Gəncə Kommersiya Məhkəməsi Qətnamə — İş №e-2-2(115)-736/2025

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Gəncə şəhəri İş № e-2-2(115)-736/2025 03.06.2025 GƏNCƏ KOMMERSİYA MƏHKƏMƏSİ Giriş hissə: Hakim Qələndərzadə Ramiq Ramis oğlunun sədrliyi, X3 iclas katibliyi, İddiaçının nümayəndəsi X19 iştirakı ilə İlkin iddia üzrə iddiaçı Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin Cavabdeh qarşı subroqasiya qaydasında pul tələbinə dair ilk iddiası və qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı Cavabdeh Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı sığorta ödənişinin ödənilməsi tələbinə dair qarşılıqlı iddiası üzrə işə baxaraq aşağıdakı qətnaməni qəbul etdi. Təsviri hissə: İddiaçı Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti Cavabdeh qarşı iddia ərizəsi ilə Ağdam Rayon Məhkəməsinə müraciət edərək, iddiaçı Ləğv Prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti tərəfindən faydalanan şəxsə ödənilmiş 479100 ( dörd yüz yetmiş doqquz min yüz iyirmi) manat sığorta ödənişi və ödənilmiş 769.10 (yeddi yüz altmış doqquz manat on qəpik) manat dövlət rüsumu olmaqla, cəmi 479869,10 (dörd yüz yetmiş doqquz min səkkiz yüz altmış doqquz manat 10 qəpik) manat pulun Cavabdeh tutularaq Ləğv Prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddiaçı tələbini onunla əsaslandırmışdır ki, Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətində (bundan sonra – Şirkət) X16 məxsus “Sədərək” Ticarət Mərkəzində yerləşən tekstil malları mağazaları xx.xx.2019-cu iltarixli, RDS********** nömrəli “Daşınmaz Əmlakın İcbari Sığortası” və orada olan hazır məhsul və mallar xx.xx.2019-cu iltarixli AS007703 nömrəli “Əmlakın yanğın və X52 sığortası” müqaviləsinə əsasən sığortalanmışdır. 2. xx.xx.2020-ci il tarixində Qaradağ rayonu, Lökbatan qəsəbəsində yerləşən “Sədərək” Ticarət Mərkəzində yanğın hadisəsi baş vermişdir. Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi Əməliyyat-İstintaq İdarəsinin baş müstəntiqi, mayor X13 tərəfindən qəbul edilmiş “cinayət işinin başlanmasının rədd edilməsi barədə”, xx.xx.2022-ci il tarixli qərara əsasən Cavabdeh Azərbaycan Respublikası CM-in 225.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş cinayət əməlini törətməkdə təqsirli bilinmiş, lakin ilk dəfə olaraq ehtiyyatsızlıqdan az ağır cinayət törətdiyini, ailəsində yeganə onun işlədiyini, məhkumluğunun olmadığını, həmçinin yanğından sonra zərərçəkmiş şəxslərin “Sədərək” ticarət mərkəzində sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmalarının təmin edildiyini nəzərə alınaraq cinayət təqibinə xitam verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi Əməliyyat-İstintaq İdarəsinin baş müstəntiqi, mayor X13 tərəfindən qəbul edilmiş “cinayət işinin başlanmasının rədd edilməsi barədə”, xx.xx.2022-ci il tarixli qərarda göstərilir ki, aparılmış istintaq zamanı hadisə yerinə keçirilmiş baxışla, alınmış ifadələrlə, ekspertiza rəyləri və digər istintaqın sənədləri ilə müəyyən olunmuşdur ki, Cavabdeh “Sədərək” ticarət mərkəzinin 45, 47 və 48 saylı dükanların icarədarı və istifadəçisi kimi üzərinə yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməsi vəzifəsi qoyulmuş şəxs olduğu halda “Azərbaycan Respublikasında yanğın təhlükəsizliyi qaydaları”nın (YTQ № 01-2001) 1.10.1, 6.1, 6.2 və “Ticarət və İaşə müəssisələri, yarmarkalar, baza və anbarlar üçün yanğın təhlükəsizliyi qaydaları”nın (YTQ № 03-2002) 3.5.3.1, 3.5.4, 3.5.6, 3.5.12 bəndlərinin tələblərini kobud surətdə pozaraq, yanğın təhlükəsizliyi normalarına, standartlarına və qaydalara riayət etməyərək dükanlarda elektrik avadanlıqlarına və elektrik şəbəkələrinə vaxtında profilaktiki baxışlar keçirməmiş, habelə yanğını və alışma törədə bilən hallarının vaxtında aradan qaldırılmasını təmin etməmişdir. Bu səbəbdən də 18 fevral 2020-ci il tarixində, saat 07 radələrində “Sədərək” ticarət mərkəzinin 3-cü korpusu 8 və 8a sıralarında yerləşən 45, 47 və 48 saylı mağazaların yanar materialdan ibarət tavanın üzəri ilə çəkilmiş elektrik xətlərində yaranmış qısa qapanma halından yanğın baş vermiş, nəticədə “Sədərək” ticarət mərkəzinə 491810 manat tikinti üzrə, X31 ******* manat , Cavabdeh 167204 manant, X7 18154,60 manat, X14 43970 manat, X9 177696 manat, X2 6970 manat, X41 116080 manat, X32 33917 manat, X33 23308 manat, X40 2566 manat, X23 26289 manat X4 32708.90 manat, X42 8894.40 manat, X34 53590 manat, X24 24128 manat, X10 23352 manat, X25 156150 manat, X20 218638 manat,X16 500169.50,X11 9120 manat əmtəə üzrə ziyan dəymiş, X21, X35, X22, X47, X26 və X1 zərər vurmayan xəsarətlər, X48 və X5 isə yüngül dərəcəli xəsarətlər almışlar. Həmçinin istintaq zamanı keçirilmiş məhkəmə tikinti-texniki ekspertiza ilə İsmayıl Cəfərovun icarəsində olan Sədərək Ticarət Mərkəzində yerləşən 51,52,53,54,55,56 saylı mağazalara dəymiş zərərin məbləği 134.222 (bir yüz otuz dörd min iki yüz iyirmi iki) manat müəyyən olunmuşdur. Bu hərəkətləri ilə Cavabdeh Azərbaycan Respublikası CM-in 225.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş cinayət əməlini törətmişdir. Yuxarıda qeyd olunan sığorta müqavilələri üzrə faydalanan şəxs İsmayıl Cəfərov sığorta ödənişinin verilməsi ilə bağlı Bakı Kommersiya Məhkəməsinə iddia ərizəsi ilə müraciət etmişdir. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin e-2-2(113)-1608/2021 saylı, xx.xx.2021-ci il tarixli qətnaməsi ilə Şirkətdən AS seriyalı, 007703 nömrəli, xx.xx.2019-cu il tarixli “Əmlakın yanğın və X52 sığorta şəhadətnaməsi” üzrə 432.000 manat, xx.xx.2019-cu il tarixli 959617 saylı Daşınmaz əmlakın icbari sığortası şəhadətnaməsi üzrə 132.222 manat olmaqla ümumilikdə 564.222 (beş yüz altımış dörd min iki yüz iyirmi iki) manat məbləğində sığorta ödənişi tutularaq faydalanan şəxs X15 xeyrinə ödənilməsi qət olunmuşdur. