Şirvan Apellyasiya Məhkəməsi Qərardad — İş №e-16(3-9)-116/2026

Azәrbaycan Respublikası adından Qərardad Şirvan şәhәri İş № e-16(3-9)-116/2026 14.09.2026 ŞIRVAN APELLYASIYA MƏHKƏMƏSI Şirvan Apellyasiya Mәhkәmәsinin Mülki Kollegiyası hakimlәr – Novruzova Aytәn Nazim qızı (sәdrlik edәn, mәruzәçi hakim), Əsәdli Mahir Abdulla oğlu vә X1 ibarәt tәrkibdә, Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli, e-**(*-***)-**/**** saylı qәrardadından әrizәçi X4 tәrәfindәn verilmiş şikayәtә mәhkәmәnin binasında yazılı icraat qaydasında baxaraq MÜƏYYƏN ETDI: Ərizәçi X4 nümayәndәsi vә vәkili Nümayәndә müvәqqәti tәminat tәdbirinin görülmәsinә dair әrizә ilә mәhkәmәyә müraciәt edәrәk, cavabdeh Cavabdeh yanında saxlanılan azyaşlı övladları ##.##.2025-ci il tәvәllüdlü X2 atadan alınaraq müvәqqәti olaraq anası Ərizәçi himayәsinә verilmәsi barәdә icra olunmalı qәrardad qәbul edilmәsini xahiş etmişdir. Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli, e-**(*-***)-**/**** saylı qәrardadına әsasәn, әrizә rәdd edilmişdir. (hakim: Emin Quliyev) Hәmin qәrardaddan narazı qalan әrizәçi X4 nümayәndәsi vә vәkili Nümayәndә qәrardaddan şikayәt derәrәk qәrardadın lәğv edilmәsi vә müvәqqәti tәminat tәdbirinin tәtbiqi barәdә әrizәnin tәmin edilmәmәsi barәdә qәrardad çıxarılmasını xahiş etmişdir. Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli e-**(*-***)-**/**** saylı qәrardadı ilә şikayәtin tәmin edilmәmәsi, Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli, e-**(*-***)-**/**** saylı qәrardadının dәyişdirilmәdәn saxlanılması, şikayәtin 7 gün müddәtindә işlә birlikdә baxılması üçün Şirvan Apelyasiya Mәhkәmәsinә göndәrilmәsi qәrara alınmışdır. Azәrbaycan Respublikası Mülki Prosessual Mәcәllәsinin 397.2-ci maddәsinә әsasәn, apellyasiya instansiyası mәhkәmәsi qәrardaddan verilәn şikayәtә onun mәhkәmәyә daxil olduğu vaxtdan 20 gün müddәtindә yazılı icraat qaydasında baxır. MPM-in 372.7-ci maddәsinә әsasәn, apellyasiya instansiyası mәhkәmәsi şikayәtin dәlillәrindәn asılı olmayaraq, mәhkәmәnin maddi vә prosessual hüquq normalarına riayәt etmәsini yoxlayır. Mәhkәmә kollegiyası şikayәtin dәlillәrini vә iş materiallarını yazılı icraat qaydasında araşdıraraq hesab edir ki, şikayәt qismәn tәmin edilmәli, Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli, e- **(*-***)-**/**** saylı qәrardadı lәğv edilmәli vә mülki iş müvәqqәti tәminat tәdbiri barәdә әrizәyә yenidәn baxılması üçün Astara Rayon Mәhkәmәsinә göndәrilmәlidir. Mәhkәmә kollegiyası ilk növbәdә qeyd etmәyi zәruri hesab edir ki, hazırkı iş üzrә müvәqqәti tәminat tәdbiri barәdә әrizәnin predmeti әmlak vә ya pul xarakterli mübahisә ilә deyil, azyaşlı uşağın faktiki yaşayış mühitinin, valideynlәrindәn biri ilә gündәlik münasibәtlәrinin vә onun fiziki, psixoloji vә emosional rifahının mübahisәnin yekun hәllinәdәk hansı şәraitdә qorunub saxlanılması ilә bağlıdır. Bu sәbәbdәn belә