərəfli təsdiq olunmuş ilk 001 və 002 nömrəli təhvil-təslim aktlarını işlər görülmədən, sadəcə İSSER tərəfindən işlərin görülməsi üçün pulun tələb olunduğu üçün təsdiq etdiyini və həmin işləri qəbul etmədiklərini, ilk iki elektron qaimə üzrə ödənilən məbləğlərin sadəcə avans ödənişi olduğunu qeyd etməsini tamamilə əsasız hesab etmişdir. Belə ki, müqavilə şərtlərinə əsasən birinci mərhələdə müqavilə qiymətinin 10%-i məbləğində avans ödənişi nəzərdə tutulmuşdur. Əvansın ödənilməsi üçün hər-hansı təhvil-təslim aktının və ya e-qaimənin təqdim edilməsi zərurəti mövcud deyil. Beləliklə, sifarişçi tərəfindən Podratçıya ödənilən məbləğ avans idisə, ödənişin təyinatında müqavilənin rekvizitlərinə istinad edərək “avans ödənişi” qeyd edilə bilərdi. PDL tərəfindən isə İSSER-ə ödənilən bütün məbləğlər isə məhz artıq görülmüş işlərə və vürülmüş eqaimələrə görə edilmişdir. Məhkəmə onu da qeyd etməyi zəruri hesab etmişdir ki, qarşılıqlı iddia ərizəsi üzrə iddiaçı bildirir ki, cavabdeh İSSER tərəfindən “servis yolu” adlı işin ümumiyyətlə görülmədiyini etiraf edir, lakin görülmədiyi işin həcmini isə 188.405,5 manat göstərir, halbuki, elə bircə “servis yolu” adlı işin cəmi dəyəri 224.000 manat təşkil edir. Qarşılıqlı iddia üzrə cavabdeh-İSSER isə bildirdi ki, işin gedişatı zamanı bəzi işlərin həcmi dəyişdiyi üçün, ümumi müqavilə dəyərini dəyişməmək üçün, tərəflər “servis yolu” adlı işin dəyərini azaltmaq qərarına gələrək 1 metr yolun dəyərini 20 manatdan 10,75 manata endirərək cəmi dəyəri 224.000 manat deyil, 120.400 manat müəyyən edilmişdir. Məhkəmə iş materiallarını araşdıraraq müəyyən etmişdir ki, həqiqətən də müqavilə bağlanarkən “servis yolu” adlı işin cəmi dəyəri 224.000 manat müəyyən edilsə də, bütün təhvil-təslim aklarında həmin işin 1 metr dəyəri 20 manatdan, 10.75 manata endirilmişdir, bundan əlavə “Boru xətti AD-BB-2” işin həcmi isə müqavilə bağlanarkən protokolda 6160 metr olduğu halda, sonradan 6918 metrə qaldırılmışdır, “Boru xətti AD-BB-1” adlı işin həcmi də artırılaraq 980 metrdən 1200 metr göstərilmişdir və s. Beləliklə, danılmaz haldır ki, tərəflər işin gedişatı zamanı işlərin ümumi smetasına (bəzi işlərin dəyərində, bəzi işlərin həcmində) qarşılıqlı razılıq əsasında (təhviltəslim aktlarında göstərməklə) dəyişikliklər etmişlər. Ona görə məhkəmə hesab etmişdir ki, qarşılıqlı iddia ərizəsi üzrə iddiaçı PDL-in digər işlərdə dəyişikliklərin edilməsini qəbul edərək, sadəcə servis yolu ümumiyyətlə görülmədiyi üçün həmin işin dəyərini müqavilə bağlanarkən 224000 manat kimi qəbul edilməsi və heç bir qiymət azaldılmasını qəbul etməməsi tamamilə əsassız hesab edilməlidir. Beləliklə, ilkin iddia ərizəsi qismən təmin edildiyi üçün qarşılıqlı iddia üzrə müqaviləyə görə artıq ödənilmiş pulun, ədv-in geri qaytarılması, həmin məbləğə hesablanmış dəbbə pulu, işin tamamlanması üçün çəkilən xərc kimi göstərilən məbləğlərin qarşılıqlı iddia üzrə cavabdehdən tutulması tələbi təmin edilə bilməz. Həmçinin layihənin vaxtında tamamlanmadığı və işlərin yekunlaşdırılmadığı üçün PDL-nin işgüzar nüfuzuna dəymiş ziyanın əvəzi ödənilməsi tələbi də məhkəmə hesab etmişdir ki, iddiaçının formal mülahizələrdən ibarət olduğundan təmin edilə bilməz. Qarşılıqlı iddiaçı eyni zamanda qarşılıqlı cavabdehin müqavilə üzrə öhdəliklərini yarımçıq görməsi ucbatından layihənin yarımçıq qaldığını və buna görə də tamamlama işlərinin yerinə yetirilməsi məqsədi ilə digər şirktətlərlə xidmət müqaviləsi bağlamaq məcburiyyətində olduğunu, nəticədə ona dəymiş maddi ziyanın 1.125.210 manat müəyyən edildiyini və bunu qarşı tərəfdən tutulmasını məhkəmədən xahiş etmiş, lakin məhkəmə hesab etmişdir ki, tələb bu hissədə də əsassız olduğundan təmin edilə bilməz. İlk olaraq məhkəmə qeyd etmişdir ki, qarşılıqlı iddiaçının da qeyd etdiyi kimi hazırkı layihə iri bir layihə olduğundan, layihənin qiyməti 19.000.000 manatdan çox təşkil etmişdir və həmin layihənin bir hissəsini qarşılıqlı iddia üzrə cavabdeh tərəfindən görülməsinə dair müqavilə bağlanmışdır. Lakin, PDL-in iddia etdiyi kimi digər şirkətlərlə bağlamış müqavilə əsasında görülmüş işlərin məhz İSSER tərəfindən yerinə yetirilməli olduğu işlərə aidiyyəti məhkəmə gedişatı zamanı sübuta yetirilməmiş və keçirilmiş ekspertiza zamanı da münasibət bildirilməmişdir (belə olduğu halda PDL tərəfindən ekspertiza tədqiqatı zamanı ekspertə zəruri sənədləri və izahatları təqdim etməklə həmin işlərin identifikasiyası, hansı şirkətlər tərəfindən görülməsi müəyyən edilə bilərdi). Bəli, PDL tərəfindən məhkəməyə İSSER-dən başqa da digər şirkətlərlə bağlanmış müqavilələri, təhvil-təsmil aktlarını, ödəniş sənədlərini təqdim etsə də, onların məhz İSSER-in yarımçıq qoyduğu işlərin tamamlanmasına yonəldiyini müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Çünki həmin müqavilələr üzrə göstərilən əksər işlər belə İSSER ilə bağlanan müqavilədə nəzərdə tutulan işlərdən fərqlidir (malların alınması, yaşıllaşdırma işləri və s.). Digər tərəfdən, məhkəmə bir daha da vurğulamışdır ki, İSSER ilə bağlanan müqavilənin dəyəri cəmi 3.300.000 manat olduğu halda, ümumi layihənin dəyəri 19.580.000 manat olmasını nəzərə alaraq, qalan işlərin görülməsi üçün digər şirkətlərlə müqavilələrin bağlanması, ödənişlərin edilməsi ağlabatan hesab edilməli və ümumi 19580000 manatlıq layihənin davamı kimi giymətləndirilməlidir. Beləliklə, məhkəmə PDL tərəfindən məhkəməyə digər şirkətlərlə bağlanan müqavilələrin təqdim edilməsini sadəcə İSSER-ə olan borcun ödənilməsindən yayınmaq məqsədi kimi giymətləndirir. Qeyd olunanlardan göründüyü kimi iddianın bu hissədə təmin edilməsi üçün əsaslar mövcud deyildir. Məhkəmə qarşılıqlı iddia ərizəsinin təmin olunan 20.000 ABŞ dolları məbləğində borc və həmin məbləğə hesablanmış 2070,4 ABŞ dolları faiz borcu (tutulduğu anda Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilmiş ABŞ dollarının manata nisbətən məzənnəsi nəzərə alınmaqla Azərbaycan manatı ekvivalenti ilə) hissəsi ilə bağlı aşağıdakıları qeyd etmişdir. İşdə olan İSSER ilə PDL arasında xx.xx.2022-ci il tarixdə tərtib edilmiş və hər iki tərəfin imza və möhürü ilə təsdiq edilmiş akta əsasən PDL tərəfindən 10000 ABŞ dolları məbləğində pulun İSSER-ə təqdim edilməsi və həmin məbləğin xx.xx.2022-ci il tarixə kimi geri qaytarılması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda X30 ilə aparılmış xx.xx.2022-ci il tarixli whatsapp yazışmasından da göründüyü kimi 10000 ABŞ dolları məbləğində pul verildiyi qeyd olunmuşdur. İlk dəfə qarşılıqlı iddia ərizəsi verilərkən iddiaçı cavabdeh İSSER-dən tərəflər arasında əməkdaşlıq müddəti ərzində ona verilən 20.000 ABŞ dolları məbləğinin borc olaraq verildiyini bildirmiş və həmin məbləğin qaytarılmasını tələb etmişdir. Soradan isə dəqiqləşmə ərizəsi verərək həmin məblığin məhz işlərin görülməsi üçün verildiyinə istinad edərək həmin 20.000 ABŞ dollarını məbləğini digər tələbi olan – “müqavilə üzrə görülməyən işlərə görə artıq ödənilmiş pul” tələbinə daxil edərək birgə tələb etmişdir. Cavabdeh-İSSER-in qanuni təmsilçisi həm şifahi izahatı zamanı, həm də PDL-in pretenziya məktubuna cavabında 20.000 ABŞ dolların verildiyini etiraf etmişdir, lakin podrat müqaviləsi üzrə ödənişlərin gecikdirdiyinə istinad edərək həmin məbləği PDL-ə qaytarmadığını, sahədə olan işçilərə xərclədiyini bildirmişdir. İş materialları əsasında müəyyən edildi ki, qarşılıqlı iddia üzrə cavabdehə verilən 20.000 ABŞ dolları podrat müqaviləsi üzrə ödəniş kimi deyil (podrat müqaviləsi üzrə ödənişlər yalnız manatla və köçürmə yolu ilə, görülən işlərə dair vurulan e-qaimə əsasında aparılırdı), geri qaytarılması şərti ilə verilmişdir və buna görə də məhkəmə hesab etmişdir ki, qeyd olunan 20.000 ABŞ dolları podrat müqaviləsindən kənar, borc münasibətləri çərçivəsində giymətləndirilməli və prosessual qənayət baxımından (yenidən ayrıca iddia ərizəsinin verilməməsi məqsədi ilə, eyni ilə pul tələbi olduğunu və tərəflərin bir-birini podrat münasibətləri çərçivəsində tanımasını və podrat və borc münasibətlərinin dolayı bağlılığını nəzərə alaraq) hazırki işlə birgə baxılması mümkün hesab edilməlidir. Mübahisə predmeti olan məbləğin verilməsi və həmin məbləğin qəbul edilməsi işdə olan və qarşılıqlı cavabdehin nümayəndəsinin etirafı ilə öz təsdiqini tapdığından məhkəmə hesab etmişdir ki, iddia həmin hissədə təmin edilməlidir. Bundan əlavə qarşılıqlı iddia ərizəsi üzrə iddiaçı 1.110.474 manat (müqavilə üzrə görülməyən işlərə görə artıq ödənilmiş pul) məbləğinə daxil etdiyi 20.000 ABŞ dollarına hesablanmış 69404 manat məbləğində əldən çıxmış faydanın tutulmasını da tələb etmişdir. Məhkəmə hesab etmişdir ki, iddia tələbi bu hissədə 2070,4 ABŞ dolları məbləğində faiz borcu qismində tutulması qanuni və əsaslı hesab edilməlidir. Belə ki, məhkəmə hesab etmişdir ki, 20.000 ABŞ dolları borca qaytarılmayan müddət üçün illik 5 faiz hesablamaqla 2070,4 ABŞ dolları məbləğində faiz borcu qarşılıqlı iddia üzrə cavabdehdən tutularaq iddiaçıya ödənilməlidir. Qarşılıqlı iddia tələbinin digər hissəsi olan 2394 manat miqdarında İSSER tərəfindən qüsurlu təhvil verilmiş işlərin təmir bərpası üçün çəkilən xərcin tutulması ilə bağlı məhkəmə hesab etmişdir ki, tələb haqlı olduğundan və işdə olan sübutlarla öz təsdiqini tapdığından təmin edilməlidir. Belə ki, müqavilənin 6.5-ci bəndinə əsasən İSSER Müqavilə üzrə öhdəliklərinin icrası üçün hər hansı təchiz etdiyi mallara 12 ay, görülmüş işlərə və xidmətlərə isə bu müqavilənin 6.1-ci maddəsinə uyğun olaraq işlər tam təhvil verildiyi gündən 24 ay müddətinə texniki təminat verir və təminat müddətində aşkar olunmuş qüsurlar İSSER-in vəsaiti hesabına ən qısa müddətdə aradan qaldırmazsa, PDL həmin malın dəyəri və vurulmuş maddi zərərə görə müvafiq qaydada cərimə tətbiq etmək hüququnu özündə saxlayır. İşdə olan xx.xx.2023-cü il tarixli hadisə hesabatına əsasən İSSER Group şirkətinə həvalə edilmiş AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə D1420 basqaılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində suvarma əməliyyatının aparılması zamanı qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsinin baş verdiyi, eyni zamanda Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi MEM-in xx.xx.2023-cü l tarixli, 3-16- 16/2-10/4973 saylı ekspert rəyində 5-ci sual üzrə- iş materiallarında olan xx.xx.2023-cü il tarixli 02/23 saylı Aktda əsasən AD-BB-2 basqılı boru kəmərinin PK 53+73 (İ Qazıməmməd-Qazax qaz kəməri ilə D1420 basqılı boru kəmərinin kəsişməsi) hissəsində qaynaq tikişlərinin açılması hadisəsi baş verdiyi və nəticədə dəymiş ziyanın aradan qaldırılması üçün aparılmış təmir-bərpa işlərinin dəyərinin 2394 manat məbləğində müəyyən olunduğu qeyd olunmuşdur. Qeyd olunanlara əsasən, məhkəmə hesab etmişdir ki, qarşılıqlı iddiaçı tərəfindən müqavilə üzrə qarşılıqlı cavabdeh tərəfindən öhdəliklərin icrası zamanı yol vermiş qüsur işdə olan sübutlarla təsdiq olunduğundan və qarşılıqlı cavabdeh tərəfindən həmin qüsurun aradan qaldırılması üçün çəkilmiş məbləğin İSSER-dən tutulması müqqavilə şərtlərinə, həmçinin qanunauyğun və əsaslıdır. Məhkəmə İSSER tərəfindən təhvil verilmiş qüsurlu iş (qaynaq tikişlərinin açılması) üçün 2394 manat məbləğə 1000 manat məbləğində cərimənin hesablanmasını əsassız hesab etmişdir. Belə ki, tərəflər arasında bağlanmış müqavilə şərtlərində müqavilə üzrə öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi zamanı cərimə məbləği hesablanması nəzərdə tutulmuş, qarşılıqlı iddiaçı həmin əsasla çıxış edərək dəbbə pulu məbləğinin tutulmasını məhkəmədən xahiş etmişdir. Lakin, 2394 manat məbləğində çəkilmiş xərcə dair yenidən cərimə məbləği hesablanması həm müqavilə şərtlərinə, həm də qanunvericiliyin tələblərinə zidd olduğundan təmin edilməməlidir.