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2-2(103)- 502/2022 saylı, xx.xx.2022-ci il tarixli qətnaməsi ilə cavabdehin apellyasiya şikayəti qismən təmin edilmiş, Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2021-ci il tarixli e-2-2(113)- 1608/2021 saylı qətnaməsi qismən ləğv edilmiş, iddia cavabdehdən iddiaçı X15 xeyrinə xx.xx.2019-cu il tarixli Daşınmaz Əmlakın icbari sığorta şəhadətnaməsi üzrə 85.122 manat pulun tutulması hissəsində rədd edilmiş, qətnamə iddianın təmin edildiyi qalan hissədə dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Qətnamədən hər iki tərəf kassasiya şikayəti vermiş və Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2-2(102)- 240/2023 saylı, xx.xx.2023-cü il tarixli qərarı ilə kassasiya şikayətləri təmin olunmamış, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2022-ci il 13 dekabr tarixli, 2- 2(103)-502/2023 saylı qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Qətnamə qanuni qüvvəsini almış və icraya yönləndirilmişdir. xx.xx.2023-cü il tarixli 24929/2023, 24930/2023 saylı sığorta ödəniş aktlarına və xx.xx.2024-cü il tarixli 78330, xx.xx.2024-cü il tarixli 78331, xx.xx.2024-cü il tarixli 75392, xx.xx.2023-cü il tarixli 74024, xx.xx.2023-cü il tarixli 72640, xx.xx.2023-cü il tarixli 69627, xx.xx.2023-cü il tarixli 67617 saylı ödəniş tapşırıqlarına əsasən cəmi 479100 ( dörd yüz yetmiş doqquz min yüz iyirmi) manat sığorta ödənişi faydalanan şəxsin bank hesabına köçürülmüşdür. Bundan başqa, Cavabdeh Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı sığorta ödənişinin ödənilməsi tələbinə dair qarşılıqlı iddiası ilə məhkəməyə müraciət edərək, Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətindən 167240 (yüz altmış yeddi min iki yüz qırx) manat sığorta ödənişi və hər gecikdirilmiş gün üçün sığorta ödənişinin 0,1 faizini təşkil edən 304775 (üç yüz dörd min yeddi yüz yetmiş beş) manat dəbbə pulunun alınaraq ona verilməsi barədə qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. Qarşılıqlı iddia ərizəsi onunla əsaslandırılmışdır ki, Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti Ağdam rayon məhkəməsinə müraciət edərək məndən faydalanan şəxsə ödənilmiş 479.100 manat sıorta ödənişi və ödənilmiş 769.10 ! manat dövlət rüsumu olmaqla cəmi 479.869.10(dörd yüz yetmiş doqquz min səkkiz yüz altmış doqquz manat 10 qəpik) pulun Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ödəniimsinə dair qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. Hazırda hazırda qarşılıqlı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edir. Həmin ərizəyə əlavə edilmiş xx.xx.2019-cu İl tarixli 007767 nömrəli “Əmlakın Yanğın və X52 Sığorta Şəhadətnaməsindən görünür ki, Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommesiya Şirkəti ilə aralarında bağlanmış Sığorta müqaviləsinə əsasən “Sədərək” ticarət mərkəzində yerləşən Divan kreslo parçası satışı kimi fəaliyyət göstərən mağazası yanğın və partlayış hadisəsinə qarşı illik 400 manat sığorta haqqı ödəmək şərti ilə 100.000 manat məbləğində sığrtalanmışdır. X8 görünür ki,o, sığorta haqqı olaraq sığortaçıya nağd qaydada 400 manat ödəmişdir. X8 görünür ki, Sığorta müqaviləsi xx.xx.20219 cu ildə qüvvəyə minmiş və xx.xx.2020-ci il tarixədək qüvvədə olmuşdur. İşin hallarından görünür ki, xx.xx.2019-cu il tarixdə Qaradağ rayonu Lökbatan qəsəbəsində yerləşən “Sədərək” ticarət mərkəzində yanğın baş vermişdir. Həmin ərizəyə əlavə edilmiş 29 mart 2020-ci il tarxili 4501 nömrəli Ekspert rəyindən görünür ki, xx.xx.2019-cu il tarixdə Qaradağ rayonu Lökbatan qəsəbəsində yerləşən "Sədərək’licarət mərkəzində baş vermiş yanğın nəticəsində ona 167.204 manat ziyan dəymişdir. Həmin ərizəyə əlavə edilmiş vəkili Bakı Şəhəri 12 saylı Vəkil Bürosunun vəkili Vüqar Əhmədov tərəfindən cavabdeh Dövlət Kommersiya Şirkətinə ünvanlanmış xx.xx.2020-ci il tarixli 442 saylı məktubdan görünür ki, Azərbaycan Respublikası Dövlət Kommersiya Şirkətinə müraciət edərək 10 avqust 2019cu il tarixli, 007757 saylı sığorta müqaviləsinə əsasən xx.xx.2020 ci ildə “Sədərək”ticarət mərkəzində baş vermiş yanğın nəticəsində ona dəymiş 167.204 manat məbləğində sığorta ödənişi edilməsini xahiş etmişdir. Həmin ərizəyə əlavə edilmiş Sığorta Kommersiya Şirkətinin 20 oktyabr 2020-ci il tarixli, 11/Q-407/1 nömrəli cavab məktubundan görünür ki, xx.xx.2020-ci ildə "Sədərk” ticarət mərkəzində baş vermiş yanğınla bağlı Şirkət tərəfindən yaradılmış Komissiya tərəfindən hadisə yerinə baxış keçirildiyini bildirsə də,ona məxsus mağazanın yanması ilə bağlı heç bir məlumat olmadığı üçün sıörta ödənişinin edilməsindən imtina edilmişdir. Həmin ərizəyə əlavə edilmiş Azərbaycan Respublikası Mərkəzi bankının xx.xx.2020 -ci il tarixli 26.160121-2020 saylı məktubdan görünür ki Mərkəzi bank Azərbaycan Respublikas Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə və vəkilim Vüqar Əhmədova ünvanlanmış müraciətdə cavadeh təşkilatın sıörta ödənişindən imtinsınm əsassız olduğunu bildirərək “Sığorta fəaliyyəti haqqında”qanunun 102.1-ci maddəsinə əsasən baş vermiş hadisənin sığorta qanunvericiliyinə uyğun olaraq ,tələb olunan sənədlər əldə edilməklə 7 iş günü müddətində yenidən araşdırılması bu barədə məlumatın həmin müddətdə Mərkəzi Banka və vətəndaşa təqdim edilməsi, imtina əsası olmadıqda isə sığorta ödənişinin faydalanan şəxsə ödənilməsini Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətindən tələb olunmuşdur. Cavabdeh Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti Mərkzi Bankın yuxarıda qeyd edilən tələbini də yerinə yetirmiş, araşdırmanın nəticəsi barədə ona heç bir məlumat verməmiş və sığorta ödənişini etməmişdir. Ümumilikdə cavabdeh Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə etdiyi əvvəlki müracətlərinin cavablarından görünür ki, sığorta ödənişindən imtinaya əsas kimi sığorta hadisəsi barədə vaxtında məlumat verilməsini göstərilmişdir. Cavabdeh təşkilatın bu imtinasını aşağıda göstərilənlərə əsasən tamamilə əsassız hesab edir. İşin hallarından göründüyü kimi xx.xx.2020-ci ildə səhər saat 7:00 da Sədərək Ticarət Mərkəzində yanğın baş verməsi ilə bağlı həmin gün saat 07:25 dəqidədə Ticarət Mərkəzinin elktrik montyoru X27 tərəfindən Fövqəiadə Hallar Nazirliyinin Yanğından Mühafizə İdarəsinin 101 Qaynar xəttinə zəng edilərək məlumat verilmişdir. Elə həmin gün bir-neçə saat sonra Sədərək ticarət mərkəzində baş vermiş yanğınla bağlı Azərbaycan Respublikasının bütün Televiziya və mətbuatda orqanlarında, habelə sosial şəbəkələrdə dövlət səviyyəsində məlumat verilmişdir. Yeni baş vermiş hadisə fərdi sığorta hadisəsi olmamqla hamıya bəlli olan ümumi bir hadisədir. Azərbaycan Respublikası MRM-nin 82.1ci maddəsinə əsasən hamıya bəlli olan hallar və ya faktlar mübahisə edilə bilməz və onların sübuta ehtiyacı yoxdur. Həmin ərizəyə əlavə edilmiş Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin 20 oktyabr 2020-d il tarixli, 11/Q-407/1 nömrəli məktubundan görünür ki, xx.xx.2020 cı ildə ”Sədərk” ticarət mərkəzində baş vermiş yanğınla bağlı Şirkət tərəfindən Komissiya yaradılmış və Komissiya tərəfindən dərhal hadisə yerinə baxış keçirilmişdir. İşin hallarından da göründüyü kimi yanğın məhz ona məxsus 48 saylı mağazada başlanmış və sonra digər mağazlara keçmişdir. Sual olunur.Necə olur ki,Şirkət tərəfindən yaradılmış Komissiya yanğın baş vermiş digər mağazalara baxış keçirmiş, ancaq yanğının baş verdiyi onun mağazasına baxış keçirməmişdir. Eyni zamanda bildirir ki, yanğın hadisəsi ilə bağlı “Sədərk’ Ticarət Mərkəzinin rəhbərliyi elə həmin gün Sığorta Şirkətinə məlumat vermişdir. Yəni cavabdeh təşkilat tərəfindən yaradılmış xüsusi Komissiyanın yanğınla bağlı hadisə yerinə gələrək yanmış mağazalara baxış keçirməsi, ancaq, məlumat olmadığından yanğın hadisəsinin başladığı cavbdeh tərəfindən sığortalanmış ona məxsus 45,46,48 nömrəli mağazalarına baxış keçirməməsinə dair gətirdiyi dəlilin heç bir əsası olmamaqla yanaşı həm də ağılabatan deyil. Əsiində baş vermiş yanığn yerinə baxış keçirmiş hadisənin baş veridiyi “Sədərək” ticarət mərkəzində yerləşən yüzlərlə, hətta minlərlə mağaza ilə sığorta müqaviləsi bağlamış Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin məhz hansı mağazarda yanğın hadisəsin baş veriyini müəyyən etməsi bilavasitə cavabdehin maraq dairəsində olmalı idi.