Naxçıvan MR Culfa Rayon Məhkəməsi Qətnamə — İş №e-2(089)-74/2024

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Culfa rayon İş № e-2(089)-74/2024 04.11.2024 NAXÇIVAN MR CULFA RAYON MƏHKƏMƏSİ Hakim Məmmədov Mehrab Fərmayıl oğlunun sədrliyi, X1 iclas katibliyi, İddiaçı nümayəndəsi-vəkili Vəkil, cavabdeh Culfa Rayon X5 MMC-nin nümayəndəsi Nümayəndə iştirakı ilə, İddiaçı Culfa Rayon X5 MMC-yə qarşı istifadə edilməyən əmək məzuniyyətinin düzgün ödənilməsi və vaxtında ödənilməmiş məbləğə görə maddi zərərin cavabdehdən tutulması tələbinə dair mülki işə Culfa Rayon Məhkəməsinin inzibati binasında açıq məhkəmə baxışı iclasında baxaraq, müəyyən etdi: İddiaçı cavabdeh Culfa Rayon X5 MMC-yə qarşı istifadə edilməyən əmək məzuniyyətinin düzgün ödənilməsi və vaxtında ödənilməmiş məbləğə görə maddi zərərin cavabdehdən tutulması tələbi ilə Culfa Rayon Məhkəməsinə müraciət etmiş, cavabdehdən istifadə edilməmiş bütün illərin əsas məzuniyyətlərinə görə 11498.74 manat məbləğində pul əvəzinin və vaxtında ödənilməmiş məbləğə görə 10.992.27 manat ödəncin, hüquqi yardıma görə 300 manat və ödənilmiş 107.47 manat dövlət rüsumunun alınaraq ona ödənilməsi barədə qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. İddiaçı iddiasını onunla əsaslandırmışdır ki, 17 oktyabr 2007-ci il tarixli, 02 nömrəli əmrlə Culfa rayon X5 MMC-yə direktor vəzifəsinə təyin edilmişdir. 01 noyabr 2023-cü il tarixli, 53 nömrəli əmrlə həmin vəzifədən azad edilmişdir. Culfa rayon X5 MMC-də işə başladığı 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən işdən azad olduğu 01 noyabr 2023-cü il tarixədək, yəni 16 illik əmək fəaliyyəti ərzində əmək məzuniyyətindən istifadə etməmişdir. İşdən azad edilərkən ona istifadə etmədiyi əmək məzuniyyətinə görə ödənilmiş kompensasiya düzgün hesablanmamış, ona 17818.70 manat son haqq-hesab ödənilmişdir. Belə ki, məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əmək haqqının hesablanması və ödənilməsi zamanı qanunvericilikdə müəyyən edilmiş müddəalar düzgün tətbiq edilməmişdir. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi 135-ci maddəsinə uyğun olaraq işəgötürən tərəfindən işçiyə əmək məzuniyyətinin verilməməsi qadağandır. İşçi müvafiq iş ilində əmək məzuniyyətindən istənilən səbəbdən istifadə etmədikdə ona həmin iş ili (iş illəri) üçün istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətinə görə müəyyən olunmuş qaydada və məbləğdə kompensasiya ödənilir. Əmək Məcəlləsinin 139-cu maddəsinə əsasən məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əmək haqqı hesablanarkən əməyin ödənilməsinin qüvvədə olan sisteminə daxil olmayan birdəfəlik ödənişlər istisna edilməklə bu Məcəllənin 154-cü maddəsinin birinci hissəsi ilə müəyyən edilmiş əmək haqqı anlayışına daxil olan bütün növ ödəmələr nəzərə alınır. Məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənişlərin geniş siyahısı, habelə məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir. Əmək Məcəlləsinin 140-cı maddəsinə əsasən məzuniyyət vaxtı üçün ödənilən orta əmək haqqı onun hansı iş ili üçün verilməsindən asılı olmayaraq məzuniyyətin verildiyi aydan əvvəlki 12 təqvim ayının orta əmək haqqına əsasən müəyyən edilir. 12 təqvim ayından az işləyib məzuniyyətə çıxan işçinin orta aylıq əmək haqqı onun faktiki işlədiyi tam təqvim aylarına əsasən hesablanır. Məzuniyyət günlərinin əmək haqqını müəyyən etməkdən ötrü məzuniyyətdən əvvəlki 12 təqvim ayının əmək haqqının cəmlənmiş məbləğini 12-yə bölməklə orta aylıq əmək haqqının məbləği tapılır və alınan məbləği ayın təqvim günlərinin orta illik miqdarına-30,4-ə bölmək yolu ilə bir günlük əmək haqqının məbləği müəyyən edilir. Bu qayda ilə müəyyən edilmiş bir günlük əmək haqqının məbləği, məzuniyyətin müddətinin təqvim günlərinin sayına vurulur. Bu maddədə nəzərdə tutulmuş məzuniyyət haqqının ödənilməsi üçün əmək haqqının hesablanması qaydası işçiyə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilərkən də tətbiq edilir. Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinə əsasən əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir. Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinə görə əmək haqqı-müvafiq iş vaxtı ərzində əmək funksiyasını yerinə yetirmək üçün əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş, işçinin gördüyü işə (göstərdiyi xidmətlərə) görə işəgötürən tərəfindən pul və ya natura formasında ödənilən gündəlik və ya aylıq məbləğ, habelə ona edilən əlavələrin, mükafatların və digər ödənclərin məcmusudur. Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinə əsasən işçi işdən çıxarkən ona düşən bütün ödənclər tam məbləğdə işdən çıxdığı gün verilir. Əmək haqqının verilməsi işəgötürənin təqsiri üzündən gecikdirildikdə və bu hal fərdi əmək mübahisəsi yaratmayıbsa, hər gecikdirilmiş gün üçün işçiyə əmək haqqının azı bir faizi məbləğində ödənc verilməlidir. Bu hal əmək mübahisəsi yaratdıqda həmin mübahisə bu Məcəllənin «Əmək mübahisələri» bölməsində nəzərdə tutulan qaydada həll edilir. Culfa rayon X5 MMC-də son 12 təqvim ayı ərzində aldığı əmək haqqı məbləği və məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının əmsallaşdırılması eləcə də ödənilməsi gecikdirilmiş məbləğə görə ödənc miqdarı aşağıdakı cədvəldə əks olunmuş məlumatlardan ibarət olmuşdur: 2022-ci ilin noyabr ayı 500 manat, əmsal 1,9, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 950 manat, 2022-ci ilin dekabr ayı 500 manat, əmsal 1,9, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 950 manat, 2023-cü ilin yanvar ayı 950 manat, əmsal 2,46, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat, 2023-cü ilin fevral ayı 950 manat, əmsal 2,46, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat 2023-cü ilin mart ayı 950 manat, əmsal 2,46, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat, 2023-cü ilin aprel ayı 950 manat, əmsal 2,46, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat, 2023-cü ilin may ayı 950 manat, əmsal 2,46, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat, 2023-cü ilin iyun ayı 950 manat, əmsal 2,46, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat, 2023-cü ilin iyul, avqust, sentyabr oktyabr ayı 2337 manat, əmsal 0,00, əmsalla birlikdə əməkhaqqı 2337 manat. Cəmi 25270 manat məzuniyyətə görə kompensasiya məbləği. 25270 manat / 12 ay = 2105.83 manat orta aylıq əmək haqqı, Orta aylıq əməkhaqqı 2105.83 manat / 30,4 * 30 gün = 2078.10 manat bir günlük əmək haqqı. 2078.10 manat (DSMF 6 AZN + 10% 187.81 = 193.81 AZN) -(icbari tibbi sığorta 2 % = 41.56 AZN) - (İşsizlikdən sığorta 0.5% = 10.39 AZN) cəmi tutqu 245.76 manat 2078.10 manat - 245.76 manat = 1832.34 manat aylıq alacaq məbləğ. Aylıq alacaq məbləğ 1832.34 manat * istifadə olunmamış məzuniyyət illərinin sayı 16 il = cəmi kompensasiya məbləği 29317.44 manat. Cəmi Kompensasiya məbləği 29317,44 manat olduğu halda cavabdeh tərəfindən ona xx.xx.2023-cü il tarixdə ödənilən məbləğ 17818,70 manat olmuşdur. Cavabdeh tərəfindən ona əlavə olaraq 11498,74 manat kompensasiya ödənilməlidir. Cavabdeh tərəfindən ödənilməyən kompensasiyanın hər günü üçün 1 faiz məbləğində pul tələbi ilə bağlı bildirir ki, cəmi kompensasiyanın məbləği 29317,44 manat * 12 gün və həmin məbləğin 12 faizi=3518.09 manat. Ödənilməmiş kompensasiya məbləğinin, 11498,74 manat* 65 % (Noyabr 18 gün + Dekabr 31 gün + Yanvar 16 gün = 65 gün)= 7474,18 manat . Cavabdeh tərəfindən ödənilməyən kompensasiyanın hər günü üçün 1 faiz məbləği cəmi 10992,27 manat təşkil edir ki, cavabdeh tərəfindən ona ümumilikdə 22491.01 manat məbləğində pul ödənilməlidir. Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsinin şərh edilməsinə dair Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 11 aprel 2023-cü il tarixli Qərarında qeyd edilmişdir ki, Əmək münasibətlərinin subyektlərin hüquq və mənafelərinin bərabərliyi prinsipi əsasında nizamlanmasını nəzərə alaraq, Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsində nəzərdə tutulmuş "hər gecikdirilmiş gün üçün işçiyə əmək haqqının azı bir faizi məbləğində Ödənc verilməlidir" müddəası fərdi əmək mübahisəsinin yarandığı hala da şamil edilir. Məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə İddiaçı məlumat verilmiş, o, məhkəmə iclasına gəlməmiş, məhkəmə iclasında iddiaçının nümayəndəsi-vəkili Vəkil iştirak etmişdir. Məhkəmə mülki işə iddiaçının iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Məhkəmə iclasında iştirak etmiş İddiaçı nümayəndəsi, vəkili Vəkil iddianın əsaslı olduğunu bildirmiş, iddianın təmin edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini məhkəmədən xahiş etmişdir. Məhkəmə iclasında iştirak etmiş cavabdeh Culfa rayon “X5” MMC-nin nümayəndəsi Nümayəndə iddianı qəbul etməmiş, izahatında bildirmişdir ki, İddiaçı 17 oktyabr 2007-ci il tarixli, 02 nömrəli əmrlə Culfa rayon X5 MMC-də direktor vəzifəsinə təyin edilmiş, 01 noyabr 2023-cü il tarixli, 53 nömrəli əmrlə öz ərizəsi əsasında həmin vəzifədən azad edilmişdir. İddiaçı Culfa rayon X5 MMC-də işə başladığı 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən işdən azad olunduğu 01 noyabr 2023-cü il tarixədək, yəni 16 illik əmək fəaliyyəti ərzində əmək məzuniyyətindən istifadə etməmiş, işdən azad edilərkən ona istifadə etmədiyi əmək məzuniyyətinə görə 17818.70 manat kompensasiya ödənilmişdir. Bildirir ki, iddiaçı 01 noyabr 2023-cü il tarixədək Culfa rayon X5 MMC-də direktoru vəzifəsində işləmiş, məzuniyyət pullarının hesablanması və ödənilməsi onun sərəncamında olmuş, həmin dövrlərdə hərəkətsiz qalmış, hazırda əsassız olaraq iddia müddəti keçmiş dövrlər üçün məzuniyyət haqqının hesablanmasını və ödənilməsini tələb edir. Hesab edir ki, iddiaçının tələbi Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinə əsasən bir il üçün əsaslı ola bilər ki, həmin müddət üçün də cavabdeh tərəfindən iddiaçıya məzuniyyət pulu tam ödənilmişdir. İddiaçının nümayəndəsi Nümayəndə izahatında onu da bildirmişdir ki, iddiaçı iddia ərizəsində istifadə olunmamış məzuniyyət günləri üçün kompensasiya məbləğinin əmsallaşdırma aparılmaqla ödənilməsini tələb edir. Culfa rayon “X5” MMC büdcədən maliyyələşən müəssisə deyil, təsərrüfat hesabı müəssisədir. Təsərrüfat hesabı müəssisələrdə kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən tarif maaşları kütləvi şəkildə artırıldıqda orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydaya əsasən həmin müəssisə, idarə və təşkilatlarda müstəqil aparılır. “X5” MMC-də isə işçilərlə kollektiv müqavilə bağlanmamışdır. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 25 avqust 1999-cu il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydasında qeyd edilir ki, qanunvericiliklə müəyyən olunmuş taarif maaşları büdcədən maliyyələşdirilən müəssisə, idarə və təşkilatlarda kütləvi şəkildə artırıldıqda və ya təsərrüfat hesabı müəssisələrdə kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən tarif maaşları kütləvi şəkildə artırıldıqda orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydaya əsasən həmin müəssisə, idarə və təşkilatlarda müstəqil aparılır. İş materiallarına əlavə edilmiş- 17 oktyabr 2007-ci il tarxli 02 nömrəli əmrin surətindən müəyyən olunur ki, İddiaçı Culfa rayon “Birləşmiş Darıdağ” ATSC-nin icraçı direktoru təyin edilmişdir. 01 saylı, 05 yanvar 2023-cü il tarixli əmək müqaviləsinin surətindən müəyyən olunur ki, İddiaçı ilə X2 Qrupunun Culfa rayon “X6” MMC arasında əmək müqaviləsi bağlanmış, direktor vəzifəsinə təyin edilmişdir. 