57. İddiaçı “İsser X13 Hizmetleri Sanayi Ve Ticaret Anonim” Şirkəti həmin qətnamədən apellyasiya şikayəti verərək, İSSER-in ilk iddiasının təmin olunmadığı, qarşılıqlı iddianın isə qismən təmin olunduğu hissədə ləğv edilməsini, ilk iddianın həmin hissələrdə də təmin edilməsini, qarşılıqlı iddianın isə sözügedən hissədə də təmin olunmaması barədə yeni qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
58. Cavabdeh MMC həmin qətnamədən apellyasiya şikayəti verərək qətnamənin qismən - ilkin iddianın təmin edilən hissəsində ləğv edilməsi, ilkin iddianın rədd edilməsi, qarşılıqlı iddianın rədd edilən hissəsində ləğv edilməsi və qarşılıqlı iddianın tam təmin edilməsinə dair qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
Apellyasiya şikayətinin dəlilləri:
59. İddiaçı “İsser X13 Hizmetleri Sanayi Ve Ticaret Anonim” Şirkəti tərəfindən verilən apellyasiya şikayəti onunla əsaslandırılmışdır ki, İSSER-in birinci tələbi müqavilə üzrə yaranmış 135.594,5 manat borc məbləğinin və bu məbləğə hesablanmış 24.407 manat ƏDV-nin PDL-dən tutulmasına dair olmuşdur. Məhkəmə həmin tələbi qismən təmin etmişdir. Məhkəmə İSSER-in birinci tələbinin 65594,50 manata dair hissəsini e-qaimə göndərilməməsi səbəbindən təmin etməmiş, hüquqi mövqeyini isə müqavilənin 1.1, 2.1. və 2.3-cü bəndləri və Vergi Məcəlləsinin 71-1-ci və 16.1.11-6-cı maddələri ilə əsaslandırmışdır. Halbuki, istinad olunan normalar müqavilə tərəflərinin (iştirakçılarının) vergitutma məsələləri ilə bağlı hüquq və vəzifələri, o cümlədən vergi qanunvericiliyinə əmək etmək baxımından əhəmiyyət kəsb etməkdədir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun "xxxx" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin direktoru H.Əliyevin şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 9 fevral 2021-ci il tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 20 aprel 2022-ci il tarixli qərarında da qeyd olunmuşdur ki, “...lazımi qaydada tərtib olunaraq göndərilmiş və ləğv olunmamış və ya mübahisələndirilməmiş elektron vergihesab fakturaları öz-özlüyündə malların təqdim olunmasını, işlərin görülməsini, xidmətlərin göstərilməsini birbaşa təsdiq etmir və hər bir halda iddianın əsasını təşkil edən müqavilənin şərtləri, tərəflərin qarşılıqlı münasibətlərində yaranmış praktika, işgüzar adətlər, öhdəliklərin icrasının rəsmiləşdirilməsi üsulu nəzərə alınmaqla məhkəmələr tərəfindən işdəki digər sübutlarla əlaqəli şəkildə qiymətləndirilməlidir.” Dolayısı ilə, İSSER-in həmin normalara əməl etməməsi 65594,50 manata dair hissədə iddianın əsassız olduğu qənaətinə gəlməyə əsas vermir. Bu hissədə iddianın olub-olmamasına İSSER tərəfindən sahədə işlərin faktiki görülüb-görülmədiyini araşdırmaqla nail oluna bilərdi. Əslində məhkəmə bu istiqamətdə lazımi prosessual addımlar atmış, iş üzrə ekspertiza təyin edərək ekspert qarşısında müvafiq suallar qoymuşdur. Əldə edilmiş ekspert rəyi ilə sahədə müqavilə üzrə işlərin tamamilə görülmüş olduğu müəyyən edilir. Bunu tərəflər (nümayəndələr) də mübahisələndirməmişlər. PDL görülmüş işlərin çoxunun onun sifarişi əsasında başqa podratçılar tərəfindən icra edildiyini irəli sürsə də, buna dair sübutlar təqdim etməmişdir (sübutetmə yükü yer dəyişdirməsi prosessual hüquq normalarının pozulması hissəsində izah ediləcəkdir). Buna görə də, ağlabatan mühakimə əsasında sahədəki işlərin məhz İSSER görüldüyü qənaətinə gəlinməli və bu müəyyən olunduğuna görə, qeyd edilən tələbə müqavilənin, o cümlədən Mülki Məcəllənin öhdəliklərin icra edilməməsi (m. 442, 443, 448) və podrat müqaviləsinə (m. 752.1, 753.1, 769, 770) dair müddəalarını tətbiq etməli və iddia təmin olunmalı idi. Lakin yuxarıda da göstərildiyi kimi, məhkəmə bunu etməyərək qeyd edilən tələbə aid olmayan maddi hüquq normalarını (müqavilənin 1.1, 2.1. və 2.3-cü bəndlərini və Vergi Məcəlləsinin 71-1-ci və 16.1.11-6-cı maddələrini) tətbiq etmişdir. Bütün bunlar məhkəmənin, maddi hüquq normalarını pozduğunu və düzgün tətbiq etmədiyini göstərməkdədir. Bundan başqa, İSSER-in birinci tələbinin qismən deyil, tam şəkildə əsaslı olduğuna dair dəlillərini iş materiallarına əlavə edilmiş yazılı məhkəmə çıxışının 1- ci hissəsində a, b, c, d, e, f və g alt bəndlərinə ayırmaqla ətraflı izah etmişlər. Burada təkrarçılığa yol vermədən həmin arqumentlərin də apellyasiya şikayətinin dəlilləri kimi nəzərdən keçirilməsini xahiş edirlər. İSSER-in İkinci tələbini əldən çıxmış faydaya görə 188.405,5 manat məbləğinin və bu məbləğə hesablanmış 33.912,99 ƏDV-nin tutulması təşkil edir. Həmin tələbin əsassız olduğu qənaətinə gələn məhkəmə, bu mövqeyini Mülki Məcəllənin 759.1-ci və 759.2-ci, o cümlədən 21.2-ci maddələrinə istinadən belə əsaslandırmışdır ki, sübut etmək vəzifəsi üzərinə düşən İSSER, həmin məbləğin əsaslılığını və xitamın əsasının sifarişçinin hərəkətləri nəticəsində yarandığını sübut edə bilməmişdir. Beləliklə məhkəmə, bu tələbə olduqca səthi (dayaz) yanaşmış, lazımi hüquqi araşdırmanı həyata keçirtməmişdir. Ümumiyyətlə məhkəmə bu nəticəyə, sübutetmə yükünün bölüşdürülməsi baxımından prosessual qanunvericiliyin müəyyənləşdirdiyi prinsiplərə əməl etməməsi səbəbindən gəlmişdir (prosessual hüquq normalarının pozulması hissəsində bununla bağlı ətraflı izahat veriləcəkdir). Halbuki, Müqavilənin qeyd edilən əsasla (İSSER-in təqsirindən dolayı) ləğv edilməsi üçün heç bir səbəb olmamışdır. Belə ki, PDL tərəfindən 2022-ci ilin noyabr ayında sahədə suvarma işlərinin aparılacağı barədə İSSER-ə məlumat verilmiş və bu səbəbdən də sahədə işlərin dayandırılması tapşırılmışdır. Bundan sonra PDL-in layihə rəhbəri (nümayəndəsi) Eldar Məlikməmmədov xx.xx.2022-ci il tarixli mail vasitəsilə İSSER-ə bildirmişdir ki, sahədə suvarma işləri 01 dekabr 2022-ci il tarixdə yekunlaşacaqdır, işlərin başlanması ilə bağlı planlamanı bunu uyğun tənzimləyin. Bununla belə, PDL işlərin dayandırılması təlimatını verdiyi həmin müddətdə, daha dəqiqi xx.xx.2022-ci il tarixdə İSSER-ə göndərdiyi bildirişlə işlərin dayandırılması halına əsaslanaraq tərəflər arasındakı 24 noyabr 2021-ci il tarixli müqaviləyə xitam verdiyini bildirmişdir. Göstərilənlərə əsasən, PDL-in Müqaviləyə təktərəfli xitam verməsi (müqavilənin tələblərinə zidd olmaqla birlikdə) Mülki Məcəllənin 759.1-ci maddəsi ilə izah oluna bilər. Belə ki, həmin maddədə, sifarişçinin işlər qurtaranadək istənilən vaxt müqavilədən imtina edə biləcəyi nəzərdə tutulmuş, bununla yanaşı xüsusi olaraq vurğulanmışdır ki, sifarişçi bu halda podratçıya yerinə yetirilmiş işin haqqını verməli və müqavilənin ləğvi ilə vurulan zərərin əvəzini ödəməlidir. Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, iş materiallarından işdəki gecikmələrin İSSER-in təqsirindən deyil, əksinə PDL təqsirindən irəli gəldiyini müəyyən etmək mümkündür. Bu halın sübutu kimi PDL-in öhdəliklərini vaxtında icra etməməsini təsdiq edən maillərdən bəzilərini aşağıda qeyd etməyi zəruri hesab edir: - xx.xx.2022-ci il tarixli (17:07) maillə PDL-in layihə rəhbəri M.Eldar kanallara qum sərilməsi ilə bağlı hələ də qərar vermədiklərini İSSER-in diqqətinə çatdırır (Aydın məsələdir ki, bu məsələdə qərar verilməməsi kanala boru endirilməsini və montajını mümkünsüz etmişdir). - xx.xx.2022-ci il tarixli (15:35) maillə İSSER təcili quma ehtiyac olduğunu PDL-ə bildirmişdir. Həmin maillə həmçinin kanala yığılan suyun təxliyyəsi ilə bağlı yer göstərilməsi tələb edilir. - xx.xx.2022-ci il tarixli (14:50) mailindən görünür ki, İSSER hələ də suyun təxliyyəsi üçün yer bildirilməsini istəyir. - xx.xx.2022-ci il tarixli (10:36) maillə İSSER hansı müddətdə və hansı səbəblərdən sahədə işləyə bilmədiyi barədə cədvəl tərtib etməklə PDL-ə məlumat verir. Cədvəldən görünür ki, qum gəlməməsi səbəbindən 47 gün, boru gəlməməsi səbəbindən 25 gün ərzində sahədə iş görülə bilməmişdir (həmçinin bu maillə əlavə iş kimi əlavə qazma işlərinin görüldüyü də təsdiq olunur. Belə ki, maildə N2-də təməl qazıntısının 2 metr daha dərinləşdirilməsi barədə PDL məlumatlandırılmışdır). - xx.xx.2022-ci il tarixli (14:32) maillə PDL qaz borusu ilə BB2 xəttinin kəsişdiyi barədə məlumatlandırılaraq məsələnin təcili həll olunması xahiş edilir. xx.xx.2022-ci il tarixli (17:00) maillə İSSER BB2 xəttinin Qaz boru xətti ilə kəsişməsində işlərin görülməsi üçün icazə alınıb-alınmamasını soruşur. Eyni tarixli 18:57 maillə isə M.Eldar bunun üçün cavab gözlədiklərini İSSER-ə bildirir. - xx.xx.2022-ci il tarixli (16:16) maillə İSSER daha əvvəlki (xx.xx.2022-ci il və xx.xx.2022-ci il tarixli maillərlə bildirilən) tələblərinə rəğmən PDL-in hər hansı tədbir görmədiyini (öhdəliklərini icra etmədiyini) bildirməklə bu səbəbdən işlərində problemlər yaşadıqlarını diqqətə çatdırır. Maildən görünür ki, boru altına qum sərilməsilə bağlı vaxtında qərar verilməməsinin (o cümlədən vaxtında qum gətirilməməsinin) işin 45 gün gecikməsinə səbəb olması və bunun nəticəsində şirkətin (İSSER-in) maddi zərərə məruz qalması barədə PDL-ə iradlar bildirilir. Həmin maillə həmçinin 45 gündən sonra gətirilən qumun yetərli miqdarda olmadığı, sonradan isə boruların ümumiyyətlə qum sərilmədən çəkilməsi tapşırıldığı bildirilərək PDLə belə bir ironik sual ünvanlanır: “O zaman bizi nədən 45 gün boyunca gözlədərək maddi zərərə uğramağımıza səbəb oldunuz?”. - xx.xx.2022-ci il tarixli (12:40) mailində İSSER aprel ayında gələn borular ilə bağlı məlumat verir, o cümlədən boruların gətirilməsindəki gecikmələrin boş dayanmaya və işlərin gecikməsinə səbəb olduğunu bildirir. Həmin tarixli (14:53) maillə isə, bu mailə cavab olaraq bildirilir ki, boru təchizatı ilə bağlı lazımi tədbirlər alınacaqdır. Bu maildən də göründüyü kimi, müqavilənin 6-cı bəndinə əsasən iş mart ayının 1-də təhvil verilməli olduğu halda, bundan 1 ay keçməsinə rəğmən, PDL hələ də müqaviləyə öhdəliklərinə uyğun olaraq İSSERi boru ilə tam təchiz etməmiş və işlərin gecikməsinə səbəbiyyət vermişdir. - xx.xx.2022-ci il tarixli (16:05) mailindən görünür ki, PDL-dən M.Eldar boruların növbəti gəlmə tarixinin xx.xx.2022 olacağı barədə İSSER-ə məlumat verir (göründüyü kimi, 2 aydan çox keçməsinə rəğmən, PDL hələ də müqaviləyə öhdəliklərinə uyğun olaraq İSSER-i boru ilə tam təchiz etməmiş və işlərin gecikməsinə səbəbiyyət vermişdir). - xx.xx.2022-ci il tarixli (11:13) mailindən görünür ki, PDL hələ də BP keçidində, avtomobil yolu keçidində və Qazıməmməd qaz borusu keçidində işlərin görülməsi üçün razılıq (icazə) məsələsini həll etməmişdir. və s... (bu halı təsdiq edən çoxsaylı maillər məhkəmə çıxışında ətraflı şəkildə göstərilmişdir) Bunlardan əlavə, PDL-ə göndərilmiş günlük raportlardan da aydın görünür ki, müəyyən zaman kəsimlərində işlər müxtəlif səbəblərdən (materiallar təmin edilməməsi, müvafiq icazələrin alınmaması və s.) görülə bilməmiş və bu barədə PDL məlumatlandırılmışdır. Bununla bağlı günlük raportlara uyğun tərtib edilmiş “tikinti sahəsində iş görülməyən günlərin sayı” cədvəli məhkəməyə təqdim edilmişdir. Beləliklə, PDL-in Müqaviləyə əsassız olaraq təktərəfli qaydada xitam verməsi səbəbindən İSSER müqavilə üzrə işləri tamamlamaqla razılaşdırılmış ümumi muzdu əldə etmək imkanından məhrum edilmişdir. Bununla da İSSER-ə 188.405,50 manat (3.300.000 – 3.111.594,50) məbləğində zərər (əldən çıxmış fayda) vurulmuşdur. Odur ki, müqaviləyə təktərəfli qaydada xitam verməsi nəticəsində İSSER-ə vurulmuş həmin zərər İSSER-in xeyrinə tutulmalı idi. Lakin məhkəmə bunu etməməklə, Mülki Məcəllənin qeyd edilən normalarını mübahisəyə düzgün tətbiq etməmişdir. Məhkəmənin əlavə X20 olan 201.291,00 manat məbləğin və bu məbləğə hesablanmış 36.232,38 manat ƏDV-nin tutulması tələbini təmin etməməsi də əsassız olmuşdur. Qətnamədəki əsaslandırmadan görünür ki, məhkəmə əlavə işlərin görülməsinə dair tərəflər arasında email yazışmalarının mövcudluğunu qəbul etmişdir. Bununla belə məhkəmə yalnış olaraq hesab etmişdir ki, həmin yazışmalardan əlavə işlərin görülməsinə, işlərin həcmi, dəyəri və sair şərtlərinə dair qarşı tərəfin razılığının olması və işlərin təhvil verilməsi müəyyən edilmir. Halbuki, müqavilə üzrə işlərin icrası zamanı Müqavilədə nəzərdə tutulmayan əlavə işlərin İSSER tərəfindən görülməsi zərurəti yaranmışdır. Əlavə işlər ümumən iri tonajlı nəqliyyat vasitələrinin (boru tırlarının) sahəyə boru gətirə bilməsi üçün qrunt yolun düzəldilməsi, boruların yükləməsi, sahəyə gətirilməsi və boşaldılması, kanallara dolan suyun boşaldılması (təmizlənməsi) və həmin su üçün yeni kanal qazılması, əlavə qazıntı işlərinin aparılmasından ibarət olmuşdur. Həmin işlər Müqavilə üzrə İSSER tərəfindən görülməli olan işlərə və Müqavilənin 4-cü bəndində göstərilən öhdəliklərinə aid olmamışdır. Əlavə işlərin təfərrüatı ilə bağlı xx.xx.2022-ci il tarixli Cedvel 1 (AKTEK-001) tərtib edilmişdir. Müvafiq maillərlə əlavə işlər barədə PDL-ə məlumat verilmiş və həmin işlərin ayrıca muzd müqabilində yerinə yetirilməsi barədə razılıq əldə edilmişdir. Qeyd edilənlər mail yazışmaları ilə də öz təsdiqini tapır. Məsələn: 01.02.22 tarixli (16:06) yazışmada M.Eldar əlavə görülən işlərin həcmini və dəyərini istəyir. Həmin tarixdə ona 73.621 manatlıq iş cədvəli göndərilir. Daha sonra xx.xx.2022-ci il tarixli yazışma ilə M.Eldara həmin tarixədək görülmüş əlavə işlər üzrə 146.001 manatlıq AKT-EK-001 cədvəl göndərilmişdir. Bu akt bir neçə dəfə göndərilsə də, PDL tərəfindən ödəniş edilməmişdir. Əlavə işlərin İSSER tərəfindən sahədə faktiki olaraq görülməsinə dair sübutların bir qismi yazılı məhkəmə çıxışının 3-cü bəndində sadalanmışdır. Bununla yanaşı İSSER tərəfindən əlavə işlərin görüldüyünə dair məhkəməyə çoxsaylı fotoşəkillər sübut qismində təqdim edilmişdir. Həmin şəkillərdə yuxarıdakı maillərdə göstərilən, kanallara yığılmış suların boşaldılmasını əks etdirən fotoşəkillər mövcuddur. Həmçinin məhkəməyə təqdim edilmiş sübutlardan görünür ki, PDL-in əməkdaşı (işçisi) İlkin Yusifov ilə əlavə işlərin bir qisminə dair mütəmadi olaraq aktlar imzalanmışdır. İlkin Yusifovun PDL-in işçisi olması qarşı tərəfin məhkəmə iclaslarında iştirak edən nümayəndələri (xüsusilə layihə rəhbəri Eldar Məlikməmmədov) tərəfindən də təkzib edilməmişdir. Həmin aktlarda əlavə işlərin təsviri verilmiş, işlər haqqında qısa açıqlama qeyd edilmişdir. Həmin aktlara əlavə edilmiş fotoşəkillər də öz növbəsindən işlərin görüldüyü təsdiq etməkdədir. Fotoşəkillərdən qrunt yolun düzəldilməsi, boruların yüklənməsi, daşınması və boşaldılması açıq-aşkar görünür. Həmçinin “X5” MMC-nin ekpert-mütəxəssisləri tərəfindən də sahədə sonradan salınmış qrunt yolların mövcudluğu müşahidə olunmuşdur. Belə ki, həmin rəyin 11-ci səhifəsində qeyd edilir ki, “...