Əgər belə olmayıbsa bütün məsuliyyət yenə də X30 Şirkətinin üzərinə düşür. Ağdam Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2025-ci il tarixli, e-2(013)-180/2025 nömrəli qərardadı ilə İlkin iddia - iddiaçı Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin Cavabdeh qarşı pul tələbi barədə, qarşılıqlı iddia - Cavabdeh Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı pul tələbi barədə 2(013)- 180/2025 saylı mülki iş baxılması üçün məhkəmə aidiyyəti üzrə Gəncə Kommersiya Məhkəməsinə göndərilməsi qərara alınmışdır. İlkin iddia üzrə iddiaçı Ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti məhkəməyə iddia müddətinin tətbiqi barədə ərizə təqdim edərək bildirmişdir ki, qarşılıqlı iddia tələbinin əsaslandığı hadisə xx.xx.2020-ci il tarixdə baş vermiş, qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı Cavabdeh sığorta ödənişi tələbinə AR Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti (bundan sonra - Şirkət) tərəfindən müvafiq qaydada sığorta ödənişinin verilməsindən imtina edilmişdir. Mülki Məcəllənin 372-ci maddəsinə əsasən başqa şəxsdən hər hansı hərəkəti yerinə yetirməyi və ya yerinə yetirməkdən çəkinməyi tələb etmək hüququna müddət şamil edilir. Hüququ pozulmuş şəxsin iddiası ilə hüququn müdafiəsi üçün müddət iddia müddəti sayılır. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin hüquqi mövqeyinə əsasən, “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Konvensiyanın 6-cı maddəsinin 1-ci bəndində təsbit edilmiş “məhkəmə hüququ” məhkəmənin əlçatan olmasını, o cümlədən məhkəmədə mülki işlər üzrə iddia qaldırmaq imkanını ehtiva edir. Bununla belə, bu hüquq mütləq deyil və məhdudiyyətlərə məruz qala bilər (X6rşı iş üzrə 1985-ci il 28 may tarixli, Bellet Fransaya qarşı iş üzrə 1995-ci il 4 dekabr tarixli Qərarlar). İddia müddəti ilə bağlı məhdudiyyətlər bir neçə vacib məqsədə xidmət edir. Yəni hüquqi müəyyənliyi və qətiliyi təmin edir, cavabdehi “köhnəlmiş” tələblərdən müdafiə edir və məhkəmənin uzaq keçmişdə baş verən hadisələr ilə bağlı, zaman keçdiyindən natamam və etibar doğurmayan sübutlar əsasında qərar qəbul edəcəyi təqdirdə yarana bilən ədalətsizliyin qarşısını alır (Avropa Məhkəməsinin Stubbings və başqaları Birləşmiş Krallığa qarşı iş üzrə 1996-cı il 22 oktyabr tarixli Qərarı). Mülki Məcəllənin 373-cü maddəsinə əsasən ümumi iddia müddəti 10 il, müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti isə altı ildir. Qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçının tələbinin əsasını Şirkətlə iddiaçının arasında bağlanmış sığorta müqaviləsi təşkil edir. Qanunvericiliyin tələbinə əsasən icra müddəti müəyyənləşdirilməmiş və ya tələbetmə məqamı ilə müəyyənləşdirilmiş öhdəliklər üzrə iddia müddətinin axımı kreditorun öhdəliyi icra etmək tələbini irəli sürmək hüququnun əmələ gəldiyi andan başlanır, borcluya həmin tələbin icrası üçün güzəştli müddət verildikdə isə iddia müddəti göstərilən müddət bitdikdən sonra hesablanmağa başlanır. Hadisənin baş verməsindən və sığorta ödənişindən imtina edilməsindən 5 ildən çox vaxt keçməsini nəzərə alsaq Mülki Məcəllənin 373- cü maddəsində qeyd olunan iddia müddəti ötürülmüşdür İddiaçının nümayəndəsi X43 məhkəmə iclasında iddia tələbini müdafiə edərək izahatında bildirmişdir ki, ilk iddianın təmin olunmasını və qarşılıqlı iddianın rədd edilməsini xahiş edir. Qarşılıqlı iddia ərizəsi ilə də bağlı bildirmək istəyirəm ki, iddia qanunla müəyyən edilmiş müddət ötürülməklə verildiyindən iddia müddəti tətbiq edilməklə qarşılıqlı iddia tələbi rədd edilməlidir. Cavabdehin sığorta ödənişi ilə bağlı müraciət etməsi ilə bağlı sənədlər məhv edildiyindən əldə etmək mümkün olmamışdır. Şirkət tərəfindən 2020-ci ilin sentyabr ayında cavabdehə sığorta ödənişinin verilməsindən imtina edilmişdir. Uzun müddət keçməsinə baxmayaraq cavabdeh sığorta ödənişinin ödənilməsi ilə bağlı məhkəməyə 2025-ci ilin yanvar ayında müraciət etmişdir. Cavabdehə məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə məlumat verilmiş, cavabdeh məhkəmə iclasına gəlməmiş, cavabdehin vəkili və nümayəndəsi Vəkil məhkəməyə ərizə təqdim edərək məhkəmə iclasının təxirə salınmasını xahiş etmişdir. Məhkəmə Mülki Prosessual Məcəllənin 185.5-ci maddəsinə əsasən işə cavabdehin iştirakı olmadan baxmışdır. İddiaçı və cavabdeh tərəfindən elektron qaydada icraat materialları məhkəməyə təqdim olunmuşdur. Həmin materiallara: məhkəmə qərarları, ekspert rəyi, ödəniş tapşırıqları və digər sənədlər daxildir. Bu materialların məzmununa istinad edilir. Onlar məhkəmə araşdırmasının predmetini təşkil etmişlər. Əsaslandırma hissəsi: Məhkəmə tərəflərin izahatlarını və şahidin ifadəsini dinləyib, iş materiallarını araşdıraraq hesab edir ki, ilk iddia təmin edilməli, qarşılıqlı iddia isə rədd edilməlidir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin: 21-ci maddəsinə əsasən zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququna malik olan şəxs ona vurulmuş zərərin əvəzinin tam ödənilməsini tələb edə bilər, bu şərtlə ki, qanunda və ya müqavilədə zərərin əvəzinin daha az miqdarda ödənilməsi nəzərdə tutulmasın. Zərər dedikdə, hüququ pozulmuş şəxsin pozulmuş hüququnu bərpa etmək üçün çəkdiyi və ya çəkməli olduğu xərclər, əmlakından məhrum olması və ya əmlakının zədələnməsi (real zərər), habelə hüququ pozulmasaydı, həmin şəxsin adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edəcəyi gəlirlər (əldən çıxmış fayda) başa düşülür. Zərərin əvəzinin ödənilməsi ilə bağlı tələbin həcminin müəyyənləşdirilməsi zamanı zərərçəkənin, onun işçisinin və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş hallarda üçüncü şəxslərin davranışının zərərin yaranmasına və artmasına hansı həcmdə şərait yaratması nəzərə alınmalıdır. 