01 noyabr 2023-cü il tarixli, 53 nömrəli əmrin surətindən müəyyən olunur ki, İddiaçı əmək müqaviləsinə öz ərizəsi əsasında 01 noyabr 2023-cü il tarixdə xitam verilməsi, 1 oktyabr 2007-ci il tarixdən 1 noyabr 2023-cü il tarixədək olan istifadə etmədiyi məzuniyyət günlərinin konpensasiyasının ödənilməsi və işdən azad edilməsi barədə əmr verilmişdir. İddiaçı istifadə etmədiyi məzuniyyət günlərinə görə kompensasiyanın hesablanması ilə bağlı cədvəldən (İ cild səh 51) müəyyən olunur ki, kompensasiyanın məbləği 17818.70 manat hesablanmışdır. Naxçıvanbank ASC-nin Culfa filailından verilmiş 13 noyabr 2024-cü il tarixli hesabdan çıxarışdan müəyyən olunur ki, Culfa “X6” MMC-dən İddiaçı **********1966003AZN hesabına 17818.70 manat məbləğində pul köçürülmüşdür. İş materiallarına əlavə edilmiş Naxçıvan MR Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin 14 oktyabr 2024-cü il tarixli 968 nömrəli ekspert rəyində qeyd edilmişdir ki, İddiaçı 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən 01 noyabr 2023-cü il tarixədək X5 MMCdə işlədiyi illər üzrə istifadə edilməmiş məzuniyyət illəri üzrə məzuniyyət haqqı əmsallaşdırma təbiq edilməklə 31960.16 manat, əmsallaşdırma tətbiq edilməməkə 19304.85 manat olmuşdur. 01 noyabr 2022-ci il tarixdən 01 noyabr 2023-cü il tarixədək, son bir il üçün ödənilməli olan məzuniyyət haqqı əmsallaşdırılma aparılmamaqla 1993,36 manat olar ki, məzuniyyət qalığı 747,75 (1993,36-1245,61) manat təşkil edər. 01 noyabr 2022-ci il tarixdən 01 noyabr 2023-cü il tarixədək, son bir il üçün ödənilməli olan məzuniyyət qalığına görə hər gecikdirilmiş gün üçün ödənilməli olan məbləğ Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci bəndinə əsasən 19,93 (1993,36 məzuniyyət əvəzi*1%) manat olur ki, bu məbləğ gecikdirilmiş 12 günə vurulduqda, 12 gün üçün hesablanan məbləğ 239,16 (19,93*12) manat, 13 noyabr 2023-cü il tarixdən 16 yanvar 2024-cü il tarixədək 64 gün üçün gecikdirilmiş məbləğ isə 478,56 (64*747,75 *1%) manat təşkil edir. Məhkəmə, ekspert rəyini digər sübutlarla birgə qiymətləndirərək hesab edir ki, ekspert rəyi sübut kimi qəbul olunmalı və işçiyə ödənilməmiş əmək haqqı və digər ödənişlər ekspertin gəldiyi nəticəyə uyğun olaraq hesablanmalıdır. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 2-ci maddəsinin 3-cü hissəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi əmək münasibətlərində tərəflərin hüquq bərabərliyinin təmin edilməsi; mənafelərinin haqq-ədalətlə və qanunun aliliyinin təmin olunması ilə qorunması; maddi, mənəvi, sosial, iqtisadi və digər həyati tələbatlarını ödəmək məqsədi ilə əqli, fiziki və maliyyə imkanlarından sərbəst istifadə etməsinin təmin edilməsi; əsasən əmək müqaviləsi (kontrakt) üzrə öhdəliklərinin icrasına hüquqi təminat yaradılması prinsiplərinə əsaslanır. Həmin Məcəllənin 3-cü maddəsinin 4-1-ci hissəsinə əsasən, əmək münasibətləri əmək qanunvericiliyində, kollektiv müqavilə və sazişlərdə nəzərdə tutulmuş öhdəliklərə uyğun olaraq işəgötürənlə qarşılıqlı razılıq əsasında müəyyən edilən iş yerində işçi tərəfindən onun işə qəbul (təyin) edildiyi, seçildiyi, bərpa olunduğu peşə və ya vəzifə üzrə əmək funksiyasının əməkhaqqı ödənilməklə şəxsən yerinə yetirilməsinə, daxili intizam qaydalarına riayət edilməsinə, işəgötürən tərəfindən işçinin əmək şəraitinin, təminatlarının və əməyinin mühafizəsinin təmin edilməsinə, habelə bu Məcəllənin prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərdir. Həmin Məcəllənin 69-cu maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, ərizə verildiyi gündən bir təqvim ayı bitdikdən sonra işçi işə çıxmamaq və son haqq-hesabının aparılmasını tələb etmək hüququna malikdir. Bu halda işəgötürən işçinin tələblərini yerinə yetirməyə borcludur. Həmin