“İSSER”-in nümayəndəsi əlavə olaraq qeyd etmişdir ki, tədqiq olunan ərazilərə texnikaların daxil ola bilmələri, yüklərin daşınması və boşaldılması məqsədilə, əraziyə çınqıl və mişar daşı qırıntılarının səpilib yol düzəldilmişdir. Bununla əlaqədar olaraq, tədqiq olunan ərazilərdə “İSSER”-in nümayəndəsinin qeyd etdiyi yollar müşahidə olunmuşdur”. Bundan başqa, məhkəmə hazırlıq iclasında PDL-in etibarnamə üzrə nümayəndəsi kimi də çıxış edən layihə rəhbəri Eldar Məlikməmmədov əlavə işlərə dair ona verilmiş sualın cavabında “hər tikinti işində müqavilədə nəzərdə tutulmayan, əvvəlcədən təxmin edilməsi mümkün olmayan əlavə işlərin görülməsi hallarına rast gəlindiyini, bizim işimizdə də (İSSER-lə) belə işlər olmuşdu...” bildirməklə tərəflər arasındakı podrat münasibətində də bu cür işlərin görülmüş olduğu halını dolaylı şəkildə etiraf etmişdir. Bununla belə növbəti məhkəmə iclaslarından iştirak edərkən o, əlavə işlərin görülmədiyi bildirməklə ziddiyyətli mövqe sərgiləmişdir. Beləliklə, İSSER tərəfindən əlavə işlərin faktiki olaraq sahədə görülmüş olduğu hazırkı işin təkzibolunmaz hallarından olduğu halda, məhkəmə bu hissədə yanlış nəticəyə gəlmişdir. Görülmüş əlavə işlərin təsviri, həcmi və həmin işlərə görə ayrıca muzdun məbləği PDL-in layihə rəhbəri (nümayəndəsi) Eldar Məlikməmmədovun tələbi üzərinə İSSER tərəfindən PDL-ə göndərilmiş aktlarda təfərrüatlı şəkildə göstərilmişdir. Həmin işlərə görə ayrıca muzdun ümumi məbləği 201.291,00 manat təşkil etsə də, həmin məbləğ İSSER-ə ödənilməmişdir. Halbuki, Mülki Məcəllənin 753.3-ci maddəsində də təsbit edilmişdir ki, əgər sifarişçi müqavilədə nəzərdə tutulmayan əlavə işlərin görülməsini tələb edirsə, podratçının həmin işləri yerinə yetirməyə görə ayrıca muzd almaq hüququ vardır. Əgər sifarişçi əlavə işlərin yalnız ayrıca muzd müqabilində yerinə yetirilə biləcəyini qəbul etmirsə, podratçı ayrıca muzd almaq hüququ barəsində işə başlamazdan əvvəl məlumat verməlidir. İndiki halda isə, İSSER müvafiq maillər ilə PDL-ə əlavə işlər və onlara görə ödənilməli olan muzd barədə əvvəlcədən məlumat vermiş və qarşı tərəfin razılığı ilə əlavə işləri icra etmişdir. Bütün bunlara rəğmən, məhkəmə qeyd edilən hissədə İSSER-in tələbini təmin etməmiş, bununla da Mülki Məcəllənin qeyd edilən normasının tələbini pozmuşdur. Məhkəmə İSSER-in 5-ci və 6-cı tələblərinə birgə qiymət verilməsini məqsədəuyğun hesab edərək, həmin tələbləri də təmin etməmişdir. Bu zaman məhkəmə 6-cı tələb üzrə ümumiyyətlə hər hansısa əsaslandırma aparmamışdır. Məhkəmənin 512.277,91 manat zərərin tutulması tələbinin əsassız olması ilə bağlı əsaslandırması isə belə olmuşdur ki, müqavilə şərtlərinə əsasən (Müqavilənin 4.22, 4.24, 4.25, 4.26, 4.27, 4.33 və s.bəndləri) İSSER-in texnikalara, işçilərə və xidmətlərə görə xərclər onun özünə aid edilmişdir. Digər tərəfdən, əgər işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə səbəb qarşı tərəf olmuşdursa, İSSER yarana biləcək əlavə xərclərini nəzərə alaraq özü müqavilədən birtərəfli qaydada imtina edə bilərdi. Lakin ikitərəfli razılıq əsasında müqavilə münasibətləri davam etdirilmişdir. Məhkəmə nəzərə almamışdır ki, müqavilənin 6.1 və 6.10-cu bəndlərindən aydın olur ki, müqavilədə nəzərdə tutulan öhdəliklərin icrası xx.xx.2021-ci il tarixinədək aparılmalı və müqavilə üzrə işlər İSSER tərəfindən həmin tarixdə təhvil verilməlidir. Lakin PDL-in müqavilə üzrə öhdəliklərini vaxtında və lazımınca yerinə yetirməməsi səbəbindən İSSER tərəfindən işlərin müqavilədə göstərilən tarixdə bitirilmə və təhvil verilməsi mümkün olmamışdır. İSSER tərəfindən PDLə göndərilmiş maillərdə də PDL-in öhdəliklərini vaxtında və lazımınca icra etməməsi səbəbindən işlərin icrasında ləngimənin olduğu bildirilmiş, bununla belə işlərin ləngiməsinin səbəbləri (materiallarla təmin edilmə və s.) PDL tərəfindən aradan qaldırılmamışdır. (bu halı təsdiq edən maillərin bir qismi yuxarıda, ikinci tələbin - əldən çıxmış faydaya görə 188.405,5 manat məbləğin əsaslandırılması hissəsində, həmçinin məhkəmə çıxışında ətraflı şəkildə göstərilmişdir). Həmçinin İSSER-in haqlı tələblərinə rəğmən, icrası tamamlanmış işlərin dəyəri də vaxtlı-vaxtında və tam şəkildə ödənilməmişdir. Bu hallara dair sübutlar yazılı məhkəmə çıxışında ətraflı şəkildə göstərilmişdir. Odur ki, bununla bağlı təkrarçılıq etməyə lüzum yoxdur. Bunlardan əlavə, PDL-ə göndərilmiş günlük raportlardan da aydın görünür ki, müəyyən zaman kəsimlərində işlər müxtəlif səbəblərdən (materiallar təmin edilməməsi, müvafiq icazələrin alınmaması və s.) görülə bilməmiş və bu barədə PDL məlumatlandırılmışdır. Bununla bağlı günlük raportlara uyğun tərtib edilmiş “tikinti sahəsində iş görülməyən günlərin sayı” cədvəli məhkəməyə təqdim edilmişdir. Bütün bunlara baxmayaraq İSSER hər bir halda müqavilə üzrə götürdüyü öhdəliklərə sadiq qalaraq işləri bitirib təhvil vermə əzmində olmuşdur. Odur ki, İSSER müqavilə bağlayarkən planladığı xərclərdən daha çoxuna məruz qalmışdır. Belə ki, işlərin müqavilədə əks olunan bitmə tarixindən PDL-in müqaviləyə təktərəfli xitam verdiyi xx.xx.2022-ci il tarixə qədər işlərin görülməsini təmin etmək üçün İSSER müxtəlif növ texnikalara, xidmətlərə və işçilərə görə əlavə ödənişlər etmiş və dolayısı ilə zərərə məruz qalmışdır. Buna dair İSSER-in digər şəxslərlə bağladığı müqavilələr, həmin müqavilələr üzrə ödəniş sənədləri və həmin şəxslərdən sorğu əsasında alınmış məktublar da sübut qismində məhkəməyə təqdim edilmişdir. Bu dövrdə İSSER-in məruz qaldığı ümumi zərərin məbləği 512.277,91 manat olmuşdur. Məhkəmə İSSER-in iddiasını 70000 manata münasibətdə təmin etdiyindən, dəbbə pulunu da həmin məbləği əsas götürərək hesablamışdır. Yuxarıda da izah edildiyi kimi, digər hissələrdə (pul məbləğlərinə münasibətdə) də İSSER-in tələbi əsaslı olmuşdur. Odur ki, dəbbə pulu kimi tutulan məbləğ ədalətli hesab oluna bilməz. Həmin tələb təmin olunmayan hissədə də əsaslı olmuş, lakin məhkəmə bunu nəzərə almamışdır. Qeyd edilənlər göstərilən normaların tələblərinin pozulduğunu göstərməkdədir. Qətnamə qarşılıqlı iddanın qismən təmin olunduğu hissədə də əsaslı deyildir. Belə ki, Mülki Məcəlləyə görə, hüquqi şəxsin olduğu yerdən kənarda yerləşən və onun funksiyalarının hamısını və ya bir hissəsini, o cümlədən nümayəndəlik funksiyalarını həyata keçirən ayrıca bölməsi filial sayılır. (maddə 53.2). Mülki Məcəllənin 53.3-cü maddəsinə görə, nümayəndəliklər və filiallar hüquqi şəxs deyildirlər və hüquqi şəxsin təsdiq etdiyi əsasnamələr üzrə fəaliyyət göstərirlər. Nümayəndəliklərin və filialların rəhbərləri hüquqi şəxs tərəfindən təyin edilir və onun etibarnaməsi əsasında fəaliyyət göstərirlər. Mülki Prosessual Məcəllə isə yalnız fiziki və hüquqi şəxslərin iddiaçı və ya cavabdeh ola biləcəyini müəyyən etmişdir. Qarşılıqlı iddiadan görünür ki, cavabdeh qismində “İddiaçı”nin (bundan sonra “İSSER”) Azərbaycan Respublikasındakı filialı qoyulmuşdur. Bu onu deməyə əsas verir ki, qarşılıqlı iddia ərizəsi həmin tələbə cavab verməli olan hüquqi şəxsə yönəldilməmişdir. Halbuki, hər hansı iddia tələbi o halda təmin oluna bilər ki, həmin tələb ona cavab verməli olan subyektə yönəlmiş olsun. Bu baxımdan qarşılıqlı iddianı qismən təmin edildiyi hissədə məhkəmə, prosessual pozuntuya yol verməklə yanaşı, həmçinin MM-in qeyd edilən maddələrinin tələbələrini də nəzərə almamış və pozmuşdur. Məhkəmə qarşılıqlı iddianı 20.000 ABŞ dolları hissədə təmin etmiş, o cümlədən belə qənaətə gəlmişdir ki, PDL həmin məbləğə münasibətdə illik 5 faiz hesablanmaqla 2070,4 ABŞ dolları pulu İSSER-in Azərbaycan Filialarından tələb etməkdə haqlıdır. Əvvəla qeyd etmək istəyirlər, 20.000 ABŞ dollarının alınması ilə bağlı tərəflər arasında yaranmış münasibət borc münasibətidir. Tərəflər arasında hazırki mübahisə isə onlar arasındakı podrat münasibətindən irəli gəlir. Odur ki, həmin məbləğin podrat münasibətindən irəli gələn məhkəmə mübahisəsi zamanı qarşılıqlı iddia kimi irəli sürülməsi, məhkəmənin də bu tələbi təmin etməsi doğru olmamışıdr. Bundan əlavə borc məbləğinə illik 5 % kimi hesablanmış 2070,4 ABŞ dolları məbləğinin necə, hansı müddətə görə hesablandığı, ümumiyyətlə gecikdirmə müddətin necə müəyyənləşdirildiyi (tapıldığı) qətnamədə əsaslandırılmamışdır. Qətnamədən aydın deyildir ki, borc olduğu iddia edilən həmin məbləğ hansı müddətə verilmişdir və ya onun qaytarılma tarixi nə zamandır. 1. Sahədəki işin İSSER-in təqsirindən dayandırılmadığı işdəki sübutlardan açıqca göründüyü halda, məhkəmə dolaylı şəkildə belə qənaətə gəlmişdir ki, sifarişçinin (PDL-in) müqaviləyə təktərəfli xitam verməsi əsaslı olmuşdur. Əlavə işlərin PDL-in razılığı ilə görüldüyü işdəki sübutlarla müəyyən edildiyi halda, məhkəmə əlavə işlərin görülməsinə dair qarşı tərəfin (PDL-in) razılığının olması və işlərin təhvil verilməsinin müəyyən edilməyi nəticəsinə gəlmişdir. Müqaviləyə təktərəfli xitamın əsaslı olması barədə nəticə işin hallarına uyğun gəlmir.
60. Cavabdeh MMC tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti onunla əsaslandırılmışdır ki, məhkəmə ilkin iddianın təmin edilən və qarşılıqlı iddianın rədd edilən hissəsində işin hallarını düzgün aydınlaşdırmamış, həmin hallara düzgün hüquqi qiymət verməmiş, göstərilən hallara dair iş materiallarında olan bir sıra sübutlara yanlış hüquqi qiymət vermişdir. Belə ki, məhkəmə ilkin iddianın təmin edilən 70000 manata münasibətdə mövqeyini onunla əsaslandırmışdır ki, həmin məbləğin irəli gəldiyi EBCD465779 saylı elektron qaimə cavabdeh PDL tərəfindən təsdiq edilmiş, e-qaimə üzrə qismən - 230000 manat ödəniş edilmiş, bu isə onun göstəricisidir ki, PDL həmin xidməti qəbul etmişdir, baxmayaraq ki, son iki akt 006 və 007 PDL tərəfindən təsdiq edilməmişdir, lakin PDL nümayəndələrinin şifahi izahatı və PDL səlahiyyətli nümayəndəsinin imzası və möhürü ilə təsdiq edilmiş cədvəldə öz əskini tapmış, digər tərəfdən əgər 70000 manat hissəsi ödənilməyən EBCD465779 saylı elektronn qaimədə göstərilən 300000 manarlıq işlər İSSER tərəfindən görülməsəydi, həmin qaimə ümumiyyətlə təsdiq olunmazdı, 230000 manatı da ödənilməzdi (məhkəmə qətnaməsi 127 və 130 bəndlər). Bununla yanaşı məhkəmə özünün qətnaməsinin 129-ci bəndində qeyd edir ki, əməkhəm...˝ hesab edir ki, iddianın əsas borcun ödənilməsi barədə hissəsinin əsaslı olması yalnız elektron vergihesab fakturaları deyil, həmçinin xidmətlərin göstərilməsinə dair akt, müqavilə üzrə nəzərdə tutulan ümumiyyətlə bütün işlərin görülməsini göstərən ekspert rəyi (kimin tərəfindən görülməsini yalnız məhkəmə tərəfindən müəyyən edilə biləcəyi qeydi ilə) və qismən ödənişlər ilə də təsdiqini tapır. Qeyd edilənlərdən belə aydın olur ki, məhkəmə sözügedən müqavilə üzrə bütün işlərin İSSER tərəfindən görüldüyünü qəbul edir və bu səbəbdən müqavilə üzrə görülmüş işlərə münasibətdə ödənişin tam edilməsini düzgün hesab edir. Bununla əlaqədar qeyd edilməlidir ki, tərəflər arasında bağlanılmış xx.xx.2021ci il tarixli 3.300.000 manatlıq müqavilə üzrə PDL-in 3.010.000 manatı ödəməsi işin mübahisəsiz halıdır. Bu hal tərəflərin izahatları, e-qaimələrlə öz təsdiqini tapır, məhkəmə tərəfindən də qəbul edilmişdir. İlkin iddiaçının Pretenziya məktubu və iddia ərizəsində, o cümlədən izahatında İSSER göstərir ki, onun tərəfindən icra edilmiş işlərin ümumi dəyəri 3.111.594,50 manat təşkil edir. İSSER isə ödənilmiş məbləği 2.976.000 manat göstərərək, görülmüş işlərə görə ödənilməmiş 135.594,50 manat qaldığını göstərmişdir. İlkin iddiaçı 3.300.000 manatın çatışmayan 188.405,50 manatını isə əldən çıxmış fayda kimi tələb edir. Bir sözlə İSSER özünün gördüyü işlərin dəyərinin 3.111.594,50 manat olduğunu qəbul edir və yerdə qalan məbləği görülmüş işin dəyəri deyil, əldə çıxmış fayda hesab edir. İş üzrə təyinedilmiş və məhkəmə tərəfindən mötəbər sübut kimi qəbul edilən xx.xx.2023-cü il tarixli ekspertiza rəyindən görünür ki, 1.899.526 manat təşkil edir. Bununla yanaşı xx.xx.2021-ci il tarixli müqaviləyə 1 saylı Əlavədən görünür ki, tərəflər 11200 m (yekunda 11268 m) servis yolunun çəkilməsini 224.000 manat, N2 bina inşaatını 200.000 manat, sənət strukturlarını 24820 manat kimi razılaşdırmışlar. İSSER-in özünün təqdim etdiyi, möhür və imza ilə təsdiqlənmiş 02X˝ ˝(kilədnüg) adlı sənəddən görünür ki, İSSER xx.xx.2022-ci il tarixə 11200 metrəlik servis yoluna dair hər hansı iş görmədiyini, N2 bina inşaatından 160.000 manatlıq iş gördüyünü, Sənəd strukturlarından isə 12410 manatlıq iş gördüyünü qeyd etmişdir. Beləliklə PDL-in qəbul etmədiyi və etirazının əsası olan görülməyən işləri kənara qoysaq, İSSER özü müqavilə üzrə üzərinə düşən öhdəliklərin 276410 manat dəyərində olan hissəni icra etmədiyini etiraf edir. Hətta məhkəmənin təmin edilməyən 65.594,50 manatlıq iddia tələbini də sözügedən məbləğdən çıxası olsaq, o zaman belə İSSER-in özünün icra etmədiyi və etiraf etdiyi öhdəliklərin mövcud olduğunu görürük. Belə olan halda məhkəmənin hansı əsasla və hansı hallara əsaslaraq, bütün işlərin görülməsini və İSSER tərəfindən görülməsini qəbul etməsi anlaşılan deyi ldir. Aydın məsələdir ki, məhkəmə formal mülahizələrə əsaslanmışdır. Məxsusi olaraq, qeyd edilməlidir ki, müvafiq ekspertizanın keçirilməsi zamanında tələb edilsə də, məhkəmə İSSER-in məhkəməyə müraciətindən kifayət qədər çox zaman keçdikdən sonra bunu etmiş, nəticədə İSSER tərəfindən görülməmiş işlərin ekspert tərəfindən aşkar edilməsi və sənədləşdirilməsi imkanından məhrum olmuşdur. Yalnız işlər PDL və digər xidmət müqavilələri ilə işə cəlb edilmiş şirkətlər vasitəsilə bitirildikdən sonra əraziyə ekspert tərəfindən baxış keçirilmişdir. Bu səbəbdən də ekspert işin kimin tərəfindən yekunlaşdırılmasının müəyyən edilməsini məhkəməyə buraxmışdır. Bununla belə ekspertin məhkəmə izahatının alınması zamanı digər Şirkətlərin məhz həmin ərazidə və məhz yarımçıq qalmış işləri tamamlamaq məqsədilə işləmiş olması da müəyyən edilmişdir Üstəlik məhkəmə özünün qətnaməsində Konstitusiya Məhkəməsinin xx.xx.2022-ci il tarixli Qərarına istinad etmişdir. Lakin qətnamədən görünür ki, məhkəmə Konstitusiya Məhkəməsinin mövcud qərarına istinad etsə də, faktiki olaraq, məhz e-qaiməyə əsaslanaraq, ilkin iddianı qismən təmin etmişdir. Belə ki, tərəfləri imzalamış olduğu təhviltəslim aktları PDL tərəfindən mübahisələndirildiyindən və buna dair kifayət qədər tutarlı dəlillər gətirildiyindən məhkəmə işdə digər sübutlara əsaslanmalı olduğu halda bunu etməmişdir. Beləliklə məhkəmə iddia tələbinin təmin edilən 70000 manata münasibətdə də eyni mövqe sərgiləmiş, işin hallarını düzgün qiymətləndirməmiş, eqaimə üzrə edilmiş ödənişin bütövlükdə, bununla yanaşı tərəflər arasında imzalanmış 001 və 002 saylı təhviltəslim aktlarının və onlarda görülmüş kimi göstərilən işlərin PDL tərəfindən mübahisələndirilməsini nəzərə almamış, faktiki olaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin özünün xx.xx.2024-cü il tarixli qərarında formalaşdırmış olduğu hüquqi mövqeyə zidd hərəkət etmişdir. Halbuki, mübahisələrin həllində məhkəmələr formal mülahizələrdən çıxış etməməli, məsələləri qanunvericiliyin onlara verdiyi bütün mümkün hüquqi vasitələrdən istifadə edərək tam və hərtərəfli araşdırmalıdırlar (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun N.