936.1-ci maddəsinə əsasən subroqasiya hüququ bu Məcəllənin 936.6-cı maddəsi nəzərə alınmaqla, sığorta ödənişi almış şəxsin ona dəymiş zərərə görə məsuliyyət daşıyan şəxsə qarşı malik olduğu hüquqlardan və vasitələrdən həmin ödənişi vermiş sığortaçının istifadə etmək hüququdur. 936.2-ci maddəsinə əsasən faydalanan şəxsin zərərvuran şəxsə qarşı zərərin əvəzini ödəmək tələbi (iddiası) ilə bağlı hüququ əmlak sığortası üzrə sığorta ödənişini vermiş sığortaçıya subroqasiya qaydasında onun verdiyi sığorta ödənişi məbləğində keçir. 936.5-ci maddəsinə əsasən sığortaçi subroqasiya hüququndan zərərvuran şəxsin özünə və (və ya) müvafiq sığorta hadisəsi ilə bağlı risklər üzrə həmin şəxsin məsuliyyətini sığortalamış sığortaçıya, həmçinin dəyən zərərə görə sığortalı və ya faydalanan şəxs qarşısında maddi məsuliyyət daşıya bilən digər şəxsə qarşı istifadə edə bilər. 1096-cı maddəsinə əsasən mülki hüquq pozuntusu (delikt) hüquqla və ya qanunla müdafiə edilən, başqa şəxsə (zərərçəkənə) birbaşa ziyan və ya zərər vurulmasına gətirib çıxaran təqsirli, hüquqazidd (mülki qanunvericiliyin normalarını pozan) əməldir (hərəkət və ya hərəkətsizlikdir). Delikt törətmiş şəxs mülki hüquqi məsuliyyət daşıyır. 1097-ci maddəsinə əsasən mülki hüquq pozuntusu (delikt) nəticəsində fiziki şəxsin şəxsiyyətinə və ya əmlakına vurulmuş zərərin, habelə hüquqi şəxsin əmlakına və işgüzar nüfuzuna vurulmuş zərərin əvəzi zərərvuran tərəfindən tam həcmdə ödənilməlidir. Qanunla zərərin əvəzini ödəmək vəzifəsi zərəri vurmayan şəxsin öhdəsinə qoyula bilər. Qanunla zərərvuranın təqsiri olmadıqda da (obyektiv surətdə hüquqa zidd əməl üçün), zərərin əvəzinin ödənilməsi nəzərdə tutula bilər. Əgər zərər zərərçəkənin xahişi və ya razılığı ilə vurulmuşsa, onun əvəzini ödəməkdən imtina edilə bilər. 1108.1-ci maddəsinə əsasən ətrafdakılar üçün yüksək təhlükə ilə bağlı fəaliyyəti (nəqliyyat vasitələrindən, mexanizmlərdən, yüksək gərginlikli elektrik enerjisindən, atom enerjisindən, partlayıcı maddələrdən, güclü təsir edən zəhərlərdən və i.a. istifadə edilməsi; tikinti fəaliyyətinin və onunla bağlı digər fəaliyyətin həyata keçirilməsi və s.) nəticəsində mülki hüquq pozuntusu törətmiş fiziki və hüquqi şəxslər yüksək təhlükə mənbəyinin vurduğu zərərin əvəzini ödəməyə borcludurlar, bu şərtlə ki, zərərin qarşısıalınmaz qüvvənin təsiri və ya zərərçəkənin qəsdi nəticəsində əmələ gəldiyini sübuta yetirməsinlər. Zərərin əvəzini ödəmək vəzifəsi yüksək təhlükə mənbəyinə mülkiyyət hüququ ilə və ya digər qanuni əsasla (icarə hüququ ilə, nəqliyyat vasitəsini idarə etmək hüququna dair etibarnamə üzrə və i.a.) sahiblik edən fiziki və ya hüquqi şəxsin öhdəsinə qoyulur. 1114.1-ci maddəsinə əsasən başqa şəxsin (qulluq, mənsəb və ya əmək vəzifələrinin icrası zamanı işçinin, nəqliyyat vasitəsini idarə edən şəxsin və i.a.) vurduğu zərərin əvəzini ödəmiş şəxsin həmin şəxsə, əgər qanunla ayrı miqdar müəyyənləşdirilməyibsə, ödənilmiş əvəz miqdarında geriyə tələb (reqres) hüququ vardır. “İcbari sığortalar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun: 25.1. Sığortaçının mülki məsuliyyətin icbari sığortası üzrə verdiyi sığorta ödənişi məbləğində sığortalıya və (və ya) müvafiq hallarda sığorta olunana qarşı subroqasiya hüququ aşağıda göstərilən hallarda yaranır: 25.1.1. sığorta hadisəsi inzibati məsuliyyəti istisna edən və ya əməlin cinayət olmasını aradan qaldıran hərəkətlər istisna olmaqla, sığortalının və ya sığorta olunanın həmin hadisənin baş verməsinə yönəldilmiş qəsdən etdiyi qanunazidd hərəkətlərinin nəticəsi olduqda..... İş materiallarında olan sığortaçı Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti və sığortalı X28 arasında bağlanmış və 2019-cu il 3 iyun tarixli BA seiyalı 959617 saylı “Daşınmaz əmlakın icbari sığortası şəhadətnaməsi” ilə rəsmiləşdirilmiş daşınmaz əmlakın icbarı sığorta müqaviləsinə əsasən iddiaçının icarəyə götürdüyü mağazalar sığorta məbləği 200.000 manat, azadolma məbləği 2.000 manat, sığorta haqqı 510,72 manat olmaqla sığortalanmışdır. Qeyd olunan şəhadətnamədə sığorta müqaviləsinin 04 iyun 2019-cu il tarixində qüvvəyə mindiyi, 03 iyun 2020-ci il tarixində qüvvədən düşdüyü qeyd olunmuşdur. İş materiallarında olan AS seriyalı 007703 saylı 03 iyun 2019-cu il tarixli “Əmlakın yanğın və X52 sığorta şəhadətnaməsi”ndən görünür ki, fərdi sahibkar İsmayıl Cəfərovun icarəyə götürdüyü mağazalarda ümumi dəyəri 450.000 manat qiymətləndirilmiş ev tekstil malları 1800 manat sığorta haqqı ödənilməklə, 4 faiz azadolma məbləği nəzərdə tutulmaqla Azərbycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti tərəfindən yanğın və partlayış riskindən sığortalanmışdır. Qeyd olunan şəhadətnamədə sığorta müqaviləsinin 04 iyun 2019-cu il tarixində qüvvəyə mindiyi, 03 iyun 2020-ci il tarixində qüvvədən düşdüyü qeyd olunmuşdur. İş materiallarında olan Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyi Əməliyyat-İstintaq İdarəsinin baş müstəntiqi, mayor X13 tərəfindən qəbul edilmiş “cinayət işi üzrə icraata xitam verilməsi barədə” xx.xx.2022-ci il tarixli qərarda göstərilir ki, aparılmış istintaq zamanı hadisə yerinə keçirilmiş baxışla, alınmış ifadələrlə, ekspertiza rəyləri və digər istintaqın sənədləri ilə müəyyən olunmuşdur ki, Cavabdeh “Sədərək” ticarət mərkəzinin 45, 47 və 48 saylı dükanların icarədarı və istifadəçisi kimi üzərinə yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edilməsi vəzifəsi qoyulmuş şəxs olduğu halda “Azərbaycan Respublikasında yanğın təhlükəsizliyi qaydaları”nın (YTQ № 01-2001) 1.10.1, 6.1, 6.2 və “Ticarət və İaşə müəssisələri, yarmarkalar, baza və anbarlar üçün yanğın təhlükəsizliyi qaydaları”nın (YTQ № 03-2002) 3.5.3.1, 3.5.4, 3.5.6, 3.5.12 bəndlərinin tələblərini kobud surətdə pozaraq, yanğın təhlükəsizliyi normalarına, standartlarına və qaydalara riayət etməyərək dükanlarda elektrik avadanlıqlarına və elektrik şəbəkələrinə vaxtında profilaktiki baxışlar keçirməmiş, habelə yanğını və alışma törədə bilən hallarının vaxtında aradan qaldırılmasını təmin etməmişdir. Bu səbəbdən də xx.xx.2020-ci il tarixdə saat 07 radələrində “Sədərək” ticarət mərkəzinin 3-cü korpusu 8 və 8a sıralarında yerləşən 45, 47 və 48 saylı mağazaların yanar materialdan ibarət tavanının üzəri ilə çəkilmiş elektrik xətlərində yaranmış qısa qapanma halından yanğın baş vermiş, nəticədə “Sədərək” ticarət mərkəzinə 491810 manat tikinti üzrə, X31 162200 manat, Cavabdeh 167204 manat, X7 18154,60 manat, X14 43970 manat, X16 500169,50 manat əmtəə üzrə ziyan dəymişdir. Həmin Qərara əsasən Cavabdeh Azərbaycan Respublikası CM-in 225.