Məcəllənin 83-cü maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, əgər işçi ilə bağlanmış əmək müqaviləsində onun ləğv edilməsinin sənədləşdirilməsi barədə bu fəsildə müəyyən edilmiş qaydalardan fərqli olan başqa qaydalar nəzərdə tutulmayıbsa, onda istər işçi, istərsə işəgötürən tərəfindən və istərsə də tərəflərin iradəsindən asılı olmayan hallarda bu Məcəllənin 68, 69, 70, 73, 74 və 75-ci maddələrində nəzərdə tutulan əsaslara və qaydalara müvafiq olaraq əmək müqaviləsinin ləğv edilməsi işəgötürənin əsaslandırılmış əmri (sərəncamı, qərarı) ilə rəsmiləşdirilməlidir. Həmin Məcəllənin 83-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilməsi barədə işəgötürənin əmri (sərəncamı, qərarı) onun tərəfindən imzalanmalı və müəssisənin möhürü ilə təsdiqlənməlidir. Bu əmrin surəti, işçinin əmək kitabçası və işəgötürənin son haqq-hesabı (istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətinə görə pul əvəzi, işçiyə ödənilməli əmək haqqı və digər ödəmələr) ilə birlikdə sonuncu iş günü işçiyə verilməlidir. Həmin Məcəllənin 131 -ci maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, işçinin birinci iş ili üçün əmək məzuniyyətindən istifadə etmək hüququ əmək müqaviləsinin bağlandığı andan etibarən altı ay işlədikdən sonra əmələ gəlir. Həmin Məcəllənin 135-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, işçi müvafiq iş ilində əmək məzuniyyətindən istənilən səbəbdən istifadə etmədikdə ona həmin iş ili (iş illəri) üçün istifadə edilməmiş əmək məzuniyyətinə görə müəyyən olunmuş qaydada və məbləğdə kompensasiya ödənilir. Həmin Məcəllənin 139-cu maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının hesablanması zamanı nəzərə alınan və alınmayan ödənişlərin geniş siyahısı, habelə məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydası müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən edilir. Həmin Məcəllənin 143-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, işçi bu maddədə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada məzuniyyətdən istifadə etmək istəmədikdə ona bu Məcəllənin 144-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş qaydada və şərtlərlə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilir. Həmin Məcəllənin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir. Həmin Məcəllənin 172-ci maddəsinin 4-cü hissəsinə əsasən, işçi işdən çıxarkən ona düşən bütün ödənclər tam məbləğdə işdən çıxdığı gün verilir. Həmin Məcəllənin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsinə əsasən, əmək haqqının verilməsi işəgötürənin təqsiri üzündən gecikdirildikdə və bu hal fərdi əmək mübahisəsi yaratmayıbsa, hər gecikdirilmiş gün üçün işçiyə əmək haqqının azı bir faizi məbləğində ödənc verilməlidir. Bu hal əmək mübahisəsi yaratdıqda həmin mübahisə bu Məcəllənin «Əmək mübahisələri» bölməsində nəzərdə tutulan qaydada həll edilir. Həmin Maddənin "Qeyd” hissəsinə əsasən, bu maddədə «işəgötürənin təqsiri üzündən gecikdirildikdə» dedikdə, əmək haqqının müəyyən edilmiş vaxt ərzində hesablanmaması, onun müvəkkil bankdan alınmaması, maliyyə və mühasibat uçotu əməliyyatlarının vaxtında aparılmaması nəticəsində, habelə bilavasitə işəgötürənin iradəsindən və imkanlarından asılı olan hallarda müəyyən edilən müddətdə işçilərə əmək haqqının ödənilməsi başa düşülməlidir. Bu qayda müştərisi olduğu bank tərəfindən qanunvericiliyin tələblərinə zidd olaraq maliyyə vəsaitləri ilə bağlı əməliyyatların düzgün aparılmaması, bankın müflisləşməsi, həmçinin görülmüş işin və ya yerinə yetirilmiş xidmətin haqqının başqa işəgötürən tərəfindən ödənilməməsi nəticəsində işçilərin əmək haqqını vaxtında verməyə işəgötürənin özündən asılı olmayan səbəblərə görə imkanı olmadığı hallara şamil edilmir. Həmin Məcəllənin 196-cı maddəsinin 5-ci hissəsinə əsasən, işçiyə