Bakı Şəhəri Səbail Rayon Məhkəməsi Qətnamə — İş №2(009)-746/2024

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Bakı şəhəri İş № 2(009)-746/2024 08.05.2024 BAKI ŞƏHƏRİ SƏBAİL RAYON MƏHKƏMƏSİ Hakim Bağırova Mədinə Ağacavad qızının sədrliyi, Seyidli İlkin Ramin oğlunun katibliyi, Cavabdeh iştirakları ilə, İddiaçı Cavabdeh qarşı “borcun qaytarılması və əldən çıxmış faydanın hesablanması” tələbinə dair iddiası üzrə mülki işə açıq məhkəmə iclasında baxaraq, MÜƏYYƏN ETDİ: İddiaçı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, X6 əldən çıxmış mənfəət nəzərə alınmaqla 70 min manat pulun tutulması barədə qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. İddia tələbini belə əsaslandırmışdır ki, anası X7 əvvəllər Bakı şəhəri, Nərimanov rayonu, Teymur Əliyeva küçəsi, ev 77, 71-ci mənzilində yaşayirdi. Göstərilən yaşayış sahəsində üç nəfər yaşayıb və qeydiyyatda olub: İddiaçı özü, anası X7, onun əri, atası X9. Sonradan o, anasının iistəyinə zidd olaraq evləndi. Bu hal aralarında münasibətlərin pozulmasına səbəb oldu. Ona görə də, anasını qıcıqlandırmamaq üçün 2003-cü ildə ona kompensasiya ödənilməklə anasının Bakı şəhəri, Nərimanov rayonu, Teymur Əliyeva küçəsi, ev 77, 71-ci mənzilini satmağa razılaşdı. Bundan sonra ünvan 1 ünvanında yerləşən yaşayış binasına köçdü. Anası isə Bakı şəhəri, Binəqədi rayonu, 7-ci mikrorayonda iki otaqlı mənzil alıb və buna görə də, 1999-cu ildən 2013-cü ilə qədər onlar əslində ünsiyyət qurmadılar. Sonradan 2013-cü ildə evliliyi pozuldu. Beləliklə, anası ilə münasibətləri bərpa olundu. Anasının müdrikliyi sayəsində uşaqlıq dostu X11 ilə dost oldu. Bu baxımdan onunla sevgi və qarşılıqlı hörmət hislərinə əsaslanan faktiki evlilik münasibətinə girdi. Birgə yaşamağa, ortaq təsərrüfat aparmağa başladılar. Barışdıqdan sonra anasından öyrəndi ki, Bakı şəhəri, Binəqədi rayonu, 7-ci mikrorayonda yerləşən mənzil onun tərəfindən satılıb. Məlum olub ki, belə bir hərəkətə səbəb onun bacısı qızı, anasının qardaşı, Əsgərovun qızı Nairə Rafik qızının anası ilə aralarında ayrıldıqdan sonra anası ilə aktiv ünsiyyət qurmağa başlaması olub. Ona görə də, anası Əsgərova Nairəyə müəyyən pul müqabilində uşaqlarına baxmaqda köməklik edirdi. O ilk dəfə doğulub boyabaşa çatdıqları Bakı şəhəri, Karqanov küçəsindəki nənə və babasının mənzilinə gəlmişdi. Sonra o, Bakı şəhəri, Azadlıq prospektində, Amerika səfirliyinin yaxınlığında yerləşən mənzilə gəlmişdi. Bundan əlavə, Əsgərova Nairənin 1997-ci ildən şəxsi mağazası var idi. O, mənzil almaq qərarına gəlib, ünvan 3 ünvanında. Bu məqsədlə Nairə Əsgərova anasına etimad qazanaraq ona anasının qeydiyyatda olacağı mənzili müştərək almağı, birlikdə yaşamaq üçün birləşməyi, ümumi təsərrüfat idarə etməyi, tək ailə olmağı təklif edib, yəni əslində ona söz verib ömürlük baxsın. O həmişə belə deyirdi: “Oğlunu itirdin, amma qız qazandın”. Anası mehribanlıq və sadəlövhlükdən onun təklifinə razı oldu. O, 7-ci mikrorayondakı mənzili sataraq, mənzilin satışından əldə edilən 51.000 manat məbləğində pulu Əsgərova Nairəyə köçürüb, o ona 20.000 manat əlavə edərək, ünvan 3 ünvanında öz adına mənzil alıb. Anası yeni aldığı mənzilə köçdü, lakin anasının başqa