Bakı Şəhəri Suraxanı Rayon Məhkəməsi Qətnamə — İş №2(010)-5041/2021

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Bakı şəhəri İş № 2(010)-5041/2021 06.10.2021 BAKI ŞƏHƏRİ SURAXANI RAYON MƏHKƏMƏSİ Hakim Miriyeva Səlimə Miri qızının sədrliyi, X1 iclas katibliyi, İddiaçının nümayəndəsi X2 və Cavabdeh iştirakları ilə, İddiaçı Ləğv prosesində olan İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin cavabdehlər Cavabdeh, Zamin1 və Zamin2 qarşı “kredit borcunun qaytarılması” tələbinə dair mülki işə аçıq məhkəmə iclаsındа bаxаrаq, məhkəmə MÜƏYYƏN ETDİ: İddiаçı Ləğv prosesində olan İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti (bundan sonra LPO İddiaçı ASC) cavabdehlər Cavabdeh, Zamin1 və Zamin2 qarşı “kredit borcunun qaytarılması” tələbinə dair iddia ərizəsi ilə Bakı şəhəri Yasamal Rayon Məhkəməsinə müraciət edərək məhkəmədən cəmi 2411.20 manat– bundan 552.79 manat əsas, 608.01 manat faiz, 1168.88 manat cərimə, kredit müqaviləsi bitəndən sonra AR Konstitusiya Məhkəməsinin 24.12.2014-cü il tarixli Plenum Qərarına əsasına hesablanmış 81.52 manat faiz borcu və iş üzrə ödənilmiş 30 manat ödənilmiş dövlət rüsumunun cavabdehlər Cavabdeh, Zamin1 və Zamin2 tutularaq LPO İddiaçı ASC-yə ödənilməsi barədə qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. Bakı şəhəri Yasamal Rayon Məhkəməsinin 29.07.2021-ci il tarixli, 2(004)-4919/2021 saylı qərardadı ilə mülki iş ərazi aidiyyəti üzrə Bakı şəhəri Suraxanı Rayon Məhkəməsinə göndərilmişdir. İddiaçı iddia tələbini onunla əsaslandırmışdır ki, İddiaçı ASC-nin Yasamal filialı ilə Cavabdeh arasında bağlanmış 18.09.2014-cü il tarixli, ********* nömrəli kredit müqaviləsinə əsasən cavabdehə 20 ay müddətinə, 5100 ABŞ dolları məbləğində kredit verilmişdir. 06.02.2017-ci il tarixli əlavə sazişə əsasən kreditorun borcalana verdiyi kreditin qalıq məbləği 1861.23 ABŞ dolları konvertasiya edilməklə (1 ABŞ dolları = 1.40 manat) 2605.72 manat müəyyən edilmiş, kreditin müddəti 19.04.2018-ci il tarixədək müəyyən edilmişdir. Cavabdeh kredit verilərkən Zamin1 və Zamin2 ilə Bank arasında 18.09.2014-cü il tarixli zaminlik müqaviləsi bağlanmışdır. Bu müqavilənin 4.1-ci bəndinə əsasən zamin durmuş şəxs kredit borcunun vaxtında ödənilməsi üçün Bank qarşısında borcalanla birlikdə cavabdehlik daşıyır. Borcun ödənilməsi barədə cavabdehlərə dəfələrlə şifahi müraciət olunmasına, habelə **********466 saylı, 10.02.2021-ci il tarixli bildiriş məktubunun göndərilməsinə baxmayaraq, cavabdehlər borcun ödənilməsi üçün heç bir tədbir görməmişlər. Bank tərəflər arasında bağlanmış müqavilənin şərtlərinə əsasən üzərinə düşən öhdəlikləri tam yerinə yetirsə də cavabdehlər həmin müqavilə üzrə üzərlərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməmişlər. Borcun gecikdirilməsini təsdiq edən maliyyə arayışından göründüyü kimi cavabdehlər tərəfindən ödəniş cədvəlinin pozulması Bank lisenziyasının ləğvindən əvvəl, yəni Bankın fəaliyyət göstərdiyi dövrə təsadüf edir. Halbuki, cavabdehlər verilmiş borc məbləğini ödəniş cədvəlinə uyğun olaraq vaxtında qaytarsaydılar, Bank öz fəaliyyətində həmin pul vəsaitindən istifadə edərək mənfəət götürə bilərdi. 