xarakterli әrizәyә baxılması zamanı mәhkәmәdәn xüsusilә hәssas, fәrdilәşdirilmiş vә uşağın üstün mәnafeyini mәrkәzә qoyan yanaşma tәlәb olunur. Uşaqla bağlı mübahisәlәrdә mәhkәmә tәrәfindәn qәbul edilәn istәnilәn qәrarın hüquqi nәticәsi formal olaraq valideynlәrin hüquq vә vәzifәlәrinә aid olsa da, hәmin qәrarın faktiki tәsirinә mәruz qalan әsas şәxs uşaqdır. Buna görә dә bu kateqoriyadan olan işlәrdә mәhkәmәnin araşdırmasının çıxış nöqtәsi valideynlәrdәn hansının mövqeyinin daha әsaslı görünmәsi deyil, konkret uşağın mövcud vәziyyәtinin, yaşının, inkişaf mәrhәlәsinin, gündәlik qayğı ehtiyaclarının, valideynlәrdәn hәr biri ilә formalaşmış münasibәtlәrinin vә yaşayış mühitinin obyektiv şәkildә müәyyәn edilmәsi olmalıdır. Başqa sözlә, “uşağın üstün mәnafeyi” mücәrrәd vә deklarativ hüquqi anlayış kimi qәrardadda sadәcә qeyd edilmәli prinsip deyil. Bu prinsip konkret iş üzrә faktların müәyyәn edilmәsini, hәmin faktların uşaq üzәrindә mümkün tәsirinin qiymәtlәndirilmәsini vә qәbul edilәcәk qәrarın uşağın rifahına hansı formada tәsir göstәrәcәyinin әsaslandırılmasını tәlәb edir. Hazırkı iş materiallarından görünür ki, әrizәçi ilkin olaraq ##.##.2025-ci il tәvәllüdlü X2 atadan alınaraq müvәqqәti olaraq anasının himayәsinә verilmәsini xahiş etmiş, daha sonra isә ayrıca әrizә ilә ilkin müraciәtdә texniki sәhvә yol verildiyini bildirәrәk, faktiki olaraq atanın yanında olan uşağın ##.##.2022-ci il tәvәllüdlü X3 olduğunu göstәrmiş vә müvәqqәti tәminat tәdbirinin mәhz hәmin uşağa münasibәtdә tәtbiq edilmәsini xahiş etmişdir. Kollegiyanın qәnaәtinә görә, artıq bu halın özü birinci instansiya mәhkәmәsinin әrizәyә yalnız tәqdim edilmiş yazılı sәnәdlәrin formal mәzmunu әsasında yanaşmasını istisna edәn vә әlavә araşdırma aparılmasını zәruri edәn mühüm faktiki ziddiyyәt olmuşdur. Belә ki, bir tәrәfdәn, ilkin әrizәdә cәmi 1 yaş 7 aylıq uşağın atanın yanında olduğu vә onun yaşına görә ana qayğısına xüsusi ehtiyacının mövcudluğu iddia edilmiş, digәr tәrәfdәn isә sonrakı әrizәdә hәmin uşağın deyil, ##.##.2022-ci il tәvәllüdlü (4 yaş) digәr uşağın atanın yanında olduğu bildirilmişdir. Belә vәziyyәtdә mәhkәmә, ilk növbәdә, uşaqların hәr birinin faktiki olaraq harada vә hansı valideynlә yaşadığını, bu vәziyyәtin nә vaxtdan yarandığını, uşaqların valideynlәrdәn ayrılmasının hansı şәraitdә baş verdiyini, hәmin ayrılığın könüllü, razılaşdırılmış, yoxsa mübahisәli xarakter daşıdığını, әn әsası isә iddia әrizәsi verilәnә qәdәr vә ya mülki işә baxılana qәdәr hazırkı müvәqqәti tәminat tәdbirinin nә üçün tәcili olmasını dәqiq müәyyәn etmәli idi. Mәhkәmә kollegiyası hesab edir ki, bu ziddiyyәt aradan qaldırılmadan әrizәnin rәdd edilmәsi faktiki vәziyyәt tam müәyyәn olunmadan hüquqi nәticәyә gәlinmәsi demәkdir. Xüsusilә nәzәrә alınmalıdır ki, hәr iki uşaq çox erkәn yaş dövründәdir. Belә yaşda uşağın hansı valideynin yanında qalması mәsәlәsinә yalnız