mənzili olmadığına baxmayaraq, Naira onu orada qeydiyyatdan keçirmədi. Əsgərova Nairə isə Azadlıq prospektindəki mənzildə yaşamağa davam edib. Əsgərova Nairənin maddi vəziyyəti pisləşdikdə (qızına toy etdi, borca düşdü) mənzili satmağa məcbur oldu. O, Azadlıq prospektində yerləşən Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Z.Tağıyeva küç., ev 19, 2-ci mənzilini sataraq. Lakin sonradan Əsgərova Naira vədinə əməl etməyib. O, anasını birgə aldığı mənzildə qeydiyyata almayıb. Bu mənzildə özünü yad və artıqlıq kimi hiss edən anası ünvan 1 ünvanında yerləşən bağ evinə tez-tez baş çəkməyə məcbur olub. Onun əri X9 əvvəllər orada yaşayıb, onunla əvvəllər nikahını pozub, sonra yenidən ailə qurub. 2013cü ilin mayında anası insult keçirdiyi üçün o, yenidən fəvvarələr bağının yaxınlığındakı birgə aldığı mənzilə qayıda bilməyib. Onu həkim dostu müalicə edirdi. Qardaşı qızı anasının varlığını unudub. Anası sağalıb ondan pul istəyəndə Əsgərova Nairə gözünü belə qırpmadan ona dedi: “Sənə dəstək oldum, daha nə pul”. Bu hal onaları qəzəbləndirdi. X1 Əsgərova Nairəyə baş çəkdi. Əsgərova Naira ilə səmimi və sərt söhbət oldu, ona görə hüquqi nəticələrdən qorxaraq izah etdi ki, pulu yoxdur, lakin indiyə qədər yalnız bağ evi var və buna görə də, xx.xx.2015-ci il tarixində, alqı-satqı müqaviləsi ilə bağ evini onların mülkiyyətə keçirdi ailə, həyat yoldaşı X4 adına, üstəlik, aydınlaşdırmaq istəyir ki, əvvəllər maddi sıxıntı yaşayaraq ondan faizlə 11 min manat borc götürməyə məcbur olmuşdur. Bu kreditə zamin duraraq Əsgərova Nairənin adına bağ evini girov kimi rəsmiləşdirmişdir. Buna sübut odur ki, onların ailə üzvləri və atası Məlikov Əjdar bağ evi Əsgərova Nairənin adına rəsmiləşdirdikdən sonra bu bağ evində yaşayıb istifadə etməyə davam ediblər. Buna görə də, xx.xx.2015-ci il tarixdə, Əsgərova Nairə xx.xx.2015-ci il tarixli etibarnamə əsasında alqı-satqı müqaviləsi ilə rəsmi qaydada Bakı şəhəri, Sabunçu rayonu ünvanında yerləşən bağ evini ailələrinə qaytarmışdır, qəsəbə Pirşağı, ev 354 “A”, göstərilən bağ evini həyat yoldaşı X4 adına verib. 16 dekabr 2020-ci il tarixdə anası X7 bütün bu sınaqlara tab gətirə bilməyib nə pulunu, nə də mənzilini ala bilməyib dünyasını dəyişib. X16 mənzil alarkən qeydiyyatdan keçib anasını ömürlük saxlayacağına söz versə də, vədinə əməl etməyib. Əsgərova Nairə əslində anası ilə birgə aldığı mənzildə sağ qaldı, anası qalan günlərini onlarda, əri atasının yanında keçirdi. Anasını isə ömürlük annuitet vəd edən Əsgərova Nairə yox, onların ailə üzvləri dəfn etdilər. Belə ki, etibardan sui-istifadə etməklə özgənin əmlakının mənimsənilməsi, eləcə də əldən çıxmış mənfəət var, mənzili olduğu üçün onsuz da bağ evində yaşayan anası sadəcə olaraq mənzilini kirayə verə bilərdi. İddiaçı məhkəmə iclasına gəlməmiş, gəlməməyin səbəbləri barədə məhkəməyə hər hansı məlumat verməmişdir. Cavabdeh mülki işə iddiaçının iştirakı olmadan mahiyyəti üzrə baxılmasını xahiş etmişdir. Məhkəmə MPM-nin 185.4-cü maddəsinə əsasən işə iddiaçının iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Həmin Məcəllənin 259.0.7-ci maddəsinə görə işə onun iştirakı olmadan baxmağı xahiş etməmiş iddiaçı məhkəmənin