vurulan mənəvi ziyanın pul hesabı ilə məbləği bu Məcəllənin 290-cı maddəsinin üçüncü hissəsində nəzərdə tutulmuş qaydada müəyyən olunur. Həmin Məcəllənin 288-ci maddəsinə əsasən, bu Məcəllə ilə əmək müqaviləsinin bağlanması, ləğv edilməsi və ya onun şərtlərinin dəyişdirilməsi; əmək haqqının, habelə digər ödəmələrin müəyyən edilməsi və hesablanması, yaxud ödənilməsi və s. məsələlərin tənzimlənməsi zamanı yaranan fərdi əmək mübahisələrinin həlli nizama salınır. Həmin Məcəllənin 292-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən, pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsi barədə işçi məhkəməyə, yaxud bu Məcəllənin 294-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş məhkəməyə qədər əmək mübahisələrini həll edən müvafiq orqana müraciət edə, habelə bu Məcəllənin 295-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş şərtlərlə və qaydada təkbaşına tətil edə bilər. Azərbaycan Respublikasi Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun "Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsinin şərh edilməsinə dair” 11 aprel 2023-cü il tarixli Qərarına əsasən, əmək münasibətlərinin subyektlərin hüquq və mənafelərinin bərabərliyi prinsipi əsasında nizamlanmasını nəzərə alaraq, Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsində nəzərdə tutulmuş "hər gecikdirilmiş gün üçün işçiyə əmək haqqının azı bir faizi məbləğində ödənc verilməlidir” müddəası fərdi əmək mübahisəsinin yarandığı hala da şamil edilir. Məhkəmə işin araşdırılan hallarından iddiaçının 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən 01 oktyabr 2023-cü il tarixədək X5 MMC-də işlədiyi iş illərinə görə istifadə edilməyən məzuniyyət günlərinə görə kompensasiya tələbi ilə bağlı belə nəticəyə gəlir ki, həmin hissədə iddia qismən təmin edilməlidir. Belə ki, iddiaçı 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən 01 oktyabr 2023-cü il tarixədək X5 MMC-də işlədiyi iş illərinə görə istifadə edilməyən məzuniyyət günlərinə görə kompensasiya məbləğini əmsallaşdırma aparılmaqla hesablanmalı olmasını, əmsllaşdırma aparılmaqla ona ödənilməli olan kompensasiyanın 29317.44 manat olmasını müəyyən etmişdir. Məhkəmə hesab edir ki, iddiaçının 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən 01 oktyabr 2023-cü il tarixədək X5 MMC-də işlədiyi iş illərinə görə istifadə edilməyən məzuniyyət günlərinə görə kompensasiya məbləği əmsallaşdırma aparılmamaqla hesablanmalı, ona ödənilməli olan kompensasiyanın məbləği Naxçıvan MR Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin 14 oktyabr 2024-cü il tarixli, 968 nömrəli ekspert rəyində qeyd edildiyi kimi 19304.85 manat müəyyən edilməli, iddiaçıya 13 noyabr 2023-cü il tarixdə ödənilmiş 17818.70 manat nəzərə alınmalıdır.. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 25 avqust 1999-cu il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş məzuniyyət vaxtı üçün orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydasında qeyd edilir ki, qanunvericiliklə müəyyən olunmuş taarif maaşları büdcədən maliyyələşdirilən müəssisə, idarə və təşkilatlarda kütləvi şəkildə artırıldıqda və ya təsərrüfat hesabı müəssisələrdə kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən tarif maaşları kütləvi şəkildə artırıldıqda orta əmək haqqının əmsallaşdırılması qaydasına əsasən həmin müəssisə, idarə və təşkilatlarda müstəqil aparılır. İşin araşdırılan hallarından müəyyən edilmişdir ki, Culfa rayon X5 MMC təsərrüfat hesabı müəssisədir və müəssisədə tarif maaşları kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən artırımamışdır. İş materillarına əlavə edilmiş əmək müqaviləsindən də müəyyən olunur ki, İddiaçıla fərdi qaydada əmək müqaviləsi bağlanmış, əmək haqqı kollektiv müqavilənin şərtlərinə əsasən kütləvi şəkildə artırılmamışdır. Məhkəmə iddiaçının Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsinə əsasən hər gecikdirilmiş gün üçün ona əmək haqqının azı bir faizi məbləğində ödəncin, yəni 10992.27 manat məbləğində pulun verilməsi tələbi ilə bağlı belə nəticəyə gəlir ki, həmin hissədə də iddia qismən təmin edilməli, Culfa rayon X5 MMCdən 478.56 manat məbləğində pul alınıb iddiaçıya verilməlidir. Məhkəmə ilk öncə cavabdehin nümayəndəsinin iddia müddətinin tətbiqi ilə bağlı təqdim edilmiş ərizəsi ilə bağlı aşağıdakıları qeyd edir. Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsi fərdi əmək mübahisələrinin həllində iddia müddətlərini tənzimləyir. İddia müddəti isə Mülki Məcəllənin 375.2-ci maddəsinə əsasən yalnız mübahisə tərəfinin ərizəsinə əsasən tətbiq olunur ki, hazırki işdə cavabdeh tərəfindən iddia müddətinin tətbiqi barədə ərizə verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 372.1-ci maddəsinə əsasən başqa şəxsdən hər hansı hərəkəti yerinə yetirməyi və ya yerinə yetirməkdən çəkinməyi tələb etmək hüququna müddət şamil edilir. Həmin Məcəllənin 375.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır. Qanunun məzmunundan göründüyü kimi mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılana kimi iddia müddətinin tətbiqi barədə ərizə verməsi iddia müddətinin tətbiqi üçün yetərlidir. Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu bir çox qərarlarında iddia müddəti institutunun məqsədinə və əhəmiyyətinə toxunaraq qeyd etmişdir ki, mülki işin qanuna uyğun həlli baxımından qanunvericiliyin iddia müddətlərinə dair müddəalarının düzgün tətbiqi mühüm əhəmiyyətə malikdir. İddia müddətinin əhəmiyyəti aşağıdakılardan ibarətdir: birinci, o, hüquq münasibətləri iştirakçılarını intizamlandırır, onları öz hüquqlarını vaxtında müdafiə etməyə məcbur edir, müqavilə ilə maliyyə intizamının nizamlanmasına kömək edir, ikinci, iddia müddəti institutu mülki hüquq münasibətlərində qeyri-müəyyənliyin, qeyri- sabitliyin aradan qaldırılmasına xidmət göstərir, üçüncü, iddia müddəti tərəflərə üzərindən çox vaxt ötmüş mötəbərliyinin yoxlanılması çətin və ya qeyri-mümkün olan sübutlara istinad etməsini aradan qaldıraraq ədalət mühakiməsi orqanlarına mübahisələri obyektiv əsaslarla həll etmək imkanı yaradır (Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun "Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 27 dekabr 2001-ci il tarixli Qərarı, H.Həşimov və qeyrilərinin şikayəti üzrə 30 iyun 2005-ci il, R.Salamovun şikayəti üzrə 30 oktyabr 2007-ci il, X.Xəlilovun şikayəti üzrə 16 yanvar 2009-cu il tarixli Qərarları və s.). Qeyd olunmalıdır ki, qanunda başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa bütün tələblər üzrə iddia müddəti şamil edilir. İddia müddətlərinin müəyyən edilməməsi yaranmış münasibətlərin daim mübahisələndirilməsinə zəmin yaradardı. İddia müddətləri iki növə bölünür - ümumi və xüsusi. Ümumi iddia müddəti nə hüquq münasibəti subyektlərinin hüquqi statusundan, nə də mülkiyyətin formasından və növündən asılı deyil. Xüsusi iddia müddətləri bəzi iddialar üçün müəyyən edilir. Ümumi müddətlə müqayisədə onlar qısaldılmış və ya uzadılmış ola bilər (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 27 dekabr 2001-ci il tarixli qərarı). İddiaçının nümayəndəsi 07 mart 2024-cü il tarixdə iddia müddətinin tətbiqi edilməsi barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət etmiş, Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinin 4-cü maddəsinə əsasən iddia müddətinin tətbiq edilməsini, iddianın rədd edilməsini məhkəmədən xahiş etmişdir. Azərbaycan Respublikası əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinin 4-cü maddəsinə əsasən pul və digər əmlak tələbləri ilə əlaqədar, həmçinin ziyan vurulmaqla bağlı yaranmış əmək mübahisələrinin həlli üçün