Əsədovanın şikayətinə dair 2021-ci il 12 aprel tarixli Qərarı). Sadalananlardan görünür ki, məhkəmə iddianın qismən təmin edilən hissəsində maddi hüquq normasını pozmuş, yekunda tərəflər arasında münasibətə, o cümlədən işin hallarına düzgün hüquqi qiymət verməmişdir. Tərəflər arasında bağlanılmış xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilənin 6.10-cu bəndinə görə İSSER müqavilə öhdəliklərini xx.xx.2022-ci il tarixinədək icra edib bitirməliydi. Lakin işin hallarından görünür ki, İSSER sözügedən tarixədək öz öhdəlikləriniyerinə yetirməmiş, lakin buna baxmayaraq, PDL tərəfindən göstərilən tarix də daxil olmaqla, 1.402.640,50 manat məbləğində ödəniş edilmişdir. Bununla belə məhkəmə bu müqavilə öhdəliyinin pozuntusuna münasibətdə İSSER-ə qarşı irəli sürülən iddia tələbini təmin etməmişdir. Məhkəmə baxışı gedişində dəfələrlə qeyd edilmişdir ki, tərəflərin imzalamış olduğu 001 və 002 saylı təhvil-təslim aktları üzrə əslində işlər görülməmişdir. Həmin aktlar 10% ilkin avans aldıqdan sonra yerdə qalann 20% avansın alınması üçün 30%-ə dair bank zəmanət məktubunu zamanında təqdim edə bilməyən İSSER-ə ödəniş edilməsi məqsədilə tərtib edilmiş, bu zaman PDL müqavilənin vaxtında və vicdanlı şəkildə yerinə yetirilməsi məqsədini güdmüşdür. Lakin həmin təhvil-təslim aktları üzrə həmin tarixlərdə heç bir iş icra edilməmişdir. Bu İSSER-in və PDL təqdim etdiyi sənəd və digər sübutlarla öz təsdiqini tapır. Belə ki, İSSER-in möhür və imza ilə təsdiq edərək, iş materiallarına əlavə etdiyi 02X˝ ˝(kilədnüG) adlı sənəddən görünür ki, İSSER xx.xx.2021-ci il tarixdən müqavilə öhdəliklərinin icrasına başladığını qeyd edir və xx.xx.2021-ci il tarixinə, yəni ikinci ödəniş (663502,50 manat) edilənə və xx.xx.2021-ci il tarixli təhvil-təslim aktı imzalanana kimi 535755 manat dəyərində iş icra etmişdir. Eyni zamanda məhkəmə gedişində İSSER bütün icra prosesində günlük raporlar tərtib etdiyini və bunu PDL göndərdiyini bildirərək, həmin raporları (günlük hesabatları) sübut qismində məhkəməyə təqdim etmişdir. Təqdim edilmiş günlük hesabatlardan görünür ki, ilkin hesabat xx.xx.2021-ci il tarixdən etibarən verilmişdir. Üstəlik müqavilə şərtinə əsasən əraziyə qaynaqçılar buraxılmazdan əvvəl bu barədə PDL-lə mütləq şəkildə razılaşma aparılmalıydı. Əks halda həmin şəxslər əraziyə buraxıla bilməzdi. Əraziyə buraxılmazdan əvvəl isə qaynaqçılar DN1400 borada test qaynaq işləri görür və bunun keyfiyyəti yoxlanılırdı. Belə ki, bu ölçüdə boruda qaynaq işləri xüsusi bilik və təcrübə tələb edir. Günlük hesabatlardan da göründüyü kimi həmin qaynaqçılar ilkin olaraq, əraziyə 2021-ci ilin dekabr ayının 20-dən sonra, ayın sonlarına doğru buraxılmışdır. Belə olan halda əsas işin qaynaq və montaj olan İSSER-in xx.xx.2021-ci il tarixə müqavilə üzrə görülməli işin 339907 manat dəyərində görməsini iddia etməsi əsassızdır. Bu hal 001 və 002 saylı aktlarda əks olunan məlumatların həqiqətə uyğun olmamasının bariz sübutudur. Digər tərəfdən tərəflərin imzalamış olduğu xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilənin tələblərindən göründüyü kimi İSSER tikinti-quraşdırma işlərini də həyata keçirməli olmuşdur. Belə ki, onun tərəfindən AD-BB-1, AD-BB-2, AD-BB-1 Kanal kənarbıoyunca xəttin qazılması, montaj və qaynaq işləri ilə yanaşı, tikinti-quraşdırma işlərinin tərkibinə daxil müvafiq bərkitmə (hansı ki, icra edilməmişdir) işləri icra edilməli, o cümlədən N2 bina inşaatı, iki ədəd mühafizəçi otağının, N1 kollektorunun inşası prosesində tikinti-texniki normalarına riayət etməliydi. Bu işlərin görülməsi üçün müvafiq lisenziya tələb edilir ki, iş materiallarında olan qeydiyyat nömrəsi EL45/2022 olan və Tikintisinə icazə tələb olunan bina və qurğuların tikinti-quraşdırma işlərinin həyata keçirilməsinə icazə verən Lisenziyanın alınma tarixi xx.xx.2022-ci ildir. Aşkar haldır ki, dövlət layihəsini həyata keçirən Şirkət, hazırki halda İSSER müvafiq lisenziya olmadan həmin işlərin icrasına başlaya bilməzdi. Göstərilən nüanslar bir daha təsdiq edir ki, 001 və 002 saylı təhvil-təslim aktları PDL tərəfindən imzalansa da, məqsəd müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirməsi üçün İSSER-i görəcəyi işləri tezləşdirilməsi olmuşdur. Faktiki olaraq, icra etmədiyi işlər üzrə hər iki akta istinad edən İSSER, isə Məcəllənin tələbinə əsasən vicdanlı davranmalı olduğu, müqaviləni icra etməli olduğu halda bunu etməmiş, nəticə İSSER-in müqavilə öhdəliklərinin tamamlanması məqsədilə PDL tərəfindən bu günə qədər müqavilələr bağlanılmış və işlər "xxxx" MMC, “X9” MMC və "xxxx" MMC tərəfindən görülmüş və həmin müqavilə üzrə işlərin tamamlanması üçün tərəflərindən göstərilən şirkətlərə ümumilikdə 727.000 manat vəsaiti ödənilmişdir. Bununla da PDL müqavilə bağlanan zaman əldə edəcəyini güman etdiyi gəlirdən məhrum olmuşdur. Hesab edirlər ki, qarşılıqlı iddia tələbi bu hissədə göstərilən səbəbdən təmin edilməlidir. İSSER-in möhür və imza ilə təsdiq edərək, iş materiallarına əlavə etdiyi 02X˝ ˝(kilədnüG) adlı sənəddən görünür ki, xx.xx.2022-ci il tarixə, yəni müqavilə öhdəliklərinin əsas hissələrinin icra edilməli və boruların tam işlək vəziyyətdə olmalı olduğu tarixə İSSER müqavilə öhdəlikləri üzrə 1.374.799 manat dəyərində iş gördüyünü qeyd etmişdir. Bundan sonra isə birdənbirə işlərin tempi aşağı düşmüş və uzun müddət işlər icra edilməmişdir. Ödənişlər və görülmüş işlərin realizəsi əks mütənasib olduğundan, sözügədən hal İSSER-in təqdim etdiyi məlumatların yanlış olduğunu üzə çıxarır. Bundan başqa işin hallarından məlum olur ki, xx.xx.2022-ci il tarixə, yəni müqavilə İSSER-in müqavilə şərtini kobud şəkildə pozması və icra edilməməsi səbəbindən pozulmasında sonra kifayət qədər böyük məbləğdə iş kənar qüvvə cəlb edilməklə PDL tərəfindən icra edilmişdir. Burada əsas böyük xərclər 11268 metrlik servis yolunun çəkilməsi və əks-tökmə işlərinin görülməsinə çəkilmişdir. İşin hallarından məlum olur ki, dəyəti 224.000 manat olan 11268 metrlik servis yolu müqavilə üzrə İSSER-in icra etməli öhdəliklər sırasında olsa da, çəkilməmişdir. Lakin həmin yolun çəkilməsi üçün ödəniş PDL tərəfindən İSSER-ə ödənilmişdir, məhkəmə isə qarşılıqlı iddianı təmin etməməklə həmin hissədə qanunsuz və əsassız qətnamə qəbul etmişdir. Nəzərə alınmalıdır ki, istər müqavilə və istərsə də Mülki Məcəllənin tələbinə əsasən müqaviləyə dəyişiklik yalnız tərəflərin buna razılıq verməsi və dəyişikliyin müqaviləyə daxil edilməsindən sonra mümkündür və bundan sonra dəyişiklik tərəflər üçün məcburi xarakter daşıyır. Hazırki halda servis yoluna münasibətdə məhkəmənin xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilə üzrə 224.000 manat dəyərinin məhkəmə tərəfindən azaldılması və azaldılmasına rəğmən qarşı tərəfdən həmin dəyərin tutulması başa düşülən deyildir. Belə ki, müqavilənin ayrılmaz hissəsi olan 1 saylı Əlavədə servis yolunun çəkilməsi dəyəri 224.000 manat təşkil edir və tərəflər bu hissəyə dair sonradan müqaviləyə hər hansı dəyişiklik etməmişlər. Bununla belə bu hala məhkəmə tərəfindən düzgün hüquqi qiymət verilməmişdir. Bundan başqa işin hallarından görünür ki, AD-BB-1 xətti üzrə 2500 metr, AD-BB-2 xəttiüzrə 3500 metr, toplam 6000 metrlik məsafədə çəkilmiş boruların üzərində əks-tökmə işləri İSSER tərəfindən aparılmamışdır, baxmayaraq ki, həmin işin dəyəri İSSER-ə ödənilmişdir. Qeyd edir ki, tərəflər arasında bağlanılmış xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilənin nirəltəmdiX˝ təsviri˝ adlanan 3-cü bəndinin məzmunundan görünür ki, qazma və dolğu işləri özündə həm də geri dolğu (əsk tökmə) edilməsini (3.1.2-ci bənd) nəzərdə tutur. PDL-in sözügedən işə münasibətdə ˝itnikitləmətrəzA˝ MMC ilə bağlamış olduğu xx.xx.2022-ci il tarixli, 22-PDL-X- 224 saylımüqaviləyə dair tərəflər arasında imzalanmış xx.xx.2023-cü il tarixli, 01 saylı təhvil-təslim aktındann görünür ki, ADBB-1 xətti üzrə 676 metr boyunca əks tökmə işinə görə ˝itnikitləmətrəzA˝ MMC-yə 24305 manat məbləğində pul ödəmişdir. 6000 metrlik məsafədə əks-tökmə işinin görülməsinə münasibətdə məhkəmənin belə böyük xərci nəzərə almaması və İSSER-ə görmədiyi iş üçün ödənilmiş məbləği qarşılıqlı iddia üzrə tutaraq, geri qaytarmaması anlaşılan deyildir.
Apellyasiya şikayətinə qarşı etirazın dəlilləri :
61. Apellyasiya şikayətlərinə qarşı yazılı etirazlar daxil olmamışdır. Məhkəmə icraatı iştirakçılarının izahatları:
62. Məhkəmə iclasında cavabdehin qanuni təmsilçisi və vəkilləri verdikləri apellyasiya şikayətini müdafiə edərək və yazılı izahatlarına uyğun izahat verərək həmin şikayətin təmin edilməsini, qarşı tərəfin apellyasiya şikayətinə etiraz edərək həmin şikayətin təmin edilməməsini xahiş etdilər.
63. Məhkəmə kollegiyası iddiaçının məhkəmə iclasında üzürlü səbəblərdən iştirak etməməsini təsdiq edən sübutları ərizəsinə əlavə etmədiyini nəzərə alaraq Mülki Prosessual Məcəllənin 376.2-ci maddəsinə əsasən onun iştirakı olmadan şikayətə baxılmasını mümkün hesab etmişdir.
64. Əvvəlki iclaslarda iştirak etmiş iddiaçının nümayəndəsi və vəkili apellyasiya şkayətinin dəlillərinə və yazılı izahatlarına uyğun izahat verərək uyğun izahat verərək həmin şikayətin təmin edilməsini, qarşı tərəfin apellyasiya şikayətinə etiraz edərək həmin şikayətin təmin edilməməsini xahiş etmişdir.
Tətbiq edilən hüquq:
65. Mülki Məcəllənin:
-21.1-ci maddəsinə əsasən zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququna malik olan şəxs ona vurulmuş zərərin əvəzinin tam ödənilməsini tələb edə bilər, bu şərtlə ki, qanunda və ya müqavilədə zərərin əvəzinin daha az miqdarda ödənilməsi nəzərdə tutulmasın. -21.2-ci maddəsinə əsasən zərər dedikdə, hüququ pozulmuş şəxsin pozulmuş hüququnu bərpa etmək üçün çəkdiyi və ya çəkməli olduğu xərclər, əmlakından məhrum olması və ya əmlakının zədələnməsi (real zərər), habelə hüququ pozulmasaydı, həmin şəxsin adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edəcəyi gəlirlər (əldən çıxmış fayda) başa düşülür. -23.1-ci maddəsinə əsasən fiziki şəxs onun şərəfini, ləyaqətini və ya işgüzar nüfuzunu ləkələyən, şəxsi və ailə həyatının sirrini və ya şəxsi və ailə toxunulmazlığını pozan məlumatların məhkəmə qaydasında təkzib olunmasını tələb edə bilər, bu şərtlə ki, həmin məlumatları yaymış şəxs onların həqiqətə uyğun olduğunu sübuta yetirməsin. Faktik məlumatlar natamam dərc edildikdə də, əgər bununla şəxsin şərəfinə, ləyaqətinə və ya işgüzar nüfuzuna toxunulursa, eyni qayda tətbiq edilir. Marağı olan şəxslərin tələbi ilə fiziki şəxsin şərəf və ləyaqətinin müdafiəsinə onun ölümündən sonra da yol verilir. -23.6-cı maddəsinə əsasən bu maddənin fiziki şəxsin işgüzar nüfuzunun müdafiəsinə dair qaydaları müvafiq olaraq hüquqi şəxsin işgüzar nüfuzunun müdafiəsinə də tətbiq edilir. -385.1-ci maddəsinə görə öhdəliyə əsasən bir şəxs (borclu) başqa şəxsin (kreditorun) xeyrinə müəyyən hərəkətləri etməlidir, məsələn, pul ödəməli, əmlak verməli, iş görməli, xidmətlər göstərməli və i.a. və ya müəyyən hərəkətdən çəkinməlidir, kreditorun isə borcludan vəzifəsinin icrasını tələb etmək hüququ vardır. -386-cı maddəsinə görə öhdəliyin zərər vurulması, əsassız varlanma və ya bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər əsaslar nəticəsində əmələ gəlməsi halları istisna olmaqla, öhdəliyin əmələ gəlməsi üçün onun iştirakçıları arasında müqavilə olmalıdır. - 427.2-ci maddəsinə görə əgər öhdəliyin icrası müddəti təyin edilməyibsə və ya şəraitə görə onu təyin etmək mümkün deyildirsə, kreditor öhdəliyin dərhal icrasını tələb edə bilər, borclu isə onu ağlabatan müddətdə icra etməyə borcludur. - 439.4-cü maddəsinə əsasən öhdəlikdən kənar ödənilmiş pul əsassız varlanma qaydalarına uyğun olaraq geri tələb edilə bilər. -442-ci maddəsinə görə öhdəliyin icra edilməməsi dedikdə onun pozulması və ya lazımınca icra edilməməsi (vaxtında icra edilməməsi, mallarda, işlərdə və xidmətlərdə qüsurlarla və ya öhdəliyin məzmunu ilə müəyyənləşdirilmiş digər şərtləri pozmaqla icra edilməsi) başa düşülür. -443.1-ci maddəsinə görə öhdəliyini icra etməyən borclu kreditora dəymiş zərərin əvəzini ödəməyə borcludur. - mübahisəli hüquq münasibətinin yarandığı dövrdə qüvvədə olmuş 445.7-ci maddəsinə görə borclu pul məbləğinin ödənilməsini gecikdirdikdə, əgər kreditor digər əsaslardan çıxış edərək daha böyük məbləğ tələb edə bilmirsə, gecikdirilmiş vaxt üçün illik beş faiz ödəməyə borcludur. - 446.2-ci maddəsinə görə kreditorun icranı gecikdirməsi borcluya gecikdirmə nəticəsində dəymiş zərərin əvəzinin ödənilməsi hüququ verir, bir şərtlə ki, kreditor gecikdirmənin nə onun, nə də icranı qəbul etməyin həvalə olunduğu şəxslərin cavabdeh olmadıqları hallara görə baş verdiyini sübuta yetirməsin. -448.1-ci maddələrinə görə borclu onun risk dairəsinə daxil olan öhdəliklərin icra edilmədiyi bütün hallar üçün cavabdehdir. - 458.1-ci maddəsinə əsasən əgər öhdəliyin icra edilməməsi və ya lazımınca icra edilməməsi hər iki tərəfin təqsiri üzündən baş vermişsə, məhkəmə borclunun məsuliyyətinin ölçüsünü müvafiq surətdə azaldır. Kreditor icra etməmək və ya lazımınca icra etməmək nəticəsində dəyən zərərin miqdarının artmasına qəsdən və ya ehtiyatsızlıq üzündən kömək göstərdikdə və ya zərəri azaltmaq üçün ağlabatan tədbirlər görmədikdə də məhkəmə borclunun məsuliyyətinin ölçüsünü azalda bilər. -462.1-ci maddəsinə görə dəbbə pulu (cərimə, penya) qanun və ya müqavilə ilə müəyyənləşdirilən, öhdəliyin icra edilmədiyi və ya lazımınca icra edilmədiyi, o cümlədən icranın gecikdirildiyi halda borclunun kreditora ödəməli olduğu pul məbləğidir. - 467-ci maddəsinə görə məhkəmə işin hallarını nəzərə alaraq tənasübsüz surətdə yüksək dəbbə pulunu azalda bilər. Tənasüb müəyyənləşdirilərkən kreditorun həm əmlak mənafeləri, həm də bütün əsaslı mənafeləri nəzərə alınır. - mübahisəli hüquq münasibətinin yarandığı dövrdə qüvvədə olmuş 739.1-ci maddəsinə görə borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. -752.1-ci maddəsinə görə podrat müqaviləsinə görə podratçı müqavilədə nəzərdə tutulan işi icra etməyi, sifarişçi isə podratçıya razılaşdırılmış muzd ödəməyi öhdəsinə götürür. -753.1-ci maddəsinə görə sifarişçi podratçıya şərtləşdirilmiş muzd ödəməyə borcludur. Əgər həmin şəraitdə podratın yalnız muzd müqabilində yerinə yetirilməsi ehtimal edilirsə, belə hesab edilir ki, muzd dinməz razılıq əsasında şərtləşdirilmişdir. Əgər muzdun miqdarı müəyyənləşdirilməyibsə, adi muzdun şərtləşdirildiyi hesab olunur. Şərtləşdirilmiş muzd ödənildikdə, podratçının müqavilə üzrə razılaşdırılmış iş həcminə daxil olan bütün işləri ödənilmiş sayılır. -753.3-ci maddəsinə görə əgər sifarişçi müqavilədə nəzərdə tutulmayan əlavə işlərin görülməsini tələb edirsə, podratçının həmin işləri yerinə yetirməyə görə ayrıca muzd almaq hüququ vardır. Əgər sifarişçi əlavə işlərin yalnız ayrıca muzd müqabilində yerinə yetirilə biləcəyini qəbul etmirsə, podratçı ayrıca muzd almaq hüququ barəsində işə başlamazdan əvvəl məlumat verməlidir. -756.1-ci maddəsinə görə əgər sifarişçi yerinə yetirilmiş işi qəbul etməzsə, podratçı yerinə yetirilməmiş işin haqqını və zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb edə bilər. Sifarişçi işin yerinə yetirilməsi üçün zəruri hərəkətləri icra etmədiyi halda da zərərin əvəzini ödəməyə borcludur. - 759.1-ci maddəsinə əsasən sifarişçi işlər qurtaranadək istənilən vaxt müqavilədən imtina edə bilər, lakin podratçıya yerinə yetirilmiş işin haqqını verməli və müqavilənin ləğvi ilə vurulan zərərin əvəzini ödəməlidir. -759.2-ci maddəsinə əsasən əgər sifarişçi tərəfindən müqaviləyə bilavasitə podratçının hərəkətləri (hərəkətsizliyi) nəticəsində baş verən və ya həmin hərəkətlərlə bağlı olan səbəbə görə xitam verilərsə, podratçı yalnız yerinə yetirilmiş işin haqqını tələb edə bilər, bu şərtlə ki, sifarişçinin həmin işlərə hansısa marağı olsun. -763.1-ci maddəsinə görə əgər məmulatın qüsuru vardırsa, sifarişçi əlavə icra tələb edə bilər. Podratçı öz seçimi ilə ya qüsuru aradan qaldıra bilər, ya da yeni məmulat hazırlaya bilər. -764.1-ci maddəsinə görə əgər podratçı xərclərin tənasübsüzlüyünə baxmayaraq, əlavə icradan imtina etməzsə, lakin əlavə icra üçün müəyyənləşdirilmiş müddət nəticəsiz qurtararsa, sifarişçi qüsuru özü aradan qaldırıb çəkdiyi xərclərin əvəzini ödəməyi tələb edə bilər. - 766-cı maddəsinə görə sifarişçi müqavilənin əlavə icrası üçün müəyyənləşdirilmiş müddət qurtardıqdan sonra əlavə icranı qəbul etmədikdə və müqavilədən imtina etdiyini bildirmədikdə muzdun miqdarını qüsur məmulatın dəyərini nə qədər azaldırsa, o qədər azalda bilər. -774-cü maddəsinə görə əgər podratçı məmulata qarantiya müddəti üzrə öhdəlik götürmüşdürsə, qarantiyanın qüvvədə olduğu müddətdə aşkar edilən qüsur müvafiq hüquqlar doğurur. - 1091-ci maddəsinə əsasən əsassız varlanan o şəxs (varlanmış şəxs) sayılır ki, hüquqi əsas olmadan başqa şəxsin (məhrum olanın) hesabına əmlak əldə etsin. Əsassız varlanma yalnız o zaman baş verir ki, bu cür varlanmaya haqq qazandıran qanuni əsas və ya müqavilə əsası olmur. Hüquqi əsas olmadan varlanma həmçinin o hallarda baş vermiş sayılır ki, bu cür varlanma həyata keçirilməmiş əsasa və ya sonralar aradan qalxmış əsasa söykənir. - 1092.1-ci maddəsinə əsasən varlanmış şəxs əldə etdiklərini məhrum olanın tələbi ilə ona qaytarmalıdır.