birinci çağırışında gəlmədikdə, cavabdeh isə işin mahiyyəti üzrə baxılmasını tələb etmədikdə iddia ərizəsi baxılmamış saxlanılır. Cavabdeh tərəfindən işə iddiaçının iştirakı olmadan baxılması tələb edildiyindən məhkəmə, mübahisəyə mahiyyəti üzrə baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Məhkəmə iclasında Cavabdeh iddianı qəbul etmədiyini və iddianın əsassız olduğunu qeyd edərək onun rədd olunmasını xahiş etmişdir. Məhkəmə işə baxıb, cavabdehin izahatını dinləyib, təqdim olunmuş sübutları tədqiq edib, irəli sürülən iddia tələbin dəlillərini müzakirə edərək hesab edir ki, iddia tələbi əsassızdır və təmin edilməməlidir. İş materiallarında olan AZE seriyalı 09071482 nömrəli şəxsiyyət vəsiqəsinin surətindən görünür ki, X8 xx.xx.1948-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuş, Bakı şəhəri, Pirşağı qəsəbəsi, 354A saylı bağ evində qeydiyyatdadır. İş materiallarında olan daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən xx.xx.2017-ci il tarixli, ********** nömrəli çıxarışdan görünür ki, Bakı şəhəri, Sabunçu rayonu, Pirşağı qəsəbəsi, 354A saylı bağ evi xüsusi mülkiyyət hüququ ilə X5 adına qeydiyyata alınmışdır. İş materiallarında olan AZ-İİ 150336 saylı, xx.xx.2021-ci il tarixli ölüm haqqında şəhadətnamənin surətindən görünür ki, X8 xx.xx.2020-ci ildə ölmüşdür. Bu barədə ölüm haqqında akt qeydləri kitabında 2021 ilin 01 ayının 05 günündə 09 No ilə qeyd edilmişdir. İş materiallarında olan AZ-T 118467 nömrəli doğum haqqında şəhadətnamənin surətindən görünür ki, İddiaçı xx xxxx 1973-cü ildə anadan olmuş, atası X20 Balayeviç, anası X3. İş materiallarında olan AZE ******** nömrəli şəxsiyyət vəsiqəsinin surətindən görünür ki, İddiaçı xx.xx.1973-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuş, Bakı şəhəri, Sabunçu rayonu, Pirşağı qəsəbəsi, bağ evi, 354A nömrəli evdə qeydiyyatdadır. İş materiallarında olan xx.xx.2015-ci il tarixli AN-1 ******* nömrəli Daşınmaz Əmlakın Alqı-satı müqaviləsindən görünür ki, satıcı Cavabdeh Bakı şəhəri, Pirşağı qəsəbəsi, 354a saylı bağ evini alıcı X5 mülkiyyətinə verir. Mülki Məcəllənin 385.1-ci maddəsinə əsasən öhdəliyə əsasən bir şəxs (borclu) başqa şəxsin (kreditorun) xeyrinə müəyyən hərəkəti etməlidir, məsələn, pul ödəməli, əmlak verməli, iş görməli, xidmətlər göstərməli və i.a. və ya müəyyən hərəkətdən çəkinməlidir, kreditorun isə borcludan vəzifəsinin icrasını tələb etmək hüququ vardır. Həmin Məcəllənin 386.1-ci maddəsinə əsasən öhdəliyin zərər vurulması, əsassız varlanma və ya bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər əsaslar nəticəsində əmələ gəlməsi halları istisna olmaqla, öhdəliyin əmələ gəlməsi üçün onun iştirakçıları arasında müqavilə olmalıdır. Mülki qanunvericiliyin yuxarıda qeyd edilən müddəalarında zərərin ödənilməsi tələbini də özündə ehtiva edən öhdəliyin yaranması əsasları konkret şəkildə müəyyən edilmiş və buraya müqavilədən, zərər vurmadan, əsassız varlanmadan və Mülki Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər əsaslardan irəli gələn öhdəliklərin daxil olduğu göstərilmişdir. Bu baxımdan, hazırkı mülki iş üzrə araşdırma predmetini tərəflərin qarşılıqlı olaraq yuxarıda adı çəkilən əsaslar üzrə