işçi, hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etibarən 1 il ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər. Məhkəmə qeyd edilənlərədən belə nəticəyə gəlir ki, iddiaçı 17 oktyabr 2007-ci il tarixdən 01 oktyabr 2023-cü il tarixədək X5 MMC-nin direktoru vəzifəsində işləmiş, hüququnun pozulduğunu bildiyi halda məhkəməyə müraciət etməmişdir. Məhkəmə hesab edir ki, iddiaçının Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 172-ci maddəsinin 5-ci hissəsinə əsasən hər gecikdirilmiş gün üçün ona əmək haqqının azı bir faizi məbləğində ödəncinin alınması ilə bağlı tələbinə bir illik iddia müddəti tətbiq edilməli, Naxçıvan MR Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin 14 oktyabr 2024-cü il tarixli 968 nömrəli ekspert rəyində qeyd edildiyi kimi 478.56 manat məbləğində pul cavabdeh təşkilatdan alınıb iddiaçıya verilməlidir. İddiaçı hüquqi yardıma görə xərc kimi cavabdehdən 300 manat məbləğində vəkil xərcinin alınmasını tələb etmişdir. Azərbaycan Respublikası MPM-in 121.1-ci maddəsinə görə məhkəmə nümayəndənin və ya vəkilin göstərdiyi yardıma görə xərclərin, konkret hallar və çıxış üçün təqdim olunmuş hesab nəzərə alınmaqla, digər tərəfdən ağlabatan məbləğdə alınıb xeyrinə qətnamə çıxarılan tərəfə verilməsini qərara alır. İş materiallarına əlavə edilmiş 003570 nömrəli, 30 noyabr 2023-cü il tarixli qəbzlərdən müəyyən olunur ki, iddiaçı həqiqətən də hüquqi yardım alması üçün 300 manat pul xərcləmişdir. Məhkəmə qeyd edilənləri nəzərə alıb belə nəticəyə gəlir ki, cavabdehdən hüquqi yardıma ağlabatan məbləğ olaraq 100 manat alınıb iddiaçıya verilməlidir. Məhkəmə xərcləri ilə bağlı məhkəmə aşağıdakıları qeyd edir. Belə ki, iddia iddia ərizəsinin verilməsinə görə 107.47 manat məbləğində dövlət rüsumu ödəmişdir. “Dövlət rüsumu” haqqında Azərbaycan Respublikası Qanunun 9.1.1-ci maddəsinə əsasən əməyin ödənilməsi və əmək fəaliyyəti ilə bağlı digər tələblər üzrə iddiaçılar dövlət rüsumunu ödəməkdən azaddır. Belə olan halda məhkəmə hesab edir ki, iddiaçı tərəfindən ödənilmiş 107.47 manat dövlət büdcəsindən iddiaçıya qaytarılmalı, iddia qismən təmin edildiyindən 39.65 manat məbləğində pul cavabdehdən alınıb dövlət büdcəsinə keçirilməlidir. Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 119.2-ci maddəsinə əsasən iddiaçı müəyyən olunmuş qaydada dövlət rüsumunu ödəməkdən azad edilmişsə, dövlət rüsumu iddianın təmin edilmiş hissəsinə mütənasib olaraq cavabdehdən tutularaq dövlət gəlirlərinə alınır. Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 217.3-cü mаddəsinin tələbinə görə, qətnаmə iş üzrə müəyyən еdilmiş hаllаrа və tərəflərin qаrşılıqlı münаsibətinə uyğun əsаslаndırılmаlıdır. Həmin Məcəllənin 217.4-cü maddəsinə əsasən hakim (məhkəmə) öz qətnaməsini yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlarla əsaslandırır. Göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 216-220 -ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə, qət etdi İddia qismən təmin edilsin. Culfa rayon X5 MMC-dən istifadə edilməyən bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə 1486.15 manat kompensasiya, vaxtında ödənilməmiş əmək haqqının hər gecikdirilmiş günü üçün 478.56 manat məbləğində pul, vəkilə ödənilmiş 100 manat alınıb İddiaçı verilsin. İddia qalan hissədə təmin edilməsin. İddiaçı tərəfindən ödənilmiş 107.47 manat dövlət rüsumu dövlət büdcəsindən ona qaytarılsın. Culfa rayon X5 MMC-dən 39.65 manat alınıb dövlət büdcəsinə keçirilsin. Qətnamədən rəsmi qaydada verildiyi gündən 1 ay müddətində Culfa Rayon Məhkəməsi vasitəsilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasına apelyasiya şikayəti verilə bilər. Qətnamədən şikayət verilmədikdə, qəbul edildiyi gündən 1 (bir) ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir. Sədrlik edən Mehrab Məmmədov