66. Mülki Prosessual Məcəllənin: - 77.1-ci maddəsinə əsasən hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. -119.1-ci maddəsinə görə məhkəmə xərcləri ödənilmiş tələblərin məbləğinə mütənasib olaraq işdə iştirak edən şəxslərə aid edilir. -119.5-ci maddəsinə görə apellyasiya və kassasiya şikayətləri verilməsi ilə əlaqədar işdə iştirak edən şəxslərin çəkdikləri məhkəmə xərcləri də bu Məcəllənin 119.1- 119.4-cü maddələrində göstərilən qaydaya uyğun bölüşdürülür. - 440.1-ci maddəsinə əsasən Azərbaycan Respublikasının məhkəmələri mülki və kommersiya mübahisələri üzrə beynəlxalq səlahiyyətə bu şərtlə malikdirlər ki, işdə iştirak edən şəxslərdən hər hansı biri xarici şəxs olsun, onun Azərbaycan Respublikasında yaşayış yeri, olduğu yer və adətən gəldiyi yer olsun. - 443.0. Azərbaycan Respublikasının məhkəmələri xarici şəxslərin iştirakı ilə olan həmçinin aşağıdakı işlərə baxmağa haqlıdır: -443.0.1. iş üzrə birgə iddiaçılardan və ya birgə cavabdehlərdən hər hansı birinin Azərbaycan Respublikasında yaşayış yeri, olduğu yer və yaxud adətən gəldiyi yer olduqda; -443.0.2. xarici şəxslərin idarəçilik orqanı, filialı və ya nümayəndəliyi Azərbaycan Respublikasının ərazisində olduqda; - 443.0.7. iddia icrası tamamilə və ya qismən Azərbaycan Respublikasının ərazisində həyata keçirilməli olan və ya həyata keçirilmiş müqavilədən irəli gəldikdə. -450.1-ci bəndinə görə zərbaycan Respublikasının məhkəməsi bu bölməyə uyğun olaraq səlahiyyətli olmamasına baxmayaraq, tərəflər Azərbaycan Respublikası məhkəməsinin beynəlxalq səlahiyyətləri barədə razılığa gələ bilərlər. Belə razılıq yazılı şəkildə olmalıdır.
67. “Beynəlxalq xüsusi hüquq haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun: - 1.2-ci maddəsinə əsasən xarici elementli mülki hüquqi münasibətlərə tətbiq olunmalı hüquq bu Qanunla bərabər, həm də digər müvafiq qanunvericilik aktları, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr və ümumi qəbul olunmuş beynəlxalq adətlər, habelə tərəflərin razılığı əsasında müəyyən edilir. -24.1-ci maddəsinə görə müqavilə ilə bağlı tərəflərin hüquq və vəzifələrinin müəyyən edilməsi, müqavilənin təfsiri, icrası, icra edilməməsi, xitamı, lazımi qaydada icra edilməməsinin və etibarsızlığının nəticələri, habelə müqavilə ilə əlaqədar tələbin güzəşti və borcun köçürülməsi tərəflərin razılığı ilə seçilən ölkənin hüququ ilə tənzimlənir.
68. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 02 fevral 2021-ci il tarixli, 26 №-li qərarı ilə təsdiq edilmiş "Elektron vergi hesab-fakturalarının tətbiqi, uçotu və istifadə Qaydalarının": -: 1.2-ci bəndinə əsasən Elektron qaimə-faktura bu Qaydalara uyğun olaraq tərtib edilən və elektron formada hazırlanaraq vergi orqanında uçotda olan şəxslərə göndərilən və ya malların təsərrüfatdaxili yerdəyişməsinin rəsmiləşdirilməsini təsdiq edən ilkin uçot sənədidir; -3.1-ci bəndinə əsasən vergi ödəyicisi bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində nəzərdə tutulan elektron qaimə-faktura istisna olmaqla, digər elektron qaimə-fakturanı elektron formada göndərir. Vergi ödəyicisi bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində qeyd olunan elektron qaimə-fakturanı elektron formada tərtib edərək təsdiq edir. 3.2-ci bəndinə əsasən elektron qaimə-faktura (bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində qeyd olunan elektron qaimə-faktura istisna olmaqla) vergi ödəyicisi tərəfindən müvafiq qaydada hazırlanıb təsdiq edildikdə, Portal vasitəsilə avtomatik olaraq qəbul edənin bu səhifədə yaradılmış elektron kabinetinə göndərilir. -3.3-cü bəndinə əsasən cari elektron qaimə-faktura (bu Qaydaların 2.2.10-cu yarımbəndində qeyd olunan elektron qaimə-faktura istisna olmaqla) göndərildiyi vaxtdan 5 gün müddətində qəbuledən tərəfindən düzəliş üçün qaytarıla və ya təsdiqlənə bilər. Düzəliş üçün qaytarılmış elektron qaimə-faktura göndərən tərəfindən düzəliş edildikdən sonra yenidən təqdim oluna bilər. -3.4-cü bəndinə əsasən bu Qaydaların 2.2.2-ci, 2.2.3-cü, 2.2.6-сı, 2.2.9-cu və 2.2.10-cu yarımbəndlərində qeyd olunan elektron qaimə-faktura növləri istisna olmaqla, cari elektron qaimə-faktura 5 gün müddətində qəbuledən tərəfindən təsdiq edilmədikdə (düzəliş üçün qaytarılmış elektron qaimə-fakturalara münasibətdə düzəliş edilərək, təqdim olunduqdan sonra 5 gün müddətində), həmin elektron qaimə-faktura proqram təminatı tərəfindən təsdiq edilir.
69. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 21 və 23-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun xx.xx.2002-ci il tarixli qərarına əsasən Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 23-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş zərər dedikdə şərəfin, ləyaqətin və işgüzar nüfuzun ləkələnməsi ilə bağlı şəxsə dəymiş mənəvi zərər (fiziki və mənəvi iztirablar) və maddi zərər başa düşülür.
70. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun "xxxx" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin direktoru H.Əliyevin şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 9 fevral 2021-ci il tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 20 aprel 2022-ci il tarixli qərarında qeyd olunmuşdur ki, “... lazımi qaydada tərtib olunaraq göndərilmiş və ləğv olunmamış və ya mübahisələndirilməmiş elektron vergi-hesab fakturaları öz-özlüyündə malların təqdim olunmasını, işlərin görülməsini, xidmətlərin göstərilməsini birbaşa təsdiq etmir və hər bir halda iddianın əsasını təşkil edən müqavilənin şərtləri, tərəflərin qarşılıqlı münasibətlərində yaranmış praktika, işgüzar adətlər, öhdəliklərin icrasının rəsmiləşdirilməsi üsulu nəzərə alınmaqla məhkəmələr tərəfindən işdəki digər sübutlarla əlaqəli şəkildə qiymətləndirilməlidir.
71. “Mənəvi zərərin ödənilməsi barədə qanunvericiliyin məhkəmələr tərəfindən tətbiqi təcrübəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun xx.xx.2008-ci il tarixli Qərarında izah olunur ki, mənəvi zərərin ödənilməsi barədə Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinin müddəaları baxımından mənəvi zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququ yalnız fiziki şəxslərə aiddir. Fiziki şəxslərin işgüzar nüfuzunu ləkələyən məlumatların yayılması ilə bağlı mənəvi zərərin ödənilməsini tənzimləyən qaydalar sahibkarlar barəsində belə məlumatların yayılması hallarına da şamil edilir. Hüquqi şəxsin təsərrüfat fəaliyyəti və s. funksiyaları barədə yanlış məlumatların yayılması, haqsız rəqabət üsul və vasitələrindən istifadə olunması (təsərrüfat fəaliyyətinin nüfuzdan salınması və təqlidi, istehlakçıların çaşdırılması və s.) nəticəsində onun işgüzar nüfuzuna qəsd edildikdə həmin hüquqi şəxs Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 21-ci və 1097.1-ci maddələrinə müvafiq olaraq ona vurulmuş maddi zərərin ödənilməsini tələb edə bilər.
Apellyasiya baxışının hədləri:
72. Mülki Prosessual Məcəllənin 372.6-cı maddəsinə görə apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin əsaslılığını onun barəsində açıq və ya dolayısı ilə mübahisə edilən hissəsi üzrə, şikayət qərarın ləğv edilməsinə yönəldikdə və ya apellyasiya şikayətində və ona etirazlarda ifadə olunmuş dəlillərə əsasən mübahisənin predmeti bölünməz olduqda isə tam yoxlayır.
73. Həmin Məcəllənin 372.7-cü maddəsinə görə apellyasiya instansiyası məhkəməsi şikayətin dəlillərindən asılı olmayaraq, məhkəmənin maddi və prosessual hüquq normalarına riayət etməsini yoxlayır.
74. MPM-in 372.6-cı maddəsinin tələblərini, birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsi ilə ilkin və qarşılıqlı iddiaların qismən təmin olunduğunu, , ilkin cavabdeh, qarşılıqlı iddiaçının apellyasiya şikayətində qətnaməni ilkin iddianın təmin edilmiş hissəsində və qarşılıqlı iddia rədd edilmiş hissəsində,qarşılıqlı cavabdeh, ilkin iddiaçının isə apellyasiya şikayətində qətnaməni ilkin iddianın rədd edilmiş və qarşılıqlı iddianın təmin edilmiş hissəsində mübahisələndirdiyini nəzərə alaraq kollegiya qeyd edir ki, qətnamənin əsaslığı tam şəkildə yoxlanılır.
Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin mövqeyi:
75. Məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2024-cü il tarixli e-2-2(113)-66/2024 saylı qətnaməsi qismən - müqavilə üzrə işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə görə dəymiş maddi zərərin ödənilməsinə dair ilkin iddianın rədd edilməsi, işlərin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun tutulmasına dair qarşılıqlı iddianın rədd edilməsi, podrat nəticəsinin qüsurlu olması ilə bağlı dəymiş zərərin tutulmasına dair iddianın təmin edilməsi hissələrində ləğv edilməli, müqavilə üzrə işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə görə dəymiş maddi zərərin ödənilməsinə dair hissədə ilkin iddia qismən təmin edilməli, cavabdehdən 187546 manat məbləğində pul vəsaiti Cavabdeh MMC-dən tutularaq “İsser X13 Hizmetleri Sanayi Ve Ticaret Anonim” Şirkətinə ödənilməli, həmin iddia tələbi qalan hissədə rədd edilməli, işlərin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun tutulmasına dair hissədə qarşılıqlı iddia qismən təmin edilməli, qarşılıqlı cavabdehdən qarşılıqlı iddiaçının xeyrinə 7500 manat məbləğində dəbbə pulu tutulmalı, həmin iddia tələbi qalan hissədə rədd edilməli, podrat nəticəsinin qüsurlu olması ilə bağlı dəymiş zərərin tutulması hissəsində qarşılıqlı iddia rədd edilməli, bununla yanaşı qətnamə 20.000 ABŞ dolları məbləğində pulun qaytarılmasının gecikdirilməsinə görə faizlərin tutulması dəyişdirilsin, həmin hissədə tutulacaq faizlərin məbləği 1125 ABŞ dolları məbləğində müəyyən edilməli, qalan hissədə qətnamə dəyişdirilmədən saxlanılmalıdır.
76. Məhkəmə kollegiyası ilk növbədə qeyd edir ki, hazırkı iş üzrə ilkin iddiaçı “İddiaçı Türkiyə Respublikasında təsis edilmiş hüquqi olduğundan hazırkı mübahisə xarici elementli mübahisədir.
77. Odur ki, məhkəmə tərəfindən ilk növbədə həll edilməli iki məsələ AR məhkəmələrinin hazırkı mübahisəyə baxmaqda səlahiyyətli olub-olmaması və səlahiyyətli olduğu halda mübahisəyə hansı ölkənin qanunvericiliyinin tətbiq edilməli olması məsələsidir.
78. Göstərilən məsələlərlə bağlı kollegiya qeyd edir ki, hazırkı mübahisə tərəflər arasında bağlanılmış xx.xx.2021-ci il tarixli müqavilədən irəli gəlir. Həmin müqavilədə tərəflər mübahisələrin AR Məhkəmələrində və AR Qanunvericiliyinə əsasən baxılması barədə razılaşmışlar(müvafiq olaraq 10.2 və 10.3-cü bəndlər). Bununla yanaşı iş üzrə ilkin iddiaçı xarici hüquqi şəxs olsa da, onun AR-dəki filialı mövcuddur və müqavilə AR ərazisində həyata keçirilmişdir. Odur ki, AR Məhkəmələri hazırkı mübahisəyə baxmaqda səlahiyyətlidirlər və mübahisəyə AR Qanunvericiliyi tətbiq edilməlidir.
79. Qarşılıqlı cavabdeh qismində “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı filialının qoyulması, filialın hüquqi şəxs olmadığından məhkəmədə tərəf qismində iştirak etmək hüququnun olmaması barədə ilkin iddiaçı “İddiaçı”nin dəlillərinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, AR Qanunvericiliyi xarici ölkənin hüquqi şəxsinin Azərbaycan Respublikasında yaradılmış filial və nümayəndəliyi üçün Azərbaycan Respublikasının hüquqi şəxsinin filial və nümayəndəliyinə münasibətdə fərqli hüquqi status müəyyən etmişdir. “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2.0.7 və 4.1-ci maddələrinin (bax yuxarıda § 110) məzmunundan aydın olur ki, xarici hüquqi şəxslərin Azərbaycan Respublikasının ərazisində yaratdıqları nümayəndəlik və ya filialları onların hüquq qabiliyyətinin təsdiq edilməsi, hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi və onlar barəsində məlumatların (qeydlərin) hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə daxil edilməsi məqsədilə dövlət qeydiyyatına alınmalıdırlar. Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 33.1-ci maddəsinə əsasən, xarici kommersiya hüquqi şəxsinin nümayəndəlik və filiallarına qanunvericiliyə müvafiq qaydada dövlət qeydiyyatına alındığı zaman vergi ödəyicisinin eyniləşdirmə nömrəsi verilir və həmin andan onlar vergi uçotuna alınmış hesab olunurlar. Azərbaycan Respublikasının hüquqi şəxsinin filial və nümayəndəliyinin isə dövlət qeydiyyatına alınması qanunla nəzərdə tutulmamışdır. Eləcə də, “İşlərin ümumi və yaxud kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyən edilməsi, məhkəmə aidiyyəti ilə bağlı mübahisələrə və məhkəmələr arasında yaranan fikir ayrılıqlarına baxılmasının xüsusiyyətlərinə dair” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 2020-ci il 18 sentyabr tarixli qərarının icrası üzrə məhkəmə aidiyyətinin müəyyən edilməsi meyarları və onların xüsusiyyətlərini, habelə bu meyarlar üzrə yoxlanılma ardıcıllığını əks etdirən cədvələ əsasən, xarici kommersiya hüquqi şəxslərin nümayəndəlik və filialları daxil olmaqla kommersiya hüquqi şəxsləri kommersiya mübahisəsinin subyektlərinin dairəsinə daxil edilmişdir. Göstərilənlərə əsasən kollegiya hesab edir ki, qarşılıqlı cavabdeh hüquqi şəxs olmasa da hüquqi şəxsə yaxın olan xüsusi hüquqi statusuna malik olduğundan məhkəmədə cavabdeh qismində iştirak edə bilər.
80. Mübahisənin mahiyyətinə gəldikdə işin müəyyən edilmiş halları ondan ibarətdir ki, ilkin iddiaçı “İddiaçı”nin Azərbaycan Respublikasındakı Filialı ilə (İSSER) ilkin Cavabdeh MMC (PDL) arasında xx.xx.2021-ci il tarixində “Hacıqabul rayonu ərazisində "xxxx" MMC-yə məxsus torpaq sahəsinə Kür çayından sərfi 3,0 m3/san olan nasos stansiyası vasitəsi ilə suvarma suyunun çatdırılması işinə bağlı olaraq DN1400 PN10 boru xəttinin qazma, doldurma və qaynaq işləri” layihəsi çərçivəsində (AD.BB.1 – 33+10 43+50 km) (AD.BB.2 –37+68 98+28 km) çalışma sahəsində işlərin görülməsi” haqqında 1421- 221 nömrəli Müqavilə bağlanmış, müqaviləyə əsasən İSSER PDL-in sifarişi əsasında Müqaviləyə Əlavə 1-də qeyd edilmiş işləri görməyi, PDL isə öz növbəsində işlərin haqqını İSSER-ə təsdiqlənmiş təhvil-təslim Aktları və elektron-qaimələr əsasında ödəməyi öz öhdəsinə götürmüşdür. Eyni zamanda Əlavə 1- də İSSER-in görməli olduğu işlərin adları, həcmi və dəyəri tərəflər arasında qarşılıqlı şəkildə razılaşdırılmaqla imzalanmışdır.
81. Məhkəmə kollegiyası ilkin iddia və qarşılıqlı iddia tələblərinin hüquqi qiymət verilməsi üçün eyni mübahisəli halların araşdırılmalı olduğunu nəzərə alaraq ilkin və qarşılıqlı iddia tələblərə paralel şəkildə qiymət verilməsini mümkün sayır.
82. İlkin iddiaçının görülmüş işlərə görə muzd ödənilməsi, muzdun gecikdirilməsinə görə dəbbə pulu ödənilməsi və qarşılıqlı iddiaçının artıq ödənilmiş pulun geri qaytarılması tələbinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, həmin hissədə ilkin iddiaçı İSSER mübahisəli müqavilə üzrə tərəfindən görülmüş işlərə görə PDL tərəfindən ödənilməmiş məbləğin cəmi ƏDV xaric 135.594,5 manat təşkil etdiyini, bunun da 70.000 manat hissəsinə münasibətdə müvafiq e-qaimələrin vurulmasına baxmayaraq PDL tərəfindən hələ də ödənişin həyata keçirilmədiyini bildirir və həmin borcun, eyni zamanda borcun ödənilməsininn gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun ödənilməsini tələb edir. . Qarşı tərəf isə ilkin iddia üzrə iddiaçıya heç bir borcun olmadığını, əksinə İSSER tərəfindən yalnız 1.899.526 manat məbləğində işlərin görüldüyünü iddia edir və PDL tərəfindən artıq ödənilmiş məbləğin geri qaytarılmasını tələb edir.