iddia tələblərində gösərilən məbləğ həddində öhdəlik daşıyıb-daşımaması halının müəyyən edilməsi təşkil edir. Məhkəmə bildirir ki, mülki prosessual hüquq üçün səciyyəvi olan formal həqiqət prinsipinə əsasən hakim faktlarla və hallarla bağlı tərəflərin dəlilərinin həqiqiliyini yalnız o zaman müəyyən edə bilər ki, onları qarşı tərəf mübahisələndirsin. Məhkəmə, formal həqiqət prinsipini və cavabdeh tərəfindən iddia tələblərinin qəbul edilməyərək bütünlüklə mübahisələndirildiyini nəzərə alaraq hesab edir ki, mübahisələndirilən xüsusatlara, yəni cavabdehin iddiaçı qarşısında öhdəlik münasibətləri çərçivəsində məsuliyyət daşımasının müəyyən edilməsinə sübutetmə yükü aspektindən yanaşılmalıdır. Belə ki, sübutetmə üzrə vəzifələrin müəyyən edilməsi həm də iş üçün əhəmiyyət kəsb edən halların mötəbər şəkildə aşkarlanmasının mümkünsüzlüyü halında hüquqi münasibətlərdə yaranan qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması məqsədini daşıyır. Bununla belə, sübutların çatışmazlığı ilə bağlı işin halları barədə etibarlı qənaətlər mümkün olmadıqda, məhkəmə sübutların kifayətedici olmamasına və işin faktiki hallarının müəyyən edilməməsinə istinadən qərarın çıxarılmasından yayına bilməz. Bu mənada, bir tərəfdən, qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılmasına, digər tərəfdən, müvafiq faktların mövcud olubolmamasında məhkəmə mülahizəsinin məhdudlaşdırılmasına xidmət edən mexanizm qismində sübutetmə yükünün bölüşdürülməsi institutu çıxış edir. İddia tələblərinin təsdiqlənməsi üçün tərəfin sübut etmədiyi halları məhkəmə mövcud olmayan kimi rədd edə bilər. Məhkəmə, iş materiallarını araşdıraraq belə qənaətə gəlir ki, iddiaçı cavabdehin borcu olduğunu sübuta yetirə bilməmişdir. Halbuki mülki-prosessual qanunvericiliyə görə hər bir tərəf öz tələb və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. Oxşar mövqe Avropa Məhkəməsinin təcrübəsində də öz əksini tapmışdır. Belə ki, Avropa Məhkəməsinin Mahmudov Rusiya Federasiyasına qarşı iş üzrə 26 iyul 2007-ci il tarixli qərarında göstərilmişdir ki, Konvensiya prosedurları çərçivəsində sübutlar qiymətləndirilərkən bir qayda olaraq affirmanti, non neganti, incumbit probatio (sübut etmək yükü təkzib edənin deyil, iddia edənin üzərinə düşür) prinsipi rəhbər tutulur. Sübut kifayət qədər güclü, aydın və bir-birinə uyğun qənaətlərin həm movcudluğundan, həmçinin təkzib olunmaz oxşar ehtimallarından irəli gələ bilər. Məhkəmə, iddia tələbi üzrə tərəfin söykəndiyi faktiki halların təsdiqi üçün irəli sürdükləri dəlillərə və qeyd etdikləri xüsusatlara sübutlar, sübutların qiymətləndirilməsi ilə bağlı mülki prosessual qanunvericiliyin müəyyən etdiyi prinsip və göstərişlərinə uyğun olaraq qiymət verməyi zəruri hesab edir. Bu tələbə əməl edilməməsi ədalətsiz qətnamə qəbul edilməsi ilə nəticələnə bilər. Oxşar mövqe Konstitusiya Məhkəməsinin təcrübəsində də öz əksini tapmışdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 30 dekabr 2008-ci il tarixli qərarında göstərilmişdir ki, “... Bu prinsip və göstərişlərə ümumilikdə, MPM-nin müəyyənləşdirdiyi qaydalara riayət edilməməklə və ya onlardan yayınmaqla çıxarılan (qəbul edilən) məhkəmə aktları qanunilik