hüquqi status vә ya valideynlәrin formal bәrabәrliyi prizmasından yanaşılması kifayәt deyildir. Uşağın yaşına uyğun fizioloji tələbatlarının kim tәrәfindәn vә necә tәmin edilmәsi, qidalanma rejimi, yuxu vә gündәlik rejimi, gigiyenik vә tibbi qayğısı, uşağın faktiki әsas qayğı göstәrәn şәxslә formalaşmış bağlılığı, valideynlәrdәn hәr biri ilә emosional münasibәtinin sәviyyәsi, gündәlik qayğını indiyәdәk әsasәn hansı valideynin hәyata keçirmәsi, uşağın anadan vә ya atadan ayrılmasının onun davranışında, emosional vәziyyәtindә vә gündәlik hәyatında hansı dәyişikliklәrә sәbәb olması kimi hallar araşdırılmadan uşağın üstün mәnafeyi barәdә әsaslandırılmış nәticәyә gәlmәk mümkün deyildir. Kollegiya xüsusilә vurğulayır ki, burada söhbәt hәr hansı yaşda uşağın avtomatik olaraq ananın vә ya atanın yanında qalmalı olması barәdә prezumpsiyanın tәtbiqindәn getmir. Valideynlәrin hüquq bәrabәrliyi vә uşağın hәr iki valideynlә münasibәtlәrinin qorunması prinsipi şübhәsizdir. Lakin valideynlәrin hüquq bәrabәrliyi mәhkәmәni konkret uşağın fәrdi qayğı ehtiyaclarını araşdırmaq vәzifәsindәn azad etmir. Əksinә, mәhz valideynlәr arasında әvvәlcәdәn üstünlük müәyyәn edilmәdiyi üçün mәhkәmә uşağın mәnafeyinә tәsir edәn bütün fәrdi halları xüsusilә diqqәtlә müәyyәn etmәlidir. Birinci instansiya məhkəməsi isə qərardadında əsas etibarilə müvəqqəti təminat tədbirinin gələcək iddia tələbinin qabaqcadan faktiki təmin edilməsinə çevrilməməli olduğunu və uşağın atasının yanında qalmasının onun həyatına və sağlamlığına birbaşa təhlükə yaratdığına dair sübut təqdim edilmədiyini əsas götürmüşdür. Kollegiya həmin yanaşmanı düzgün hesab etsə də, hazırkı işin xüsusiyyətləri baxımından yetərli hesab etmir. Doğrudur, müvəqqəti təminat tədbiri əsas mübahisənin mahiyyəti üzrə qabaqcadan həllinə xidmət etməməli və müvəqqəti xarakter daşımalıdır. Lakin bundan belə nəticə çıxmır ki, uşağın hüquqlarına dair mübahisələrdə müvəqqəti müdaxilə yalnız uşağın həyatına və ya sağlamlığına artıq yaranmış, konkret və birbaşa təhlükə sübut edildikdə mümkündür. Müvәqqәti tәminat institutunun mahiyyәti müәyyәn hallarda mәhz yekun mәhkәmә aktının qәbulunadәk yarana vә sonradan aradan qaldırılması çәtin ola bilәcәk hüquqi vә faktiki nәticәlәrin qabaqlanmasından ibarәtdir. Uşaqlarla bağlı mübahisәlәrdә isә zaman amili xüsusi әhәmiyyәt daşıyır. Yetkin şәxslәr arasındakı әmlak mübahisәsindәn fәrqli olaraq, azyaşlı uşağın hәyatında bir neçә aylıq müddәt belә onun valideynlәrindәn biri ilә münasibәtlәrinin xarakterinә, yaşayış mühitinә uyğunlaşmasına vә emosional bağlılıqlarına әhәmiyyәtli tәsir göstәrә bilәr. Bu baxımdan mәhkәmәnin araşdırmalı olduğu mәsәlә yalnız “hazırda uşağın hәyatına birbaşa tәhlükә varmı?” sualı ilә mәhdudlaşmamalı idi. Hәmçinin müәyyәn edilmәli idi ki, әsas mübahisәnin hәllinә qәdәr mövcud vәziyyәtin davam etmәsi uşağın hazırkı vәziyyәtdә fizioloji tәlәbatlarının