01.02.2021-cil il tarixə Cavabdeh kredit üzrə cəmi borcu 2411.20 manat təşkil edir. bundan 552.79 manat əsas, 608.01 manat faiz, 1168.88 manat cərimə, kredit müqaviləsi bitəndən sonra AR Konstitusiya Məhkəməsinin 24.12.2014-cü il tarixli Plenum Qərarına əsasına hesablanmış 81.52 manat faiz borcu təşkil edir. Məhkəmə iclasında iddiaçının nümayəndəsi X2 iddia ərizəsinin məzmununa uyğun izahat verərək əlavə etdi, cavabdeh iddia müddətinin tətbiq edilməsinə dair ərizə versə də o, bununla razı deyil. Belə ki, cavabdeh əsas borcu etiraf edir. Belə olan halda iddia müddətinin tətbiq edilməsi istisna edilməlidir. Odur ki, məhkəmədən iddianın təmin edilməsini xahiş etdi. Məhkəmə iclasında Cavabdeh məhkəməyə təqdim etdiyi iddia müddətinin tətbiq edilməsinə dair ərizəni müdafiə edərək bildirdi ki, cavabdehlə müqavilənin bağlanmasından 2014-cü ildə bağlanıb, 2017-ci ildə əlavə saziş bağlanaraq müqavilənin müddəti 2018-ci ilin aprel ayınadək uzadılıb. Lakin cavabdeh üç illik iddia müddətini buraxmaqla məhkəməyə müraciət etmişdir. Onun bu müddət ərzində əsas borcu Banka ödəməməsinin səbəbi Bank ləğv olunduqdan sonra ödənişlərin necə, hansı qaydada ödəniləcəyi ilə bağlı ona məlumat verilməməsidir. Belə ki, əvvəllər də dəfələrlə Bankdan yüksək məbləğdə kredit götürmüş, götürdüyü krediti də lazımınca qaytarmışdır. Bank ləğv olunan dövrdə ödəniş etmək üçün maraqlansa da heç bir məlumat əldə edə bilməmişdir. Bu isə iddiaçı Bankın təqsirindən olmuşdur. Hazırda isə iddiaçı iddia müddətini buraxmaqla məhkəməyə müraciət etmişdir. Odur ki, məhkəmədən iddianın təmin edilməməsini xahiş etdi. Digər cavabdehlərə məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə lazımi qaydada məlumat verilmişdir. Buna baxmayaraq, cavabdehlər məhkəmə iclasına gəlməmiş, bunun üzrlü səbəbləri barədə məhkəməyə heç bir məlumat verilməmişdir. Belə olan halda məhkəmə işə həmin cavabdehlərin iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etdi. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 185.5-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə iclasının vaxtı və yeri haqqında lazımi qaydada xəbərdar edilmiş cavabdehin gəlməməsinin səbəbləri haqqında məlumat olmadıqda və ya məhkəmə gəlməməyin səbəblərini üzürsüz hesab etdikdə, yaxud məhkəmə cavabdehin icraatı qəsdən yubandırdığını aşkar etdikdə, işə baxmağa haqlıdır. Bu halda qətnamə çəkişmə şəraitində qəbul edilmiş kimi qiymətləndirilərək cavabdehə apellyasiya qaydasında şikayət etmək hüququ verilir. Məhkəmə iddiaçının nümayəndəsinin və cavabdehin izahatlarını dinləyib, işin faktiki hallarını araşdıraraq, işdə olan sənədləri tədqiq etməklə sübutları qiymətləndirərək hesab edir ki, iddia təmin edilməməlidir. Belə ki, iş materiallarında olan və məhkəmə iclasında tədqiq edilmiş: İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə Cavabdeh arasında bağlanmış ********* nömrəli, 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsindən görünür ki, müqaviləyə əsasən Kreditor Borcalana 5100 ABŞ dolları məbləğində krediti 20 ay müddətinə, illik 29 faizlə ödəmək şərtilə verir. Borcalan isə bu Müqavilədə nəzərdə tutulmuş şərtlərlə və qaydada kreditdən istifadə etməyi, habelə krediti və kreditə hesablanmış faizləri Kreditora ödəməyi öhdəsinə götürür. 