və əsaslılıq meyarlarına cavab vermədiyindən ədalətli hesab edilə bilməz”. Bu baxımdan, məhkəmə ilk növbədə bildirir ki, yuxarıda da göstərildiyi kimi, iddiaçı öz iddia tələbinin faktiki əsası kimi göstərdiyi halları, o cümlədən qeyd etdiyi borcu təsdiq edən hər hansı mötəbər sübutu məhkəməyə təqdim edə bilməmişdir. Həqiqətin müəyyən olunması vəzifəsi ayrı-ayrı hüquq sahələrində müxtəlif cür öz əksini tapmışdır. Belə ki, cinayət və ya inzibati xəta haqqında işlər üzrə icraatda məhz obyektiv həqiqətin müəyyən edilməsi tələb olunsa da, mülki prosesdə formal həqiqət prinsipi əsas götürülmüşdür. Bu prinsipə görə, hakim yalnız tərəflərin mübahisələndirdikləri hallarla bağlı məhkəməyə təqdim etdiyi faktiki halları və sübutları nəzərə almalıdır. Məhkəmə hesab edir ki, pulun qaytarılması hissəsində iddia tələbi üzrə hər hansı mötəbər sübut məhkəməyə təqdim edilmədiyindən, həmin hissədə iddia tələbi əsaslı sayıla və təmin edilə bilməz. Əldən çıxmış faydanın tutulması qaydası və şərtləri Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 21.1, 21.2-ci maddələrinin qaydaları ilə tənzimlənir ki, həmin qaydalara əsasən zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququna malik olan şəxs ona vurulmuş zərərin əvəzinin tam ödənilməsini tələb edə bilər, bu şərtlə ki, qanunda və ya müqavilədə zərərin əvəzinin daha az miqdarda ödənilməsi nəzərdə tutulmasın. Zərər dedikdə, hüququ pozulmuş şəxsin pozulmuş hüququnu bərpa etmək üçün çəkdiyi və ya çəkməli olduğu xərclər, əmlakından məhrum olması və ya əmlakının zədələnməsi (real zərər), habelə hüququ pozulmasaydı, həmin şəxsin adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edəcəyi gəlirlər (əldən çıxmış fayda) başa düşülür. Beləliklə, qanunun yuxarıda qeyd olunan normalarının mənasına görə əldən çıxmış fayda əsaslandırılmış sübutlarla təsdiq olunmalıdır. Bundan əlavə, əldən çıxmış faydanın ölçüsü, şəxsin adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edəcəyi gəlirlər nəzərə alınmaqla müəyyən olunmalıdır. Lakin iddiaçı əldən çıxmış fayda ilə bağlı əsaslandırılmış sübutlarıı məhkəməyə təqdim etməmişdir. Ona görə də, həmin tələb hissəsində də iddia təmin edilməməlidir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. Mülki Prosessual Məcəllənin 77.1-ci maddəsinə müvafiq olaraq, hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. Məhkəmə iş üzrə sübutlara Mülki Prosessual Məcəllənin 88-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət vermiş, iddia ərizəsində qoyulmuş tələblər üzrə nəticəyə gələrkən isə Mülki Prosessual Məcəllənin 217.4-cü maddəsində təsbit edilmiş bilavasitəlilik prinsipinə uyğun olaraq yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlara əsaslanmışdır. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası MPM-nin 216-220, 360-cı maddələrini rəhbər tutaraq məhkəmə, QƏT ETDİ: İddiaçı Cavabdeh qarşı “borcun qaytarılması və əldən çıxmış faydanın hesablanması” tələbinə dair iddiası təmin edilməsin. Qətnamədən onun tərəflərə rəsmi qaydada təqdim edildiyi gündən 1 (bir) ay müddətində Bakı Şəhəri Səbail Rayon Məhkəməsi vasitəsi ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilə bilər. Hakim Mədinə Bağırova