ödәnilmәsinә necә tәsir edir. Belә bir riskin olub-olmaması isә yalnız әrizәyә әlavә edilmiş mәhdud sәnәdlәrin formal qiymәtlәndirilmәsi ilә müәyyәn edilә bilmәzdi. Lakin mübahisәlәndirilәn qәrardaddan hәmin halların hәr hansı birinin konkret iş üzrә araşdırıldığı vә qiymәtlәndirildiyi görünmür. Belә olan halda uşağın üstün mәnafeyinin tәlәb etdiyi vәziyyәt barәdә nәticәyә gәlmәk üçün zәruri faktiki baza formalaşdırılmamışdır. Zәrurәt yarandığı halda mәhkәmә mәsәlәnin yalnız yazılı materiallar әsasında hәll edilmәsi ilә kifayәtlәnmәmәli, iş üzrә әhәmiyyәt kәsb edәn faktların aydınlaşdırılması üçün tәrәflәrin izahatlarını bilavasitә dinlәmәli, uşaqların faktiki olaraq kimin yanında olduğunu dәqiqlәşdirmәli, tәrәflәrә zәruri sübutların tәqdim edilmәsini tәklif etmәli, uşağın sәhhәti vә xüsusi qayğı ehtiyacları barәdә mәlumatları tәlәb etmәli, zәrurәt olduqda isә işin faktiki hallarının hәrtәrәfli müәyyәn edilmәsi üçün şifahi araşdırmaya keçmәli idi. Burada prosessual operativlik ilә araşdırmanın keyfiyyәti bir-birinә qarşı qoyula bilmәz. Müvәqqәti tәminat tәdbiri barәdә әrizәyә qısa müddәtdә baxılmasının mәqsәdi mәsәlәnin sәthi hәlli deyil, hüququn tәcili müdafiәsinin tәmin olunmasıdır. Xüsusilә uşağın maraqlarına bilavasitә toxunan qәrarın sürәtlә qәbul edilmәsi tәlәbi mәhkәmәnin kifayәt qәdәr faktiki әsas yaratmaq öhdәliyini aradan qaldırmır. Əksinә, uşağın yaşı nә qәdәr az, mübahisәnin onun gündәlik hәyatına tәsiri nә qәdәr birbaşa vә mümkün nәticәlәr nә qәdәr çәtin geri qaytarılan xarakter daşıyırsa, mәhkәmәnin araşdırması da bir o qәdәr diqqәtli vә fәrdilәşdirilmiş olmalıdır. Mәhkәmә kollegiyası onu da qeyd edir ki, müvәqqәti tәminat tәdbirinin tәtbiqi mәsәlәsindә tәrәflәrin maraqlarının tarazlığı qiymәtlәndirilәrkәn valideynlәrin maraqları ilә yanaşı, uşağın müstәqil hüquq subyekti kimi mәnafeyi ayrıca müәyyәn olunmalıdır. Uşağın mәnafeyi valideynlәrdәn birinin prosessual mövqeyinin әlavәsi kimi qәbul edilә bilmәz. Uşaq valideynlәr arasındakı mübahisәnin predmeti deyil. O, hüquqları vә qorunmalı mәnafeyi olan müstәqil hüquq subyektidir. Mәhz buna görә dә mәhkәmә “ananın tәlәbi әsaslıdırmı?” vә ya “atanın yanında qalmaq tәhlükәlidirmi?” suallarından әvvәl “hazırkı mәrhәlәdә konkret uşağın mәnafeyi nә tәlәb edir?” sualına cavab tapmalıdır. Bu cavab isә hazırkı iş üzrә yetәrli araşdırma aparılmadan verilmişdir. Kollegiya, hәmçinin hesab edir ki, uşağın atanın yanında olmasının hәyat vә sağlamlığına birbaşa tәhlükә yaratdığını tәsdiq edәn sübutların tәqdim edilmәmәsinin әrizәnin rәdd edilmәsi üçün hәlledici әsas kimi qәbul olunması müvәqqәti tәminat tәdbirinin mәqsәdinin hәddәn artıq dar tәfsirinә sәbәb olmuşdur. Uşağın mәnafeyinә mümkün zәrәr yalnız fiziki tәhlükә vә ya sağlamlığa birbaşa risklә mәhdudlaşmır. Uşağın emosional tәhlükәsizliyi, ailә bağlarının qorunması, valideynlәri vә bacı-qardaşı ilә münasibәtlәrinin