83. İşin halları isə ondan ibarətdir ki, tərəflər arasında bağlanmış müqavilədə, İSSER tərəfindən görülməli olan işlərin ümumi dəyəri ƏDV xaric 3.300.000 manat məbləğində müəyyən edilmişdir. Tərəflər arasında ƏDV xaric 1.899.526 manat məbləğində işlərin görülməsinə dair ikitərəfli aktlar imzalanmış, bundan əlavə ƏDV xaric 1.212.068,5 manat məbləğində işlərin görülməsinə dair aktlar (006 və 007 saylı) İSSER tərəfindən tərtib edilsə də, PDL tərəfindən təsdiq edilməmişdir. İSSER tərəfindən müqavilə üzrə ƏDV daxil 3.594.280 (ƏDV xaric 3046.000) manat məbləğində işlərin görülməsinə dair elektron qaimələr PDL-ə göndərilmiş və PDL tərəfindən təsdiq edilmişdir (ƏDV daxil 354000 manat dəyərində sonuncu elektron qaimə sistem tərəfindən təsdiqlənmişdir). Müqavilə üzrə görülmüş işlərə görə PDL tərəfindən ümumilikdə ƏDV xaric 2.976.000 manat pul vəsaiti İSSER-ə ödənilmişdir.
84. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, podrat müqaviləsi üzrə görülmüş işlərə görə muzdun tutulması və dəbbə pulunun ödənilməsi hissəsində ilkin iddia tələblərinin qanuni əsaslarını müvafiq olaraq Mülki Məcəllənin 752.1, 753.1-ci maddələri və 462-ci maddəsi, artıq ödənilmiş məbləğin geri qaytarılması və əldən çıxmış faydanın ödənilməsi tələbinə dair qarşılıqlı iddia tələblərinin qanuni əsasını isə Mülki Məcəllənin 439.4, 759.1, 1092.1-ci və 445.7-ci maddələri təşkil edir.
85. Həmin tələblər ilə bağlı kollegiya qeyd edir ki, tərəflər arasında ikitərəfli şəkildə imzalanmış aktlara əsasən müqavilə üzrə podrat işlərin dəyəri ƏDV xaric 1899.526 manat təşkil etsə də, həmin aktlarda göstərilən işlərdən əlavə İSSER tərəfindən PDL-ə ƏDV xaric 1146.474 manat məbləğində işlərin görülməsinə dair elektron qaimələr vurulmuş, həmin qaimələr (sistem tərəfindən təsdiqlənmiş300.000 manat dəyərində sonuncu elektron qaimə istisna olmaqla dir) PDL-in özü tərəfindən təsdiqlənmişdir. Eyni zamanda həmin qaimələr üzrə PDL tərəfindən əsas məbləğlərə dair ödənişlər tam həyata keçirilmiş, yalnız EBCD465779 saylı xx.xx.2022-ci il tarixli e-qaimə üzrə ədv-siz məbləğ 300.000 manat olduğu halda, həmin qaimə üzrə cəmi 230.000 manat ödəniş edilmişdir.
86. Məhkəmə həmçinin onu da qeyd etməyi zəruri sayır ki, birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən ilkin iddiaçı tərəfindən görülmüş işlərin həcmi və dəyərini müəyyən etmək məqsədilə məhkəmə tikinti-texniki ekspertizası da təyin edilmiş, lakin ekspert rəyinə əsasən layihə tamamlandığından İSSER tərəfindən görülmüş işlərin həcmini və dəyərinin müəyyənləşdirilməsi mümkün olmamışdır.
87. İkitərəfli təhvil-təslim aktları olmadan tərtib edilmiş həmin qaimələrdə nəzərdə tutulmuş işlərin əslində görülməməsi, qaimə üzrə ödənilən pul vəsaitinin isə avans olması barədə ilkin cavabdehin dəlillərinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, birincisi, PDL-in mübahisələndirdiyi qaimələrin məzmunundan da göründüyü kimi avansın ödənilməsi ilə bağlı deyil, məhz işlərin görülməsi ilə bağlı tərtib edilmişdir. İkincisi, tərəflər arasında bağlanmış müqavilədə yalnız müqavilə qiymətinin 30%-in (müqavilə bağlandıqdan 10% və zəmanət təqdim edildikdən sonra 20%) qabaqcadan (avans qismində) ödənilməsi, digər ödənişlərin isə işlərin müvafiq hissəsi görüldükdən sonra həyata keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Üçüncüsü, ödəniş tapşırıqlarında da PDL tərəfindən edilmiş ödənişlərin avans olaraq edilməsi göstərilməmişdir. Odur ki, tərəflərindən edilmiş ödənişlərin müqavilə üzrə avans olması barədə PDL-in istinad etdiyi dəlillər əsassızdır.
88. İSSER-in görülməmiş işin həcminin isə 188.405,5 manat məbləğində olmasını bildirdiyi, lakin İSSER-in ümumiyyətlə görülmədiyini etiraf etdiyi “servis yolu” adlı işin dəyərinin 224.000 manat təşkil etməsi barədə PDL-in dəlillərin gəldikdə məhkəmə kollegiyası birinci instansiya məhkəməsi ilə razılaşır ki, həqiqətən müqavilə bağlanarkən “servis yolu” adlı işin cəmi dəyəri 224.000 manat müəyyən edilsə də, bütün təhvil-təslim aklarında həmin işin 1 metr dəyəri 20 manatdan, 10.75 manata endirilmişdir, bundan əlavə “Boru xətti AD-BB-2” işin həcmi isə müqavilə bağlanarkən protokolda 6160 metr olduğu halda, sonradan 6918 metrə qaldırılmışdır, “Boru xətti AD-BB-1” adlı işin həcmi də artırılaraq 980 metrdən 1200 metr göstərilmişdir və s. Beləliklə, danılmaz haldır ki, tərəflər işin gedişatı zamanı işlərin ümumi smetasına (bəzi işlərin dəyərində, bəzi işlərin həcmində) qarşılıqlı razılıq əsasında (təhvil-təslim aktlarında göstərməklə) dəyişikliklər etmişlər. Ona görə birinci instansiya məhkəməsi haqlı olaraq hesab etmişdir ki, PDL-in digər işlərdə dəyişikliklərin edilməsini qəbul edərək, sadəcə servis yolu ümumiyyətlə görülmədiyi üçün həmin işin dəyərini müqavilə bağlanarkən 224000 manat kimi qəbul edilməsi və heç bir qiymət azaldılmasını qəbul etməməsi tamamilə əsassızdır.
89. Odur ki, hazırkı halda ilkin cavabdehin onun üçün vergi öhdəlikləri yaradan mübahisəli qaimələri düzəliş üçün qaytarmaması, həmin qaimələrə hər hansı digər formada etiraz etməməsi, əksinə sonuncu qaimə istisna olmaqla həmin qaimələri özü təsdiq etməsi, eləcə də qaimələr üzrə ödəniş etməsi (sonuncu qaimə üzrə qismən ödəniş etməsi) ona dəlalət edir ki, PDL həmin qaimələri, belə olan halda qaimələrin barəsində tərtib edildiyi işlərin İSSER tərəfindən görülməsi faktını qəbul etmişdir.
90. Belə olan halda, kollegiya sonuncu elektron qaimə üzrə ƏDV xaric 70.000 manat məbləğində borcun ödənilməmiş qaldığını bildirərək həmin hissədə birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticə ilə razılaşır ki, İSSER-in ilkin iddia tələbi görülmüş işlərə görə 70.000 manat və həmin məbləğə hesablanmış 12.600 manat ƏDV borcuna dair hissədə əsaslı olduğundan təmin edilməlidir.
91. İlkin iddianın görülmüş podrat işlərinə görə muzd olaraq tələb olunan 135.594,5 manat borc məbləğinin qalan 65.594,50 manata dair hissəsinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, ilkin iddiaçı tərəfindən göstərilən dəyərdə işlər görülməsini təsdiq edən sübutları ( o cümlədən ikitərəfli təhvil-təslim aktı, elektron-qaimə faktura və s.) məhkəməyə təqdim etməmişdir. İddiaçının təqdim etdiyi təhvil-təslim aktı, işlərin görülməsi barədə cədvəllər və digər sənədlər birtərəfli qaydada təsdiq edilməklə işlərin görülməsi faktının məhkəmə tərəfindən müəyyən edilməsi üçün kifayət etmir.
92. İSSER-in ilkin iddiasının görülmüş işlərə görə muzdun ödənilməsinin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun tutulması hissəsi ilə bağlı kollegiya qeyd edir ki, PDL tərəfindən ƏDV xaric 70.000 manat məbləğində muzdun ödənilməsinin gecikdirilməsi iş materialları ilə öz təsdiqini tapdığından, tərəflər arasında bağlanmış müqavilədə ödənişlərin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulu ödənilməsi nəzərdə tutulduğundan, eləcə də məhkəmənin müəyyənləşdirdiyi 3500 manat məbləğində dəbbə pulu tənasübsüz surətdə yüksək olmadığından dəbbə pulunun tutulması hissəsində iddianın qismən təmin edilməsi və dəbbə pulunun 3500 manat məbləğində müəyyənləşdirilməsi hissəsində birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticə əsaslıdır.
93. PDL-in qarşılıqlı iddia tələbinin artıq ödənilmiş pulun (1.110.474 manat əsas məbləğ və 618.280 manat ƏDV) qaytarılması hissəsinə münasibətdə isə qeyd edilməlidir ki, işin yuxarıda göstərilən halları ilə PDL-in müqavilə üzrə artıq ödəməsinin olmaması,əksinə İSSER-ə 70.000 borcunun olması öz təsdiqini tapmışdır.
94. Digər tərəfdən o da qeyd edilməlidir ki, işdə olan İSSER ilə PDL arasında xx.xx.2022-ci il tarixdə tərtib edilmiş və hər iki tərəfin imza və möhürü ilə təsdiq edilmiş akta əsasən PDL tərəfindən 10000 ABŞ dolları məbləğində pulun İSSER-ə təqdim edilməsi və həmin məbləğin xx.xx.2022-ci il tarixə kimi geri qaytarılması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda X29 ilə aparılmış xx.xx.2022-ci il tarixli whatsapp yazışmasından da göründüyü kimi 10.000 ABŞ dolları məbləğində pul verildiyi qeyd olunmuşdur. İlk dəfə qarşılıqlı iddia ərizəsi verilərkən iddiaçı cavabdeh İSSER-dən tərəflər arasında əməkdaşlıq müddəti ərzində ona verilən 20.000 ABŞ dolları məbləğinin borc olaraq verildiyini bildirmiş və həmin məbləğin qaytarılmasını tələb etmişdir. Sonradan isə dəqiqləşmə ərizəsi verərək həmin məblığin məhz işlərin görülməsi üçün verilməsinə istinad edərək həmin 20.000 ABŞ dolları məbləğini digər tələbi olan – “müqavilə üzrə görülməyən işlərə görə artıq ödənilmiş pul” tələbinə daxil edərək tələb etmişdir. Qaşılıqlı cavabdeh-İSSER-in qanuni təmsilçisi həm şifahi izahatı zamanı, həm də PDL-in pretenziya məktubuna cavabında 20.000 ABŞ dolların verildiyini etiraf etmiş, lakin podrat müqaviləsi üzrə ödənişlərin gecikdirdiyinə istinad edərək həmin məbləği PDL-ə qaytarmadığını, sahədə olan işçilərə xərclədiyini bildirmişdir.
95. Beləliklə, iş materialları əsasında müəyyən edilir ki, qarşılıqlı iddia üzrə cavabdehə verilən 20.000 ABŞ dolları podrat müqaviləsi üzrə ödəniş kimi deyil (podrat müqaviləsi üzrə ödənişlər yalnız manatla və köçürmə yolu ilə, görülən işlərə dair vurulan e-qaimə əsasında aparılırdı), geri qaytarılması şərti ilə borc olaraq verilmişdir.
96. Buna görə də birinci instansiyası qeyd olunan 20.000 ABŞ dolları podrat müqaviləsindən kənar, borc münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirmiş, prosessual qənaət baxımından (yenidən ayrıca iddia ərizəsinin verilməməsi məqsədi ilə, eyni pul tələbi olduğunu və tərəflərin bir-birini podrat münasibətləri çərçivəsində tanımasını və podrat və borc münasibətlərinin dolayı bağlılığını nəzərə alaraq) hazırki işlə birgə baxılması mümkün hesab etmiş və Mülki Məcəllənin 739.1-ci maddəsinin tələblərinə əsasən iddianı təmin edərək 20.000 ABŞ dolları məbləğində pul vəsaitinin İSSER tərəfindən PDL-ə qaytarılmasını qət etmişdir. Məhkəmə həmin hissədə birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticəni qanuni və əsaslı hesab edir.
97. Digər tərəfdən borcun ödənilməsinin gecikdirilməsinə görə əldən çıxmış fayda olaraq Mülki Məcəllənin 445.7-ci maddəsinə əsasən faizlərinin tutulması hissəsinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, 10.000 ABŞ dollarının borc verilməsi barədə aktdan göründüyü kimi İSSER həmin pulu xx.xx.2022-ci il tarixədək qaytarmağı öhdəsinə götürmüşdür. Digər 10.000 ABŞ dolları məbləğində borca gəldikdə tərəflərin həmin borcu hansı müddətdə qaytarılmalı olması barədə razılığa gəlməsi iş materiallarına əsasən müəyyən edilmir. Digər tərəfdən iş materiallarından o da görünür k,PDL qarşılıqlı iddia ərizəsində həmin pulun qaytarılmasının gecikdirilməsinə görə xx.xx.2022-ci il tarixdən (podrat müqaviləsinə xitam verildiyi tarixdən) xx.xx.2024-cü il tarixədək (dəqqiləşdirmənin verildiyi tarixədək) olan dövr üçün faizlərinin tutulmasını tələb etmişdir. Bununla bağlı kollegiya qeyd edir ki, 10.000 ABŞ dolları məbləği xx.xx.2022-ci il tarixdə qaytarılmalı olduğundan PDL xx.xx.2022-ci il tarixdən (podrat müqaviləsinə xitam verildiyi tarixdən) xx.xx.2024-cü il tarixədək olan müddət üçün həmin borc məbləğinə hesablanmış 625 ABŞ dolları (10.000 ABŞ dollarıx5%/12 ayx15 ay) faizlərin tutulmasını tələb etməkdə haqlıdır. Digər 10.000 ABŞ dollarının qaytarılması öhdəliyinin icrası müddəti tərəflər arasında müəyyən edilmədiyindən həmin öhdəlik Mülki Məcəllənin 427.2-ci maddəsinə əsasən kreditor tərəfindən icra tələb edildikdən sonra ağlabatan müddətdə icra edilməli idi.
98. Hazırkı halda həmin tələb xx.xx.2023-cü il tarixdə pretenziya məktubunda irəli sürüldüyündən qarşılıqlı iddiaçı xx.xx.2023-cü il tarixdən xx.xx.2024-cü il tarixədək olan 1 illik müddət üçün 500 ABŞ dolları (10000x5%)məbləğində faizlərin tutulmasını tələb etmək hüququna malik olmuşdur. Beləliklə, 20.000 ABŞ dolları məbləğinin qaytarılmasının gecikdirilməsinə görə faizlərin tutulması hissəsində birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsi dəyişdirilməli, qarşılıqlı cavabdehdən tutulmalı olan faizlərin məbləği 1125 ABŞ dolları (625+500) məbləğində müəyyənləşdirilməlidir.
99. İlkin iddianın müqaviləyə PDL tərəfindən xitam verilməsi nəticəsində əldən çıxmış faydaya görə 188.405,5 manat məbləği və bu məbləğə hesablanmış 33.912,99 ƏDV-nin tutulması hissəsinə münasibətdə məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, birincisi, tərəflər arasında bağlanmış podrat müqaviləsi sifarişçi tərəfindən podratçının hərəkətləri (hərəkətsizliyi) ilə bağlı səbəblərə görə - podratçı tərəfindən 21 gündən artıq müddətdə işlərin dayandırılması ilə bağlı Müqavilənin 12.1.2-ci bəndinə istinad edilməklə ləğv edilmişdir. Podrat müqaviləsinə podratçının təqsiri üzündən ləğv edilməsi isə Mülki Məcəllənin 759.2-ci maddəsinin tələbləri baxımından podratçının müqavilənin ləğvi ilə əlaqədar ona dəymiş zərəri tələb etməsi imkanını istisna edir.
100. 2022-ci ilin noyabrında Nasos 2 sahəsində boruların suvarma işlərinin aparılması, işlərin bununla bağlı dayandırılması, belə olan halda müqaviləyə xitam verilməsinin əsassız olması barədə ilkin iddiaçının dəlillərinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, iş materiallarına əlavə edilmiş e-mail yazışmalardan aydın olur ki, İSSER 2022-ci ilin oktyabrının 14-də (mailto:elektron%20məktub%20ali@issergroup.comElektron ünvan 1 ünvanından göndərilib) direktorları Ali İhsan bəyin təlimatı ilə Nasos 2 sahəsindən bütün avadanlıq və materiallarının çıxarılması barədə PDL-ə məlumat vermiş, PDL-nin nümayəndəsi demobilizasiyanın xx.xx.2022-ci ilədək təxirə salınmasını xahiş etmiş və digər məsələləri danışacaqlarını bildirmiş (elektron məktub mailto:e.malikmammadov@pdlworld.comElektron ünvan 2 ünvanından göndərilib), bundan sonra İSSER-nin nümayəndəsi (elektron məktub mailto:aliihsan@issergroup.comElektron ünvan 3 ünvanından göndərilib) demobilizasiyanın xx.xx.2022-ci ildən keçirəcəyi barədə PDL-ə məlumat vermişdir. Göründüyü kimi 2022-ci ilin oktyabrında İSSER tərəfindən demobilizasiyanın PDL-nin tələbi ilə suvarma işləri ilə bağlı həyata keçirilməsi öz təsdiqini tapmır. Əksinə email yazışmaların müqayisəli şəkildə şərh edilməsindən (həmin vaxtı İSSER tərəfindən PDL-nin müqavilə üzrə işlərin uzanması nəticəsində ona dəymiş zərərlə bağlı göndərilmiş məktub, İSSER tərəfindən PDL-dən nasos və generatorların icarə haqqının PDL tərəfindən ödənilməsinin tələb edilməsi, PDL-nin nümayəndəsinin həmin avadanlıqların icarə haqqının məbləği barədə məlumat verilməsini xahiş etməsi və s.) belə qənaətə gəlmək olaraq demobilizasiya İSSER-in işlərinin görülməsi müddətinin uzanmasından narazı olması ilə bağlı, yəni İSSER-in öz təşəbbüsü ilə həyata keçirilmişdir. Digər tərəfdən işin mübahisəsiz halı oldan ibarətdir ki, 2022-ci ilin noyabrında PDL tərəfindən Nasos 2 ərazisində suvarma işləri aparılmışdır. Bununla bağlı kollegiya qeyd edir ki, İSSER tərəfindən 2022-ci ilin oktyabrında həyata keçirdiyi demobilizasiyanın məhz noyabr ayında keçiriləcək suvarma işləri ilə bağlı olması fərz edilsə belə, suvarma işlərinin aparılması yalnız həmin işlərin görüldüyü ərazidə işlərin dayandırılması üçün əsas hesab edilə bilər, başqa sözlə, suvarma işlərinin aparılması podrat müqaviləsi üzrə 11-12 km əhatə edən ərazidə işlərin bütövlükdə dayandırılmasına əsas vermir. İSSER isə noyabr ayında podrat müqaviləsi üzrə tərəfindən hər hansı işlərinin görülməsi ilə bağlı sübutları məhkəməyə təqdim etməmişdir. Bundan əlavə İSSER-in müqavilə üzrə görülmüş işlərin həcmini və dəyərini sübuta yetirmmək üçün məhkəməyə təqdim edilmiş sonuncu aktın (007 saylı) xx.xx.2022-ci il təsadüf etməsi da ona dəlalət edir ki, həmin tarixdən sonra İSSER müqavilə üzrə işlərin görülməsini tam şəkildə dayandırmışdır. Odur ki, kollegiya İSSER-in yuxarıda göstərilən dəlillərini əsassız hesab edir.