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş cinayət əməlini törətməkdə təqsirli bilinmiş, lakin baş vermiş yanğın hadisəsi ilə bağlı zərərçəkmiş şəxslərin şikayət, iddia və tələblərinin olmadığı, yanğının təsirinə məruz qalmış dükanların yenidən təmir olunaraq onlara istifadəyə verildiyi, məhkumluğunun olmaması və ictimai təhlükəli olmaması nəzərə alınaraq Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 74-cü maddəsi tətbiq edilməklə onun barəsində şəraitin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq cinayət işi üzrə icraata xitam verilmişdir. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin e-2-2(113)-1608/2021 saylı, xx.xx.2021-ci il tarixli qətnaməsi ilə Şirkətdən AS seriyalı, 007703 nömrəli, xx.xx.2019-cu il tarixli “Əmlakın yanğın və X52 sığorta şəhadətnaməsi” üzrə 432000 manat, xx.xx.2019-cu il tarixli 959617 saylı Daşınmaz əmlakın icbari sığortası şəhadətnaməsi üzrə 132222 manat olmaqla ümumilikdə 564222 (beş yüz altımış dörd min iki yüz iyirmi iki) manat məbləğində sığorta ödənişinin tutularaq faydalanan şəxs X15 xeyrinə ödənilməsi qət olunmuşdur. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2-2(103)- 502/2022 saylı, xx.xx.2022-ci il tarixli qətnaməsi ilə cavabdehin apellyasiya şikayəti qismən təmin edilmiş, Bakı Kommersiya Məhkəməsinin xx.xx.2021-ci il tarixli e-2-2(113)-1608/2021 saylı qətnaməsi qismən ləğv edilmiş, iddia cavabdehdən iddiaçı X15 xeyrinə xx.xx.2019-cu il tarixli Daşınmaz Əmlakın icbari sığorta şəhadətnaməsi üzrə 85.122 manat pulun tutulması hissəsində rədd edilmiş, qətnamə iddianın təmin edildiyi qalan hissədə dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2-2(102)- 240/2023 saylı, xx.xx.2023-cü il tarixli qərarı ilə kassasiya şikayətləri təmin olunmamış, Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin Kommersiya Kollegiyasının 2022-ci il 13 dekabr tarixli, 2- 2(103)-502/2023 saylı qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. xx.xx.2023-cü il tarixli 24929/2023, 24930/2023 saylı sığorta ödəniş aktlarına və xx.xx.2024-cü il tarixli 78330, xx.xx.2024-cü il tarixli 78331, xx.xx.2024-cü il tarixli 75392, xx.xx.2023-cü il tarixli 74024, xx.xx.2023-cü il tarixli 72640, xx.xx.2023-cü il tarixli 69627, xx.xx.2023-cü il tarixli 67617 saylı ödəniş tapşırıqlarına əsasən cəmi 479100 ( dörd yüz yetmiş doqquz min yüz iyirmi) manat sığorta ödənişi faydalanan şəxsin bank hesabına köçürülmüşdür. Məhkəmə işin faktiki hallarını və qanunvericilik normalarını nəzərə alaraq hesab edir ki, göründüyü kimi baş vermiş yanğın hadisəsi Cavabdeh yanğın təhlükəsizliyi qaydalarını pozması nəticəsində yaranmış və aparılmış istintaqla o Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 225.2-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş əməli törətmişdir. Lakin CM-in 74-cü maddəsinə əsasən şəraitin dəyişilməsi ilə əlaqədar onun barəsində cinayət işi üzrə icraata xitam verilmişdir. Həmin yanğın hadisəsi nəticəsində zərərçəkmişlərdən X28 Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı AS seriyalı, 007703 nömrəli, xx.xx.2019-cu il tarixli “Əmlakın yanğın və X52 sığorta şəhadətnaməsi” üzrə və xx.xx.2019-cu il tarixli 959617 saylı Daşınmaz əmlakın icbari sığortası şəhadətnaməsi üzrə sığorta ödənişinin ödənilməsi ilə bağlı məhkəməyə iddia ərizəsi ilə müraciət etmişdir. Həmin mübahisə ilə bağlı yuxarıda qeyd olunan məhkəmə aktları qəbul edilmiş və nəticədə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətindən 479100 manat məbləğində sığorta ödənişinin iddiaçı X16 ödənilməsi qət edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti tərəfindən 479100 manat məbləğində sığorta ödənişi X16 ödənilmişdir. Qanunvericiliyin tələbinə əsasən sığorta ödənişini vermiş iddiaçı həmin məbləğin Cavabdeh tutularaq ona ödənilməsini subroqasiya qaydasında tələb etmək hüququna malikdir. Belə ki, yuxarıda qeyd olunanlara əsasən baş vermiş yanğın hadisəsi Cavabdeh yanğın təhlükəsizliyi qaydalarını pozması nəticəsində yarandığından və o, AR Cinayət Məcəlləsinin 225.2-ci maddəsi ilə təqsirli bilindiyindən iddiaçının cavabdehdən subroqasiya qaydasında pul tələb etməsi əsaslıdır. Ona görə də məhkəmə sığorta ödənişini vermiş iddiaçının həmin məbləğin ödənilməsini tələb etmək hüququna malik olmasını nəzərə alaraq belə nəticəyə gəlir ki, Cavabdeh 479100 manat sığorta ödənişi tutularaq ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ödənilməlidir. Məhkəmə qarşılıqlı iddiaya münasibətdə qeyd edir ki, Cavabdeh ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı sığorta ödənişinin ödənilməsi tələbinə dair qarşılıqlı iddiası rədd edilməlidir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin: 372.1-ci maddəsinə əsasən başqa şəxsdən hər hansı hərəkəti yerinə yetirməyi və ya yerinə yetirməkdən çəkinməyi tələb etmək hüququna müddət şamil edilir. 373.2-ci maddəsinə əsasən müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti isə altı ildir. 375.1-ci maddəsinə əsasən hüququn müdafiəsi haqqında tələb iddia müddətinin keçməsindən asılı olmayaraq məhkəmə tərəfindən baxılmağa qəbul edilir. 375.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır. 376-cı maddəsinə əsasən əsas tələb üzrə iddia müddəti keçdikdə əlavə tələblər (girov, dəbbə pulu, saxlama, zaminlik, beh) üzrə də iddia müddəti keçir. 883.1-ci maddəsinə əsasən Sığorta müqaviləsi sığortalının müvafiq sığorta haqqı ödəməsi müqabilində sığorta obyektinin məruz qala biləcəyi risklərlə bağlı itkilərin, dəyən zərərin əvəzinin və ya razılaşdırılan pul məbləğinin müəyyən bir hadisənin baş verməsi əsasında ödənilməsinin sığortaçı tərəfindən öhdəlik kimi götürülməsi şərtlərinin təsbit edildiyi razılaşmadır. 922.1-ci maddəsinə əsasən Sığorta hadisəsi icbari sığorta qanunlarına və ya sığorta müqaviləsinə görə sığorta ödənişinin sığortalıya, sığorta olunana və ya digər faydalanan şəxslərə ödənilməsi üçün əsas olan, sığorta müqaviləsinin qüvvədə olduğu müddət ərzində baş verən hadisə və ya yaranan haldır. 923.1-ci maddəsinə əsasən Sığorta hadisəsinin baş verməsi barədə sığortalı və ya sığorta olunan şəxs, yaxud faydalanan şəxs hadisədən xəbər tutduqdan dərhal sonra və ya mümkün olan ən qısa müddət ərzində sığortaçıya və ya onun nümayəndəsinə, eyni zamanda həmin hadisə barədə məlumatlandırılmalı olan səlahiyyətli dövlət orqanlarına hər hansı vasitə ilə xəbər verməlidir. 923.2-ci maddəsinə əsasən Sığorta hadisəsinin baş verməsi barədə sığortaçıya məlumat vermiş sığortalı və ya sığorta olunan şəxs, həmçinin faydalanan şəxs bu Məcəllənin 923.