davamlılığı, yaşına uyğun sabit qayğı vә inkişaf mühiti dә mәhkәmә müdafiәsinin predmetidir. Kollegiyanın gәldiyi nәticә ondan ibarәtdir ki, belә nәticәyә gәlmәk üçün zәruri olan hallar birinci instansiya mәhkәmәsi tәrәfindәn kifayәt qәdәr araşdırılmamışdır. Uşağın dәrhal anaya verilmәsi barәdә qәrarın qәbul edilmәsi kimi, hәmin tәlәbin lazımi araşdırma aparılmadan rәdd edilmәsi dә uşağın üstün mәnafeyi prinsipinin tәlәb etdiyi fәrdilәşdirilmiş qiymәtlәndirmәni әvәz edә bilmәz. Bu sәbәbdәn birinci instansiya mәhkәmәsi işә yenidәn baxarkәn ilk növbәdә müvәqqәti tәminat tәdbirinin konkret olaraq hansı uşaq barәsindә tәlәb edildiyini vә uşaqların hәr birinin faktiki olaraq kimin yanında olduğunu şübhәsiz müәyyәn etmәli, zәruri olduqda tәrәflәrin izahatlarını almalı, uşaqların hәr bir valideyn vә bir-birlәri ilә bağlılığını; onların yaşını, sağlamlığını, gündәlik qulluq vә qidalanma ehtiyaclarını, mövcud yaşayış vә mәişәt şәraitini, valideynlәrin uşağa gündәlik qayğı göstәrmәk imkanlarını, uşaqların ayrı qalmasının onların mәnafeyinә mümkün tәsirini vә mübahisәnin yekun hәllinәdәk mövcud vәziyyәtin saxlanılmasının yarada bilәcәyi nәticәlәri hәrtәrәfli araşdırmalıdır. Yalnız belә araşdırmadan sonra mәhkәmә, bir tәrәfdәn, müvәqqәti tәminat tәdbirinin әsas mübahisәnin qabaqcadan hәllinә çevrilmәmәsi prinsipini, digәr tәrәfdәn isә uşağın mübahisәnin hәllinәdәk hüquq vә mәnafelәrinin real vә effektiv şәkildә qorunması zәrurәtini qarşılıqlı şәkildә tarazlaşdıraraq nәticәyә gәlmәlidir. Belәliklә, Kollegiya hesab edir ki, Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli qәrardadı kifayәt qәdәr araşdırılmış faktiki hallara әsaslanmadığından vә uşağın üstün mәnafeyinin konkret işin halları әsasında fәrdilәşdirilmiş şәkildә qiymәtlәndirilmәsi tәmin edilmәdiyindәn qanuni vә әsaslı hesab edilә bilmәz. Odur ki, şikayәt qismәn tәmin edilmәli, Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli, e- **(*-***)-**/**** saylı qәrardadı lәğv edilmәli vә müvәqqәti tәminat tәdbirinin tәtbiqinә dair әrizәyә yuxarıda göstәrilәn halların hәrtәrәfli, tam vә obyektiv araşdırılması tәmin edilmәklә yenidәn baxılması üçün iş birinci instansiya mәhkәmәsinә göndәrilmәlidir. MPM-in 399-cu maddәsinә әsasәn, birinci instansiya mәhkәmәsinin qәrardadını lәğv edib işi yenidәn baxılmağa göndәrdikdә apellyasiya instansiyası mәhkәmәsinin qәrardadında müәyyәn olunmuş göstәrişlәr işә baxan birinci instansiya mәhkәmәsi üçün mәcburidir. Yuxarıda şәrh edilәnlәrә әsasәn vә MPM-in 263, 264, 397-400 vә 402-ci maddәlәrini rәhbәr tutaraq mәhkәmә kollegiyası, QƏRARA ALDI: Şikayәt qismәn tәmin edilsin. Astara Rayon Mәhkәmәsinin ##.##.2026-cı il tarixli, e-**(*-***)-**/**** saylı qәrardadı lәğv edilsin. Müvәqqәti tәminat tәdbiri barәdә әrizәyә yenidәn baxılması üçün mülki iş Astara Rayon Mәhkәmәsinә göndәrilsin. Qәrardaddan kassasiya şikayәti verilә bilmәz.