101. Beləliklə, kollegiya hesab edir ki, Mülki Məcəllənin 759.2-ci maddəsinin tələbləri baxımından mübahisəli hüquq münasibətlərində podratçı olan ilkin iddiaçı müqavilənin ləğvi nəticəsində dəymiş zərərin ödənilməsini tələb etmək hüququna malik deyildir.
102. Digər tərəfdən əldən çıxmış fayda tələbi ilə bağlı o da qeyd edilməlidir ki, mübahisəli müqavilənin PDL tərəfindən İSSER-in təqsiri olmadan ləğv edilməsi ehtimal edilsə belə, ilkin iddiaçı müqavilənin ləğvi nəticəsində ona iddia etdiyi məbləğdə əldən çıxmış fayda formasında zərər vurulmasını sübuta yetirə bilməmişdir. Belə ki, əldən çıxmış fayda dedikdə şəxsin hüququ pozulmadığı təqdirdə adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edə biləcəyi mənfəət başa düşülür. İlkin iddiaçı isə əldən çıxmış fayda adı altında faktiki olaraq müqaviləyə əsasən görülməli olan, lakin müqavilənin ləğvi nəticəsində görülməmiş işlərin dəyərinin ödənilməsini tələb edir. Halbuki həmin məbləğ işlərin görülməsi ilə bağlı çəkiləcək xərclərin də daxil olduğu işlərin görülməsinə görə alacağı muzd olması, yəni işlər görüldüyü təqdirdə əldə edəcəyi mənfəət (mənfəət =gəlir-xərclər) olmaması açıq-aşkardır. Odur ki, əldən çıxmış faydanın tutulması hissəsində müqavilə əsassız olduğundan rədd edilməlidir.
103. İlkin iddianın müqavilə üzrə işlərin gec bitməsi ilə bağlı dəymiş zərərə görə 512.277,91 manat pulun və zəmanətin alınmasına görə 6.471,23 manat məbləğində tutulması tələblərinə gəldikdə qeyd edilməlidir ki, həmin hissədə ilkin iddianın qanuni əsasını Mülki Məcəllənin 21.1, 443.1 və 756.1-ci maddələri təşkil edir.
104. Maddi zərərin əvəzi olaraq 512.277,91 manat məbləğində pul tələbinə dair ilkin iddia tələbi müqavilənin şərtlərinə əsasən ilkin cavabdehin işləri görmək üçün zəruri olan materialları (boru, qum və s.) təchiz etməli, tikinti işlərinin aparılması barədə müvafiq icazələr almalı olduğu halda həmin materialların vaxtında tikinti sahəsinə gətirilməsini, bununla yanaşı tikinti işlərin aparılması üçün icazələrin vaxtında alınmasını təmin etməməsi, nəticədə işlərin başa çatdırılmasının gecikməsi və ilkin cavabdehin texnikalara, işçilərə və xidmətlərə əlavə ödənişlər etməyə, yəni planlaşdırılandan daha çox xərclər çəkməyə məcbur olması, zəmanətin alınması ilə bağlı dəymiş zərərə görə 6.471,23 manat məbləğində pulun tutulması hissəsində iddia tələbini isə zəmanətin alınması üçün 6.471,23 manat məbləğində xərc çəkməsi, lakin PDL-in zəmanət ödənildikdən sonra ödənilməli olan 20% avans məbləğini ödəməməsi ilə əsaslandırılmışdır.
105. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, müqavilə üzrə öhdəliklərinin pozuntusundan irəli gələn maddi zərərin ödənilməsi tələbinə dair işlərə baxılarkən məhkəmə cavabdeh tərəfindən müqavilə üzrə öhdəliklərinin pozuntusuna yol verilməsini (hazırkı halda sifarişçi tərəfindən borclunun öhdəliklərini icrası üçün zəruri olan hərəkətləri vaxtında etməməsini və avansın ödənilməsini gecikdirməsini), həmin pozuntu ilə dəymiş zərər arasında səbəbli əlaqənin mövcud olmasını, eləcə də zərərin dəyməsi faktını və məbləğini müəyyən etməlidir.
106. Zəmanətin alınması ilə bağlı dəymiş zərərin ödənilməsi tələbi ilə bağlı kollegiya qeyd edir ki, birincisi, müqavilə qiymətinin 30% məbləğində bank qarantiyasının alınması və belə olan halda qarantiya alınması üçün xərclərin çəkilməsi İSSER-in öhdəliyi kimi tərəflər arasında bağlanmış müqavilədə nəzərdə tutulmuş və həmin öhdəlik PDL-nin avans ödəməsi öhdəliyinin icrasından asılı edilməmiş, əksinə qarantiyanın verilməsi avansın ödənilməsi şərti olaraq müqavilədə qeyd edilmişdir. İkincisi, iş materiallarından da göründüyü (yazışmalar, qarantiya məktubu və s.)kimi İSSER tərəfindən bank qarantiyasının verilməsi gecikdirilməklə yanaşı 30% bank qarantiyasının əvəzinə 20% bank qarantiyası təqdim edilmişdir, yəni qarantiyanın verilməsi ilə bağlı öhdəliklər ilkin iddiaçı İSSER-in özü tərəfindən lazımi qaydada icra edilməmişdir. Bundan əlavə iş materiallarında olan elektron qaimə və ödəniş tapşırıqlarından da göründüyü kimi, İSSER tərəfindən təqdim edilmiş elektron qaimələr (sonuncu qaimə istisna olmaqla) təqdim edildiyi gün PDL tərəfindən ödənilmiş, yəni PDL tərəfindən elektron qaimələr üzrə ödənişlərdə (görülmüş işlərə dair sonuncu qaimə istisna olmaqla) hər hansı gecikdirmələrə yol verilməmiş, yəni avans ödənişləri ilə bağlı müqavilə öhdəlikləri PDL tərəfindən pozulmamışdır. Odur ki, 6.471,23 manat məbləğində dəymiş zərərin tutulması hissəsində ilkin iddia əsassızdır.
107. Maddi zərər tələbinə dair iddianın 512.277,91 manat məbləğində pul tutulması hissəsinə gəldikdə qeyd edilməlidir ki, hazırkı halda tərəflər arasında aparılmış e-mail yazışmalarına, gündəlik hesabat (daily report) adlı sənədlərə əsasən PDL-in İSSER-in öhdəliklərini icrası üçün zəruri olan hərəkətləri gecikdirməsi (boruların və digər materialların təqdim edilməsi, icazələrin alınması və s.) öz təsdiqini tapır. Belə ki, müqavilənin şərtlərinə əsasən işlərin görülməsi 01 mart 2022-ci il tarixədək başa çatdırılmalı olduğu halda yazışmalardan aydın olur ki, boru çəkilməsi işlərinin icrası üçün zəruri olan borular 2022-ci ilin iyul ayında tam təchiz edilmiş, eyni zamanda 2022-ci ilin iyun ayına kimi bəzi tikinti işlərinin icrası ilə bağlı icazələr alınmamışdır. Boruların vaxtında təchiz edilməsi, bununla bağlı "xxxx" MMC-dən alış qaimələrini və boruların sahəyə gətirilməsi cədvəllərini təqdim etməsi barədə PDL-in dəlillərinə münasibətdə məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, boru və qum təchizatında, boruların müvafiq sahəyə gətirilməsində gecikmələrin olması barədə İSSER-in məlumatlara, gündəlik hesabatlara PDL tərəfindən etiraz edilməmiş, əksinə PDL-nin layihə rəhbəri Eldar Məlikməmmədov İSSER-in müraciətlərinə cavablarda boruların sifariş edildiyini, borularının gətirələcəyini, qum məsələsinin hələ həll edilmədiyini, icazələrinin hələ alınmadığını və s. bildirərək faktiki olaraq materialların təchizatında və icazələrin alınmasında gecikmələrin olduğunu təsdiq etmişdir. PDL icazələrin alınmasında İSSER-in lazimi sənədləri təqdim etməməsi səbəbindən gecikməsi barədə dəlillərə gəldikdə kollegiya qeyd edir ki, bununla bağlı PDL tərəfindən təqdim edilən yazışmalardan yalnız PDL tərəfindən müəyyən sənədlərin və məlumatların təqdim edilməsi ilə bağlı İSSER-ə sorğu edilməsi görünməklə icazələrin verilməməsinin məhz həmin sənədlərin təqdim edilməməsi ilə bağlılığı, bununla bağlı PDL tərəfindən İSSER-ə irad bildirilməsi müəyyən edilmir.
108. Beləliklə, işin yuxarıda göstərilən hallarına əsasən müəyyən edilir ki, İSSERin öhdəliklərini icra etmək üçün zəruri olan materialların təchizatı və icazələrin alınması PDL tərəfindən gecikdirilmişdir. Bundan əlavə mülki hüquqda təşəkkül tapmış zərərvuran şəxsin təqsirlilik prezumpsiyasına əsasən həmin gecikdirmələrin baş verməsinin onun təqsirindən baş vermədiyini sübuta yetirmək vəzifəsi PDL-in üzərinə düşdüyü halda PDL təqsirsiz olmasını sübuta yetirə bilməmişdir. Odur ki, PDL-in qarşı tərəfin öhdəliklərini icra etməsi üçün zəruri olan malların təchizatını və icazələrin alınmasını təqsirli olaraq gecikdirməsi, bununla da müqavilə üzrə öhdəliklərini lazımi qaydada icra etməməsi öz təsdiqini tapır.
109. Digər tərəfdən işlərinin icrasının gecikdirilməsi nəticəsində İSSER-ə zərərin dəyməsi faktına və məbləğinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, İSSER maddi zərərin dəyməsi faktını və məbləğini təsdiq etmək üçün avadanlıqların icarəsi, geodeziyatopoqrafiya işləri bağlı müqavilələri, elektron qaimələri və ödənişləri təsdiq edən sənədləri məhkəməyə təqdim etmişlər.
110. Bununla bağlı qeyd edilməlidir ki, işin mübahisəsiz halıdır ki, müqavilə üzrə işlərin gec bitməsi işlərin görülməsi üçün texnika və avadanlıqların icarəsinin müddətinin uzadılmasına (2022-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarınadək texnikaların, avadanlıqların tikinti sahələrində olmuşlar) və belə olan .halda İSSER-in əlavə xərclər çəkməsinə səbəb olmuşdur. Lakin kollegiya hesab edir ki, işlərin görülməsinin gecikdirildiyi müddət ərzində podratçının texnikalara, işçilərə və xidmətlərə çəkdiyi bütün xərclərin işlərin görülməsinin gecikdirilməsi ilə bağlı podratçıya dəymiş maddi zərər kimi qiymətləndirilməsi üçün əsas yoxdur. Belə ki, birincisi, İSSER müqavilənin qiyməti müəyyənləşdirilərkən müvafiq mal, iş və xidmətlərə çəkiləcək xərclərin hansı məbləğdə nəzərdə tutulması, işlərin icra müddətinin artması nəticəsində faktiki çəkilmiş xərclərin nə qədər təşkil etməsi və belə olan halda xərclərdə artımın məbləği barədə dəqiq hesablamalarını məhkəməyə təqdim etməmişdir. Digər tərəfdən dörd ay ərzində görülməsi planlaşdırılan işin on iki ay ərzində görülməsi müəyyən zaman kəsiyi ərzində (məsələn, bir ay) görülmüş işin həcminin planlaşdırılan həcmə nəzərən azaldılmasına və belə olan halda işlərin görülməsinə cəlb edilmiş işçilərin sayının və belə olan halda həmin işçilərə çəkiləcək xərclərin müəyyən qədər azalmasına səbəb olmalı, yəni işlərin görülməsinin gecikdirildiyi dövrdə çəkilmiş xərclərin bir hissəsi planlaşdırılan xərclər ilə əhatə edilməli idi. Üçüncüsü, yazışmalardan görünən odur ki, qazılan yerin altından su çıxması ilə bağlı İSSER tərəfindən işlərin görülməsinə cəlb edilən texnikaların sayı artırılmışdır (bax.PDL-in 19 mart 2022-ci il tarixdə ünvanladığı tələbə cavab olaraq İSSER-in açıqlamaları), yəni texnikalara çəkilmiş xərclərin bir hissəsi işlərin gecikdirilməsi ilə bağlı olmamışdır.
111. Bundan əlavə zərərin məbləğini müəyyənləşdirilərkən məhkəmə kollegiyası onu da qeyd edir ki, təqdim edilmiş sübutlardan da göründüyü kimi podrat işinin görülməsinin gecikdirilməsi yalnız PDL təqsirindən baş verməmişdir. Belə ki, tərəflər arasında yazışmalardan da göründüyü kimi podratçı bank qarantiyasının təqdim edilməsini gecikdirmiş, 30% bank qarantiyasını təqdim etməli olduğu halda 20% məbləğində qarantiya təqdim etmiş, bunun nəticəsində ilkin ödənişin ödənilməsi və işlərin başlaması gecikdirilmiş, 2022-ci ilin oktyabrında işlərin görülməsini dayandırmış, bundan əlavə işlərin görülməsindən gecikmələr bəzi hallarda hava şəraiti və işlərdə yaranmış çətinliklər (qazma işləri zamanı yerin altından su çıxması və s.) ilə bağlı olmuşdur.
112. Bununla yanaşı məhkəmə tutulmalı olan zərəri müəyyənləşdirərkən onu da nəzərə alır ki, tərəflər arasında yazışmalardan da göründüyü kimi PDL şirkətinin nümayəndəsi İSSER-in materialların təchizi ilə bağlı müraciətlərinə əksər hallarda cavab verərək materialların gələcəyi təxmini vaxt barədə məlumatlandırmışdır. Eyni zamanda bəzi tikinti işlərinin aparılmasına dair icazələrin alınmaması barədə də İSSER şirkəti qabaqcadan məlumatlı olmuşdur. Belə olan halda İSSER-in tikinti sahəsində işləyən işçilərinin və texnikanın sayını tənzimləmək, eləcə də zəruri olduğu halda əlavə xərclərinin çəkilməsinin qarşısının almaq üçün sifarişçi ilə razılaşdırmaqla işləri dayandırmaq imkanı olmuşdur. Odur ki, İSSER-in öz hərəkətsizliyi ilə zərərin məbləğinin artmasına şərait yaratması açıq-aşkardır.
113. Digər tərəfdən o da nəzərə alınmalıdır ki, İSSER işlərin gecikdirilməsinə görə X12 yemək xidmətinə görə 62.841 manat, X1 icarəsinə götə 117.893,50 manat və X7 işçilərin servis (nəqliyyat) xidmətinə görə 13.604,20 manat ödəməsini bildirsə də, göstərilən ödənişlərin məhz PDL-in sifarişi ilə Hacıqabul rayonunda həyata keçirdiyi layihə ilə bağlı olması iş materiallarına əsasən müəyyən edilmir.
114. Odur ki, məhkəmə kollegiyası yuxarıda göstərilən halları nəzərə alaraq “Ariston” firması, "xxxx" MMC, "xxxx" MM, "xxxx" MMC, Odd Construction” MMC ilə bağladığı müqavilələr üzrə işlərin görülməsinin gecikdirildiiyi vaxtı üçün ödənilmiş 375.097,48 manat məbləğində vəsaiti işlərin görülməsinin gecikdirilməsi ilə bağlı dəymiş zərər kimi müəyyən edir və işlərin gecikdirilməsində və zərərin dəyməsində ilkin iddiaçının da təqsirinin olmasını, eləcə də ilkin iddiaçının həmin zərərin artmasına şərait yaratmasını nəzərə alaraq Mülki Məcəllənin 458.1-ci maddəsinin tələblərinə əsasən məsuliyyətin ölçüsünün azaldılmasını və ilkin cavabdehdən ilkin iddiaçının xeyrinə tutulacaq zərər məbləğinin dəymiş zərərin 50%-i həddində, yəni 187.546 manat (375.097,48 x 50%) məbləğində müəyyənləşdirir.
115. Qarşılıqlı iddianın işlərin görülməsinin gecikdirilməsi və layihənin tamamlanmaması ilə bağlı vurulmuş maddi zərərə görə və işgüzar nüfuza dəymiş zərərə görə 1.125.210 manat məbləğində pulun və 490.262 manat məbləğində dəbbə pulunun tutulması qarşılıqlı iddianın dəymiş zərərin əvəzinin ödənilməsi dair hissəsində qarşılıqlı iddianın qanuni əsaslarını Mülki Məcəllənin 21.2, 23.1, 443.1-ci maddələri, dəbbə pulunun tutulması hissəsində qarşılıqlı iddianın qanuni əsaslarını isə Mülki Məcəllənin 462-ci maddəsi təşkil edir.
116. Qarşılıqlı iddianın maddi zərərin əvəzi olaraq 1.125.210 manat məbləğində pulun ödənilməsi hissəsi ilə bağlı məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, həmin hissədə qarşılıqlı iddia tələbi İSSER-in icranı gecikdirməsi, layihəni tamamlamaması, nəticədə PDL-in digər şirkətlərlə müqavilə bağlayaraq işi yekunlaşdırmağa məcbur olması, işgüzar nüfuzuna ziyan vurulması, nəticədə ona 1.125.210 manat məbləğində maddi zərər dəyməsi ilə əsaslandırmışdır. Həmin hissədə məhkəmə kollegiyası birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticə ilə razılaşaraq qeyd edir ki, qarşılıqlı iddiaçının da qeyd etdiyi kimi hazırkı layihə iri bir layihə olmaqla, layihənin qiyməti 19.000.000 manatdan çox təşkil etmişdir və həmin layihənin bir hissəsinə dair qarşılıqlı iddia üzrə cavabdeh tərəfindən görülməsinə dair müqavilə bağlanmışdır. Lakin PDL-in iddia etdiyi kimi digər şirkətlərlə bağlamış müqavilə əsasında görülmüş işlərin məhz İSSER tərəfindən yerinə yetirilməli olduğu işlərə aidiyyəti məhkəmə gedişatı zamanı sübuta yetirilməmiş və keçirilmiş ekspertiza zamanı da münasibət bildirilməmişdir (belə olduğu halda PDL tərəfindən ekspertiza tədqiqatı zamanı ekspertə zəruri sənədləri və izahatları təqdim edilməklə həmin işlərin identifikasiyası, hansı şirkətlər tərəfindən görülməsi müəyyən edilə bilərdi). PDL məhkəməyə İSSER-dən başqa da digər şirkətlərlə bağlanmış müqavilələri, təhvil-təslim aktlarını, ödəniş sənədlərini təqdim etsə də, onların məhz İSSER-in yarımçıq qoyduğu işlərin tamamlanmasına yonəldiyini müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Çünki həmin müqavilələr üzrə göstərilən əksər işlər belə İSSER ilə bağlanan müqavilədə nəzərdə tutulan işlərdən fərqlidir (malların alınması, yaşıllaşdırma işləri və s.). Odur ki, digər şirkətlərlə bağladığı müqavilələr üzrə ödənilmiş məbləğləri qarşılıqlı cavabdehin mübahisəli müqavilə üzrə işləri tamamlamaması nəticəsində dəymiş ziyan kimi qiymətləndirilməsi üçün əsas yoxdur.