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş səlahiyyətli dövlət orqanlarına həmin hadisə barədə xəbər verməmişdirsə sığortaçı qeyd olunan orqanları bu hadisə barədə dərhal məlumatlandırmalıdır. 924.1-ci maddəsinə əsasən Sığortaçı (və ya təyin edilmiş müstəqil ekspert, yaxud sığorta sahəsində yardımçı fəaliyyət göstərən şəxs) sığorta hadisəsinin baş verməsi faktını təsdiq edən və (və ya) sığorta ödənişinin həcminin müəyyənləşdirilməsi üçün lazım olan sənədləri və məlumatları bu Məcəllənin 924.2-ci maddəsi nəzərə alınmaqla, sığortalıdan tələb etmək hüququna malikdir. 924.2-ci maddəsinə əsasən Sığorta hadisəsi hesab edilə bilən, araşdırılması və ya qeydə alınması tələb olunan hadisələr barədə səlahiyyətli dövlət orqanlarına belə hadisələrin baş verməsi faktını və (və ya) səbəbini, habelə nəticələrini təsdiq edən sənədin alınması üçün yazılı sorğu vermək sığortaçının və ya onun nümayəndəsinin vəzifəsidir. 926.1-ci maddəsinə əsasən Sığorta ödənişi sığorta hadisəsi baş verdikdə icbari sığorta qanunlarına və ya sığorta müqaviləsinə uyğun olaraq sığortaçı tərəfindən ödənilən maliyyə kompensasiyasıdır. 926.2-ci maddəsinə əsasən Sığortaçı sığorta ödənişini sığorta məbləği həddində həyata keçirir. 926.3-cü maddəsinə əsasən Sığorta ödənişinin miqdarının müəyyən edilməsi və ödənilməsi qaydası icbari sığortada icbari sığorta qanunları ilə, könüllü sığortada sığorta müqaviləsi ilə müəyyən edilir. 933.1. Sığorta ödənişi aşağıdakılardan hər birinin mövcud olduğu halda həyata keçirilir: 933.1.1. sığorta hadisəsi baş verdikdə, sığortalının, sığorta olunanın və ya faydalanan şəxsin sığortaçıya ünvanladığı sığorta tələbi; 933.1.2. sığorta hadisəsi hesab edilə bilən hadisə ilə bağlı hər hansı dövlət orqanına məlumat verilməlidirsə, həmin orqanın hadisə barədə təqdim etdiyi müvafiq sənəd; 933.1.3. icbari sığorta qanunlarında və müvafiq sığorta qaydalarında nəzərdə tutulan, sığorta ödənişinin verilməsi üçün tələb olunan digər sənədlər. 934.1-ci maddəsinə əsasən Bu Məcəllənin 933.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan sənədlərdən sonuncusunun (bu Məcəllənin 933.3-cü maddəsi nəzərə alınmaqla) sığortaçıya daxil olduğu tarixdən 7 iş günündən gec olmayaraq sığortaçı sığorta ödənişini verməli, yaxud sığortalıya, sığorta olunana və ya faydalanan şəxsə sığorta ödənişinin verilməsindən imtina haqqında yazılı şəkildə əsaslandırılmış bildiriş təqdim etməlidir. 934.2-ci maddəsinə əsasən Sığortaçı sığorta ödənişini icbari sığorta qanunları və ya sığorta müqaviləsi ilə müəyyən olunmuş müddətdə ödəmədikdə, hər gecikdirilmiş gün üçün sığorta ödənişi məbləğinin 0,1 faizi həcmində dəbbə pulu ödəyir. 935.1-ci maddəsinə əsasən “İcbari sığortalar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda başqa cür nəzərdə tutulmamışdırsa, sığortaçı sığorta ödənişinin verilməsindən aşağıdakı hallarda imtina edir: 935.1.1. bu Məcəllənin 923.1-ci maddəsinin tələblərinə əməl edilməməsi nəticəsində sığortaçının hadisənin sığorta hadisəsi olub-olmamasını müəyyənləşdirmək imkanından məhrum olması; 935.1.2. bu Məcəllədə, Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində və Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş məsuliyyəti istisna edən hallardan başqa, sığortalının, müvafiq hallarda zərərçəkənin müvafiq hadisənin baş verməsinə yönələn qəsdən etdiyi hərəkəti və ya hərəkətsizliyi, habelə hadisə ilə birbaşa səbəb əlaqəsində olan qəsdən cinayət törətməsi. “İcbari sığortalar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun: 13.1-ci maddəsinə əsasən İcbari sığorta növlərində sığorta hadisəsi müvafiq icbari sığorta müqaviləsində göstərilmiş əmlakın istismarı və ya fəaliyyətin həyata keçirilməsi nəticəsində sığorta olunana və ya üçüncü şəxsə dəyən zərərin əvəzinin ödənilməsi üçün əsas olan, həmin müqavilənin qüvvədə olduğu müddət ərzində baş verən, bu Qanunun Xüsusi bölməsində 18.1-ci maddəsinə əsasən Bu Qanunun 17.1-ci maddəsində göstərilən sənədlərdən sonuncusunun sığortaçıya təqdim edildiyi və (və ya) alındığı tarixdən 7 iş günündən gec olmayaraq sığortaçı sığorta ödənişini verməli, müvafiq hallarda zərərin qiymətləndirilməsi, əmlakın təmiri, bərpası və ya yenisi ilə əvəz edilməsi üçün yazılı qaydada təsdiqlənən tədbir görməli, yaxud sığortalıya, sığorta olunana və ya faydalanan şəxsə sığorta ödənişinin verilməsindən imtina haqqında yazılı şəkildə əsaslandırılmış bildiriş verməlidir. Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 375.2-ci və “İpoteka haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 48.1.2-ci maddələrinin əlaqəli şəkildə şərh edilməsinə dair” 2022-ci il 11 fevral tarixli Qərarında göstərilmişdir ki, iddia müddəti öhdəliyin aradan qalxması üçün hüquqi əsas deyildir, iddia müddətinin keçməsi öz-özlüyündə kreditorun tələb hüququnu aradan qaldırmır. Odur ki, iddia müddəti keçmiş olsa da, tələb məhkəmədə baxılmağa qəbul edilir və məhkəmənin öz təşəbbüsü ilə deyil, yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır (Mülki Məcəllənin 375.1 və 375.2-ci maddələri). Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “İcbari sığortalar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 17.1.4-cü maddəsinin Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373, 377.1 və 379-cu maddələri baxımından şərh edilməsinə dair 03 aprel 2025-ci il tarixli qərarından görünür ki, Sığorta ödənişi ilə bağlı tələblər üzrə iddia müddətinin axımı sığortalının (və ya faydalanan şəxsin) sığortaçının sığorta ödənişini etməkdən imtina etməsini bildiyi (bilməli olduğu), sığorta ödənişinin miqdarı ilə razılaşmadığı halda sığorta ödənişinin həyata keçirildiyi, habelə sığorta ödənişi həyata keçirilməməklə yanaşı sığorta ödənişindən imtina haqqında bildiriş verilmədikdə sığortaçının öhdəliyinin icra müddəti (“İcbari sığortalar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 18.1-ci maddəsi ilə nəzərdə tutulmuş müddət) bitdiyi andan başlayır. Həmin qərarda qeyd olunur ki, Sığorta ödənişləri ilə bağlı iddialar üzrə müddətin axımının başlanması məsələsinə münasibətdə, ilk növbədə göstərilməlidir ki, Mülki Məcəllənin iddia müddəti ilə bağlı qaydaları tənzimləyən 373-cü maddəsinə əsasən, müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il təşkil edir. Həmin Məcəllənin 377.1-ci maddəsi ilə iddia müddətinin axımının şəxsin öz hüququnun pozulduğunu bildiyi və ya bilməli olduğu gündən başladığı təsbit edilmişdir. Göründüyü kimi, qüvvədə olan qanunvericilik iddia müddətinin axımının başlanmasını obyektiv anla deyil, subyektiv anla əlaqələndirir. Məhz bu andan maddi mənada iddia hüququ əmələ gəlir. Maddi mənada iddia hüququ dedikdə, mülki hüquqların məcburi həyata keçirilməsi imkanı başa düşülür və bu imkan müəyyən müddətlə məhdudlaşır. Beləliklə, iddia müddətinin axımı hüququn pozulduğu andan tez başlaya bilməz. Odur ki, sığorta müqaviləsi üzrə məhz sığortaçının sığorta ödənişindən imtina etməsi və yaxud natamam ödənişi həyata keçirməsi sığortalıda sığortaçının qərarı ilə razılaşmamaq və bu qərardan şikayət etmək üçün hüquqi əsas yaradır. Təsadüfi deyil ki, “İcbari sığortalar haqqında” Qanunun 22.1.7-ci maddəsi ilə məhz sığortaçının sığorta ödənişindən imtina barədə qərarından və ya sığorta ödənişinin məbləği ilə razılaşmadığı halda Mərkəzi Banka və məhkəməyə şikayət etmək sığortalının hüququ kimi müəyyən edilmişdir. Həmin Qanunun 24.1.6-cı maddəsi ilə eyni hüquq zərərçəkən üçün də tanınmışdır. Burada o da qeyd edilməlidir ki, sığortaçı tərəfindən qanunla müəyyən edilmiş müddətdə nə sığorta ödənişinin həyata keçirilməsi, nə də bundan əsaslandırılmış imtina verilməsi sığortalı (və ya faydalanan) şəxsin hüquqlarının pozulması halını yaradır. Belə ki, qanunvericilik müvafiq sənədlərin verilməsindən etibarən 7 iş günü ərzində göstərilən hərəkətlərin sığortaçı tərəfindən icra edilməsi vəzifəsini qəti olaraq nəzərdə tutmuşdur. Bu səbəbdən, sığortaçının 7 iş günü ərzində ödəniş etmədiyi halda imtina ilə bağlı yazılı bildirişi də sığortalıya verməməsi qanunvericiliyin tələbinə aşkar şəkildə ziddir. Belə halda sığorta ödənişi öhdəliyinin icrası vaxtının keçməsi ilə (7 iş gününün sonu) sığorta təminatı hüququnun pozulduğu sığortalı (və ya faydalanan) şəxsə məlum olmuş olur. Bu zaman sığortaçı tərəfindən sığorta ödənişindən imtina barədə əsaslandırılmış bildirişin verilməməsi iddia müddətinin axımının başlanılması baxımından hüquqi əhəmiyyət kəsb etmir. Mülki Məcəllənin 427.3-cü maddəsinə əsasən, öhdəlik onun icrası gününü və ya icra edilməli olduğu vaxt dövrünü nəzərdə tutursa və ya müəyyənləşdirməyə imkan verirsə, öhdəlik həmin gün və ya bu cür dövr ərzində istənilən an icra edilməlidir. Həmçinin Mülki Məcəllənin 445.2.1-ci maddəsinə müvafiq olaraq, öhdəliyin onun icrası üçün müəyyənləşdirilmiş müddətdə icra edilməməsi borclunun icranı gecikdirməsi sayılır. Mülki Məcəllənin 377.2-ci maddəsinə görə, icra müddəti müəyyənləşdirilmiş öhdəliklər üzrə iddia müddətinin axımı icra müddəti bitdikdə başlanır. Göstərilənləri nəzərə alaraq Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, sığorta ödənişi ilə bağlı tələblər üzrə iddia müddəti sığortalının (və ya faydalanan şəxsin) sığortaçının sığorta ödənişini etməkdən imtina etməsini bildiyi (bilməli olduğu) və ya sığorta ödənişinin miqdarı ilə razılaşmadığı halda sığorta ödənişinin həyata keçirildiyi, habelə öhdəliyin icra müddəti (“İcbari sığortalar haqqında” Qanunun 18.1-ci maddəsi ilə nəzərdə tutulmuş müddət) bitdiyi andan axmağa başlayır. İddia müddətinin məqsədi ilə bağlı İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi Stanyo Belçikaya qarşı iş üzrə 2009-cu il 7 iyul tarixli Qərarında göstərmişdir ki, qanunvericilikdə müəyyən olunan iddia müddətinin məqsədi hüquqi müəyyənlikdir. Belə ki, potensial cavabdehi vaxtı ötmüş tələblərdən qoruyur və məhkəmələri müəyyən zaman keçdikdən sonra qeyri-müəyyən və natamam sübutlara əsaslanmaqla qərar çıxarmaq zərurətindən azad edir. Məhkəmə araşdırması zamanı məlum olmuşdur ki, baş vermiş yanğın hadisəsi nəticəsində Cavabdeh da əmlakına ziyan dəymişdir. İş materiallarında olan xx.xx.2020-ci il tarixli ekspert rəyindən görünür ki, baş vermiş yanğın hadisəsi nəticəsində Cavabdeh 167204 manat dəyərində ziyan dəymişdir. Daha sonra Cavabdeh tərəfindən sığorta ödənişinin edilməsi ilə bağlı Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə müraciət edilmiş, lakin sığorta şirkəti sığorta ödənişinin edilməsindən imtina etmişdir. Məhkəmə hesab edir ki, Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin Cavabdeh sığorta ödənişinin verilməsindən imtina etməsi əsassız olmuşdur. Belə ki, AS seriyalı 007757 saylı 10 avqust 2019-cu il tarixli “Əmlakın yanğın və X52 sığorta şəhadətnaməsi”ndən görünür ki, fərdi sahibkar Cavabdeh icarəyə götürdüyü mağazalarda ümumi dəyəri 100000 manat qiymətləndirilmiş divan kreslo parçaları 400 manat sığorta haqqı ödənilməklə, 4 faiz azadolma məbləği nəzərdə tutulmaqla Azərbycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti tərəfindən yanğın və partlayış riskindən sığortalanmışdır. Qeyd olunan şəhadətnamədə sığorta müqaviləsinin 11 avqust 2019-cu il tarixində qüvvəyə mindiyi, 10 avqust 2020-ci il tarixində qüvvədən düşdüyü qeyd olunmuşdur. Göründüyü kimi Cavabdeh xx.xx.2019-cu il tarixli sığorta şəhadətnaməsinə əsasən 100000 manat məbləğində mallarını 400 manat sığorta haqqı ödəməklə, 4 faiz azadolma məbləği nəzərdə tutulmaqla yanğın və patlayış riskindən sığortalamışdır. Şəhadətnamənin qüvvədə olduğu 18 fevral 2020-ci il tarixdə baş vermiş yanğın hadisəsi zamanı Cavabdeh də əmlakına ziyan dəydiyindən və onun 100000 manat dəyərində əmlakı 4 faiz azadolma məbləği nəzərdə tutulmaqla sığorta olunduğundan o, 167204 manat deyil, 96000 manat məbləğində sığorta ödənişini ödənilməsini tələb etməkdə haqlı olmuşdur. Lakin Cavabdeh sığorta ödənişinin edilməsindən imtina barədə bildirişi aldıqdan sonra qanunla müəyyən edilmiş iddia müddətini ötürməklə məhkəməyə müraciət etmişdir. Belə ki, Bakı şəhəri 12 saylı Vəkil Bürosunun vəkili Vüqar Əhmədov tərəfindən Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə xx.xx.2020-ci il tarixli 442 saylı məktub ünvanlanmış və həmin məktubda qeyd olunmuşdur ki, xx.xx.2020-ci il tarixdə “Sədərək Ticarət Mərkəzi”ndə baş vermiş yanğın hadisəsi nəticəsində Cavabdeh məxsus 200000 manat məbləğində daşınar əmlak yanaraq yararsız hala düşmüşdür. Sığorta hadisəsi baş verdikdən sonra Cavabdeh tərəfindən sığorta ödənişi ilə bağlı Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə müraciət edilərək, 10 avqust 2019-cu il tarixli, 007757 saylı sığorta müqaviləsinə əsasən xx.xx.2020-ci ildə “Sədərək” ticarət mərkəzində baş vermiş yanğın nəticəsində ona vurulmuş ziyanla bağlı sığorta ödənişi edilməsini xahiş edilmişdir. Lakin bu günədək sığorta ödənişi ilə bağlı heç bir addım atılmamışdır. Daha sonra Cavabdeh vəkili Vüqar Əmrahov tərəfindən Mərkəzi Banka müraciət ünvanlanmışdır. Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ünvanlanmış 08 oktyabr 2020-ci il tarixli, 26-16021-2020 nömrəli məktubunda qeyd olunmuşdur ki, Dövlət Kommersiya Sığorta Şirkəti tərəfindən təqdim edilmiş məlumatlara əsasən müəyyən olunmuşdur ki, Cavabdeh öz əmlakını könüllü qaydada sığortalamış və həmin əmlaka yanğın hadisəsi nəticəsində zərər dəymişdir. Həmin əmlaka baş vermiş yanğın hadisəsi nəticəsində zərər dəyməsi bildirilsə də, sığortaçı tərəfindən Mülki məcəllənin 924.2-ci maddəsinə əsasən sığorta hadisəsinin baş verməsini təsdiq edən müvafiq sənədin əldə edilməsi üçün səlahiyyətli dövlət orqanına sorğu göndərilməmiş, vətəndaş Cavabdeh tərəfindən hadisə barədə vaxtında məlumat verilməməsi əsas gətirilərək təsdiqedici sənədlər təqdim edilmədən sığorta ödənişinin verilməsindən imtina edildiyi bildirilmişdir. Baş vermiş hadisənin sığorta qanunvericiliyinə uyğun olaraq tələb olunan sənədlər əldə edilməklə 7 iş günü müddətində yenidən araşdırılması, bu barədə məlumatın həmin müddətdə Mərkəzi Banka və vətəndaşa təqdim edilməsi, imtina əsası olmadıqda isə sığorta ödənişinin faydalanan şəxsə ödənilməsi tələb edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinin 20 oktyabr 2020-ci il tarixli, 11/Q-407/1 nömrəli cavab məktubundan görünür ki, xx.xx.2020-ci ildə "Sədərək” ticarət mərkəzində baş vermiş yanğınla bağlı Şirkət tərəfindən komissiya yaradılmış və vaxtında müraciət edən sahibkarların yanğın nəticəsində zərər dəymiş əmlaklarına baxış keçirilmişdir. Cavabdeh məxsus yanmış mağaza ilə bağlı heç bir məlumat verilməmişdir. Hadisədən 20 gün sonra məlumat verilmişdir. Bu səbəbdən vətəndaşın vaxtında məlumat vermədiyinə görə sığorta hadisəsi olub-olmamasını müəyyən etmək mümkün deyildir. Bakı şəhəri 12 saylı Vəkil Bürosunun vəkili Vüqar Əhmədov tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankına ünvanlanmış 08 aprel 2021-ci il tarixli, 248 nömrəli məktubda qeyd edilmişdir ki, Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti ilə Cavabdeh arasında bağlanılmış 10 avqust 2019-cu il tarixli, 007757 saylı sığorta müqaviləsi üzrə sığortaçının müvafiq müqavilə üzrə sığorta ödənişindən “Sığorta hadisəsinin olub-olmamasının müəyyən edilməsinin mümkün olmaması” səbəbindən imtina etməsi barəsində Mərkəzi Banka müraciət edilmiş və Mərkəzi Bankın sığortaçıya göndərdiyi 08 oktyabr 2020-ci il tarixli, 26-16021-2020 saylı məktub ilə imtina üçün əsas olmadığı təqdirdə sığorta ödənişinin faydalanan şəxsə ödənilməsi qeyd edilmişdir. Həmin məktubun göndərilməsindən uzun müddət keçməsinə baxmayaraq bu günədək sığorta ödənişi həyata keçirilməmişdir. Hərçənd, Sığortaçı 10 sentyabr 2020-ci il tarixli, 067- 16/145 saylı məktubu ilə sığorta ödənişindən sığorta hadisəsinin olub-olmamasını müəyyən edə bilmədiyi üçün imtina etmiş olsa da, Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə Hallar Nazirliyinin “cinayət işi üzrə icraata xitam verilməsi haqqında” qərarı ilə sığorta hadisəinin baş verməsi faktı təsdiq edilmişdir. Qanunvericiliyin tələbi baxımından hazırkı mübahisə üzrə iddia müddətinin başlanğıcı imtina anı ilə müəyyən edilir ki, imtina barədə məlumat Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti tərəfindən 10 sentyabr 2020-ci il tarixli, 067-16/145 nömrəli məktubla cavabdehə göndərilmişdir. İddia müddəti üzrə 3 illik iddia müddəti 10 sentyabr 2020-ci il tarixdən hesablanır ki, iddia müddətinin kəsilməsinə səbəb olan hal mövcud deyildir. İddia müddəti 10 sentyabr 2020-ci il tarixdə başlanmış və 10 sentyabr 2023-cü il tarixdə bitmişdir ki, iddiaçı iddia müddəti ərzində məhkəməyə müraciət etməmiş və iddiaçının hazırki tələblə bağlı iddia ərizəsi məhkəməyə xx.xx.2025-ci il tarixdə daxil olmuşdur. Göründüyü kimi, iddiaçı xx.xx.2025-ci il tarixdə belə məhkəməyə müraciət edərkən onun müraciəti iddia müddətinin bitməsindən sonra baş verdiyindən bitmiş iddia müddətinin axımına təsir etməmiş və iddia müddətinin kəsilməsinə səbəb olan halların baş verməsi ilə bağlı məhkəməyə sübut təqdim edilməmişdir. Məhkəmə belə qənaətə gəlir ki, qarşılıqlı iddia üzrə cavabdeh tərəfindən iddia müddətinin tətbiq edilməsi barədə məhkəməyə ərizə təqdim edildiyindən və iddiaçı tərəfindən iddia müddəti ötürüldüyündən, eyni zamanda iddiaçı bu müddətin üzürlü səbəblərə görə ötürülməsi barədə sübutları məhkəməyə təqdim etmədiyindən qarşılıqlı iddianın rədd edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməlidir. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 119.1-ci maddəsinə görə məhkəmə xərcləri ödənilmiş tələblərin məbləğinə mütənasib olaraq işdə iştirak edən şəxslərə aid edilir. İlk iddia tələbi təmin edildiyindən 769,10 manat dövlət rüsumu Cavabdeh tutularaq iddiaçıya ödənilməlidir Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin: 14.2-ci maddəsinin tələbinə görə, məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. 77.1-ci maddəsinə əsasən hər bir tərəf öz tələb və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. 217.1-ci maddəsinə əsasən məhkəmənin qətnaməsi qanuni və əsaslı olmalıdır. 217.3-cü maddəsinə əsasən qətnamə iş üzrə müəyyən edilmiş hallara və tərəflərin qarşılıqlı münasibətinə uyğun əsaslandırılmalıdır. 217.5-ci maddəsinə əsasən bu Məcəllənin 10-1.3-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş məhkəmə icraatında işə baxan məhkəmə öz qətnaməsini yalnız elektron məhkəmə icraatı materiallarına əlavə edilmiş və məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlarla əsaslandırır. Məhkəmə toplanmış və tədqiq olunmuş sübutlara məcmu halda hüquqi qiymət verərək hesab edir ki, ilk iddia təmin edilməli, Cavabdeh 479100 manat pul və ödənilmiş 769,10 manat dövlət rüsumu olmaqla, cəmi 479869,10 manat pul tutularaq ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ödənilməli, qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı Cavabdeh ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı sığorta ödənişinin ödənilməsi tələbinə dair qarşılıqlı iddiası rədd edilməlidir. Nəticəvi hissə: Şərh olunanlara əsasən və Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 216-220, 227, 233, 360-cı maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə İlk iddia təmin edilsin. Cavabdeh 479100 manat pul və ödənilmiş 769,10 manat dövlət rüsumu olmaqla, cəmi 479869,10 manat pul tutularaq ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə ödənilsin. Qarşılıqlı iddia üzrə iddiaçı Cavabdeh ləğv prosesində olan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkətinə qarşı sığorta ödənişinin ödənilməsi tələbinə dair qarşılıqlı iddiası rədd edilsin. Qətnamədən rəsmi qaydada verildiyi gündən bir ay müddətində Gəncə Kommersiya Məhkəməsi vasitəsi ilə (Elektron Məhkəmə İnformasiya Sistemində yaradılmış Elektron Kabinetdən istifadə edilməklə) Gəncə Apellyasiya Məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilə bilər. Hakim Ramiq Qələndərzadə