117. Digər tərəfdən qarşılıqlı iddiaçı tərəfindən qarşılıqlı cavabdehin işgüzar nüfuzuna dəymiş zərərin əvəzinin ödənilməsi barədə tələbə gəldikdə kollegiya qeyd edir ki, birincisi, qarşılıqlı iddiaçı hüquqi şəxs olduğundan işgüzar nüfuzunun ləkələnməsi nəticəsində ona vurulmuş yalnız maddi zərərin (real zərər və əldən çıxmış faydanın) ödənilməsini tələb etmk hüququna malikdir. Hazırkı halda isə qarşılıqlı iddiaçı nə qarşılıqlı cavabdeh tərəfindən işgüzar nüfuzunun ləkələnməsini, nə də onun nəticəsindən maddi zərərə məruz qalmasını sübuta yetirə bilmişdir.
118. Odur ki, iddiaçı cavabdehin müqavilə üzrə öhdəliklərini pozması nəticəsində və işgüzar nüfuzuna 1.125.210 manat məbləğində zərər vurulmasını sübuta yetirə bilmədiyindən həmin hissədə iddia rədd edilməlidir.
119. İşlərinin görülməsinin gecikdirilməsinə görə tələb edilən dəbbə pulu məbləğinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, mübahisəli podrat müqaviləsi üzrə işlərin görülməsi qarşılıqlı cavabdeh tərəfindən gecikdirildiyindən (gecikmənin baş verməsində qarşılıqlı cavabdehin də təqsirinin olması qətnamənin əvvəlki paraqraflarında müəyyən edilmişdir) və müqavilədə işlərin görülməsinin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulu ödənilməsi nəzərdə tutulduğundan qarşılıqlı iddiaçı Mülki Məcəllənin 462-ci maddəsinin tələblərinə əsasən öhdəliyinin icrasının gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun ödənilməsini qarşılıqlı cavabdehdən tutulmasını tələb etməkdə haqlıdır.
120. Məhkəmə cavabdehdən tutulmalı olan dəbbə pulu məbləği müəyyənləşdirilərkən nəzərə alır ki, birincisi, işin yuxarıda göstərilən halları ilə müqavilə üzrə işlərinin gecikdirilməsinin hər iki tərəfin təqsirindən baş verməsi müəyyən edilmişdir. İkincisi, podrat müqaviləsi üzrə görülməli olan ƏDV xaric 3300.000 manat məbləğində işlərin ƏDV xaric 254.000 manat (ƏDV daxil 299.720) hissəsi ümumiyyətli icra edilməmişdir. İşlərin görülmüş hissəsi isə PDL tərəfindən qəbul edilmişdir (1.899.525 manat hissəsi təhvil-təslim aktları imzalanması, 1.146.475 manat hissəsi isə elektron qaimələrin qəbul edilməsi və ödənilməsi yolu ilə). Həmin işlər qəbul edilərkən və ödənilərkən qarşılıqlı iddiaçı dəbbə pulunu tələb etmək hüququnu özündə saxladığını bildirməmişdir. Halbuki Mülki Məcəllənin 465.2-ci maddəsinə əsasən əgər borclu öhdəliyin lazımınca icra edilməməsi, o cümlədən müəyyənləşdirilmiş müddətdə icra edilməməsi üçün cərimə ödəyəcəyini vəd etmişdirsə, kreditor cərimənin ödənilməsini və öhdəliyin icrasını tələb edə bilər. Əgər kreditor icranı qəbul etmişsə, cərimənin tutulmasını yalnız icranı qəbul edərkən bu hüququ özündə saxlamış olduğu halda tələb edə bilər.
121. Odur ki, məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, İSSER-dən PDL-in xeyrinə tutulacaq dəbbə pulu PDL tərəfindən icrası qəbul edilməmiş ƏDV daxil 299.720 manat məbləğində işlərin müəyyənləşdirilmiş müddətdə görülməməsinə görə hesablanmalı və Mülki Məcəllənin 467-ci maddəsinin tələbləri və gecikdirmədə hər iki tərəfin təqsirinin olması nəzərə alınmaqla 7500 məbləğində müəyyən edilməlidir.
122. İlkin iddianın əlavə işlərin görülməsi hissəsi ilə bağlı məhkəmə qeyd edir ki, birincisi, İSSER podrat müqaviləsi üzrə smetada əks olunmamış əlavə işlərinin görülməsini sübuta yetirə bilməmişdir. Belə ki, bununla bağlı ilkin iddiaçı tərəfindən təqdim edilmiş fotoşəkillərdən harada və nə zaman çəkilməsi, eləcə də şəkillərdə əks olunmuş boruların daşınması işlərinin kim tərəfindən həyata keçirilməsi müəyyən edilmir. İşlərin görülməsi barədə aktlara (İlkin Yusifov adlı şəxs tərəfindən imzalanmış) münasibətdə kollegiya qeyd etməyi zəruri sayır ki, həmin aktlarda da işlərin kimin tərəfindən icra edilməsi açıq şəkildə göstərilməmişdir. Odur ki, sözügedən sübutlar İSSER-in “əlavə işlər” olmasını iddia etdiyi işlərin cavabdeh İSSER tərəfindən görülməsi faktının məhkəmə tərəfindən müəyyən edilməsi üçün kifayət etmir.
123. Digər tərəfdən mübahisəli işlərin İSSER tərəfindən görülməsi fərz edilsə belə həmin aşağıdakı əsaslara görə həmin işlərinə görə ayrıca muzd ödənilməsi tələbinə dair ilkin iddianın təmin edilə bilməz.
124. Birincisi, podratda əlavə işlər dedikdə tələb olunan nəticəni əldə etmək üçün zəruri olan, lakin sifarişçinin planlaşdırmadığı və müqavilə bağlanarkən görülməsini tapşırmadığı işlər başa düşülür. Hazırkı halda müqavilə bağlanarkən nəzərə alınmış işlərin həcmini və tərkibini müfəssəl şəkildə əks etdirən smeta məhkəməyə təqdim edilmədiyindən ilkin iddiaçı “əlavə iş” olmasını iddia etdiyi işlərin müqavilə bağlanarkən smetalarda nəzərdə tutulub-tutulmasının müəyyən edilməsi mümkün deyildir.
125. İkincisi, əlavə işlərə görə muzd ödənilməsi şərtlərini müəyyən edən Mülki Məcəllənin 753.3-ci və 753.4-cü maddələrinin məzmunundan da göründüyü kimi müqavilədə nəzərdə tutulmayan əlavə işlər yalnız həmin işlərin görülməsi sifarişçi tərəfindən tələb edildikdə ödənilə bilər. Bu zaman o da nəzərə alınmalıdır ki, sifarişçi əlavə işlərin ayrıca muzd müqabilində yerinə yetiriləcəyini qəbul etmədiyi halda podratçı ayrıca muzd almaq hüququ barəsində işə başlamazdan əvvəl məlumat verməlidir.
126. Hazırkı halda sifarişçinin əlavə işlərinin ayrıca muzd müqabilində yerinə yetirilməsinin qəbul etməsi, eləcə də podratçının ələcə də ayrıca muzd alacağı barədə işə başlamazdan əvvəl məlumat verməsi iş materiallarına əsasən müəyyən edilmir. Bununla bağlı kollegiya əlavə işlərin siyahısının PDL-in nümayəndəsinə göndərilməsi və sonuncunun həmin işlərə görə ödənişin edilməsinə etiraz etməməsi barədə dəlillərinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, e-mail yazışmalarından da göründüyü kimi İSSER tərəfindən “əlavə işlər”in siyahısı həmin işlər görüldükdən sonra cavabdehə göndərilmiş, bundan əlavə PDL tərəfindən həmin siyahıya hər hansı münasibət bildirilməmişdir. Odur ki, həmin yazışmaların PDL-in əlavə işlərinin görülməsi barədə qabaqcadan məlumatlandırılması, həmin işlərin smetada nəzərdə tutulmamış əlavə iş olmasını və sifarişçinin həmin işlərə görə ayrıca muzd ödənilməsi ilə bağlı razılaşmasını təsdiq edən sübut kimi nəzərə alına bilməz.
127. Beləliklə, kollegiya hesab edir ki, əlavə işlərə görə muzdun tutulnası hissəsində ilkin iddianın rədd edilməsi barədə birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticə qanuni və əsaslıdır.
128. Qarşılıqlı iddianın görülmüş işlərdə qüsurlara görə 2394 manat məbləğində dəymiş maddi zərərin və həmin məbləğə hesablanmış dəbbə pulunun tutulması hissəsinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, həmin hissədə qarşılıqlı iddia 2023-cü ilin fevral ayında İSSER tərəfindən çəkilmiş boru xəttində suvarma işləri zamanı qaynaq tikişlərin açılması hadisəsinin baş verməsi və nəticədə dəymiş ziyanın aradan qaldırılması üçün aparılmış təmir-bərpa işlərinə PDL tərəfindən 2394 manat məbləğində xərc çəkilməsi ilə əsaslandırılmışdır.
129. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, sözügedən tələbə Mülki Məcəllənin 763- 766-cı maddələrin tələbləri tətbiq edilməklə münasibət bildirilməlidir. Sözügedən normaların məzmunundan da göründüyü kimi qanunverici görülmüş işlərdə qüsur aşkar edildikdə sifarişçi tərəfindən həmin qüsurların icrası barədə əlavə müddət verilməli olmasını və yalnız həmin müddət ərzində qüsurlar aradan qaldırılmadıqda sifarişçinin qüsuru özü aradan qaldırmaqla xərclərin ödənilməsini podratçıdan tələb etmək və ya muzdu azaltmaq hüququna malik olmasını müəyyən etmişdir.
130. Hazırkı halda isə PDL-in aşkar edilmiş qüsur barədə İSSER-ə məlumat verməsi və əlavə icra üçün vaxt verməsi müəyyən edilmədiyindən PDL-in qüsuru özü aradan qaldırmaqla xərclərin ödənilməsini İSSER-dən tələb etmək hüququ yaranmamışdır.
131. Bundan əlavə podrat müqaviləsinin 6.1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş işlərin keyfiyyətinə 2 illik qarantiya ilə bağlı kollegiya qeyd edir ki, həmin bəndə görə işlər tam təhvil verildiyi gündən 24 ay müddətinə texniki təminat verir və təminat müddətində aşkar olunmuş qüsurlar İSSER-in vəsaiti hesabına ən qısa müddətdə aradan qaldırmazsa, PDL həmin malın dəyəri və vurulmuş maddi zərərə görə müvafiq qaydada cərimə tətbiq etmək hüququnu özündə saxlayır.
132. Bəndin məzmunundan da göründüyü kimi müqavilədə nəzərdə tutulmuş qarantiya şərtlərinə əsasən də sifarişçi tərəfindən aşkar edilmiş qüsur barədə podratçıya məlumat verilməli və həmin qüsurun öz vəsaiti hesabına aradan qaldırılması üçün şərait yaradılmalıdır.
133. O da nəzərə alınmalıdır ki, podratda qarantiya dedikdə işlər görülüb başa çatdıqdan sonra müqavilədə göstərilən qarantiya müddəti ərzinsə qüsurlar aşkar edildiyi halda podratçının həmin qüsurların aradan qaldırması öhdəliyini daşıması başa düşülür. Lakin qarantiyanın verilməsi qarantiya müddəti ərzində aşkar edilən istənilən qüsurun aradan qaldırılmasına görə podratçının məsuliyyət daşıması anlamına gəlmir. Belə ki, Mülki Məcəllədə podrat münasibətlərində qarantiyaya əsasən podratçının məsuliyyət daşımalı olduğu hallara dair xüsusi norma mövcud olmadığından həmin münasibətlərə qanunun analogiyası üzrə alqı-satqı müqaviləsinin keyfiyyat qarantiyasının verilməsi ilə bağlı normaları tətbiq edilə bilər. Mülki Məcəllənin 588.2-ci maddəsinə görə satıcı keyfiyyət qarantiyası verdiyi əşyanın qüsurları üçün o halda cavabdehdir ki, əşyanın qüsurlarının əşya alıcıya verildikdən sonra alıcı tərəfindən ondan istifadə və ya onun saxlanması qaydalarının pozulması və ya üçüncü şəxslərin hərəkətləri nəticəsində və ya qarşısıalınmaz qüvvənin təsiri ilə əmələ gəldiyini sübuta yetirməsin.
134. Həmin maddənin məzmunundan da göründüyü kimi məmulatda qüsurunun alıcı (hazırkı halda sifarişçi) tərəfindən ondan istifadə və ya saxlanması qaydalarının pozulması və ya üçüncü şəxslərin hərəkətləri nəticəsində və ya qarşısıalınmaz qüvvənin təsiri ilə əmələ gəldiyini sübuta yetirdiyi halda qarantiya müddətində aşkar edilmiş qüsurlara görə satıcı (hazırkı halda podratçı) cavabdehlik daşımır.
135. Göründüyü kimi, hazırkı halda PDL aşkar edilmiş qüsur barədə İSSER-ə məlumat verməməklə bir tərəfdən mülki qanunvericiliyin və müqavilə şərtlərinin tələblərini pozmuş, digər tərəfdən isə İSSER-i hadisənin baş vermə səbəbləri barədə araşdırma aparmaq və belə olan halda faktiki olaraq qüsurları onun cavabdehlik daşımadığı hallardan yaranmasını sübuta yetirmək imkanından da məhrum etmişdir. Belə olan halda isə kollegiya hesab edir ki, tikişlərin açılması hadisəsinin baş vermə səbəbləri ilə bağlı qeyri-müəyyənlik İSSER-in xeyrinə şərh edilməlidir.
136. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən məhkəmə kollegiyası belə qənaətə gəlir ki, podrat işlərdə aşkar edilmiş qüsurlarla bağlı zərərin əvəzi olaraq pulun tutulması, belə olan halda həmin tələbdən irəli gələn əlavə tələb olan dəbbə pulunun tutulması tələbinə dair hissədə iddia əsassız olmaqla rədd edilməlidir.
137. Mütəxəssis rəyinə görə çəkilmiş xərclərin tutulması hissəsində qarşılıqlı iddia tələbinə dair hissədə kollegiya birinci instansiya məhkəməsinin gəldiyi nəticə ilə razılaşır ki, həmin xərc məhkəməyə müraciət etməsi ilə bağlı çəkdiyi zəruri xərclərə aid edilmədiyindən, eləcə də qarşılıqlı iddiaçı həmin xərcin çəkilməsini təsdiq edən sübutu məhkəməyə təqdim etmədiyindən həmin xərc qarşılıqlı cavabdehdən tutula bilməz.
138. Kollegiya eyni zamanda ilkin iddiaçının qətnamə qəbul edilərkən eyni zamanda münasibət bildirilməsi üçün verdiyi müvəqqəti təminat tədbirinin ləğvi barədə vəsatətinə münasibətdə qeyd edir ki, MPM-in tələblərinə müvəqqəti təminat tədbirinin tətbiqi barədə ərizəyə ayrıca icraata baxıldığından həmin tədbirin ləğv edilməsi məsələsinə hazırkı icraat çərçivəsində münasibət bildirilə bilməz.
139. Məhkəmə xərclərinə münasibətdə kollegiya qeyd edir ki, iki apellyasiya şikayəti qismən təmin edilmədiyindən MPM-in 119.5-ci maddəsinin tələblərinə əsasən apellyasiya şikayətlərinin verilməsinə görə ödənilmiş dövlət rüsumu apellyatorların özünə aid edilməlidir.
140. Göstərilənlərə əsasən və Mülki Prosessual Məcəllənin 384.0.2, 392, 393, 405-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası q ə t e t d i: İddiaçı “İsser X13 Hizmetleri Sanayi Ve Ticaret Anonim” Şirkəti və Cavabdeh MMC tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətləri qismən təmin edilsin. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2024-cü il tarixli e-2-2(113)-66/2024 saylı qətnaməsi qismən - müqavilə üzrə işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə görə dəymiş maddi zərərin ödənilməsinə dair ilkin iddianın rədd edilməsi, işlərin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun tutulmasına dair qarşılıqlı iddianın rədd edilməsi, podrat nəticəsinin qüsurlu olması ilə bağlı dəymiş zərərin tutulmasına dair iddianın təmin edilməsi hissələrində ləğv edilsin. Müqavilə üzrə işlərin bitməsinin gecikdirilməsinə görə dəymiş maddi zərərin ödənilməsinə dair hissədə ilkin iddia qismən təmin edilsin, cavabdehdən 187546 manat məbləğində pul vəsaiti Cavabdeh MMC-dən tutularaq “İsser X13 Hizmetleri Sanayi Ve Ticaret Anonim” Şirkətinə ödənilsin. Həmin iddia tələbi qalan hissədə rədd edilsin. İşlərin gecikdirilməsinə görə dəbbə pulunun tutulmasına dair hissədə qarşılıqlı iddia qismən təmin edilsin, qarşılıqlı cavabdehdən qarşılıqlı iddiaçının xeyrinə 7500 manat məbləğində dəbbə pulu tutulsun. Həmin iddia tələbi qalan hissədə rədd edilsin. Podrat nəticəsinin qüsurlu olması ilə bağlı dəymiş zərərin tutulması hissəsində qarşılıqlı iddia rədd edilsin. Qətnamə 20.000 ABŞ dolları məbləğində pulun qaytarılmasının gecikdirilməsinə görə faizlərin tutulması dəyişdirilsin, həmin hissədə tutulacaq faizlərin məbləği 1125 ABŞ dolları məbləğində müəyyən edilsin. Qalan hissədə qətnamə dəyişdirilmədən saxlanılsın. Apellyasiya şikayətləri qismən təmin edildiyindən həmin şikayətlər verilərkən ödənilmiş dövlət rüsumu apellyatorların özünə aid edilsin. Qətnamədən rəsmi qaydada verildiyi gündən 2 ay müddətində Bakı Apellyasiya Məhkəməsi vasitəsi ilə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinə kassasiya şikayəti verilə bilər.
Sədrlik edən: Leyla Əliyeva
Hakimlər: Təranə Mahmudova
Ziya Şirinov