18.09.2014-cü il tarixli ödəniş cədvəlindən görünür ki, müqavilə üzrə ödənişlərin 18.09.2014 – 18.05.2016-cı il tarixləri arasında hər ay 324.66 ABŞ dolları olmaqla ödənilməsi təsdiq edilmişdir. İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə zaminlər Zamin2 və Zamin1 arasında bağlanılmış 18.09.2014-cü il tarixli, 290006536/ZM nömrəli zaminlik müqaviləsindən görünür ki, bu müqaviləyə əsasən Zaminlər Zamin2 İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə Cavabdeh arasında bağlanmış ********* nömrəli, 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə Borcalan Cavabdeh Kreditor qarşısında öz öhdəliklərini tamamilə və ya hissə-hissə icra etməsi üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürürlər. İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə Cavabdeh arasında bağlanmış ********* nömrəli, 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə 17.03.2015-ci il tarixli, 1 nömrəli Əlavə Sazişdən görünür ki, sazişə əsasən Borcalanın Kreditor qarşısındakı kredit öhdəliyinin qalığı 4027.93 ABŞ dolları təşkil edir. Müqavilənin 2.4-cü bəndinə əsasən kreditin müddəti 21 ay təyin edilir. 17.03.2015-ci il tarixli Əlavə saziş üzrə ödəniş cədvəlindən görünür ki, ödənişlərin 17.04.2015 – 16.12.2016-cı il tarixləri arasında hər ay 246.84 ABŞ dolları (sonuncu ay 244.13 ABŞ dolları) olmaqla ödənilməsi təsdiq edilmişdir. 290006536 nömrəli, 18.09.2014-cü il tarixli zaminlik müqaviləsi üzrə 17.03.2015-ci il tarixli, 1 nömrəli Əlavə sazişdən görünür ki, Kreditor, Borcalan və Zamin 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsinə bu dəyişikliklərin edilməsi ilə bağlı razılığa gəlirlər: Borcalanın Kreditor qarşısındakı kredit öhdəliyinin qalığı 4027.93 ABŞ dolları təşkil edir. Müqavilənin 2.4-cü bəndinə əsasən kreditin müddəti 21 ay təyin edilir. İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə Cavabdeh arasında bağlanmış ********* nömrəli, 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə 06.02.2017-ci il tarixli, 596-14/02 nömrəli Əlavə Sazişdən görünür ki, sazişə əsasən, Borcalanın Kreditor qarşısındakı əsas borcu 1409.72 ABŞ dolları, faiz borcu 432.91 ABŞ dolları, cərimə borcu 18.60 ABŞ dolları olmaqla, cəmi 1861.23 ABŞ dolları təşkil edir. Kredit öhdəliyinin qalığı konvertasiya edilməklə (1 ABŞ dolları = 1.40 AZN) 2605.72 manat təşkil edir. Kreditin müddəti bu Əlavə Saziş imzalandığı tarixdən 19.04.2018-ci il tarixədək uzadılır. Kredit üzrə Borcalan tərəfindən bu Əlavə Saziş imzalandığı tarixdən etibarən illik 25 %-lə ödənilir. 06.02.2017-ci il tarixli Əlavə saziş üzrə ödəniş cədvəlindən görünür ki, ödənişlərin 06.03.2017 – 19.04.2018-cı il tarixləri arasında hər ay 154.56 manat (sonuncu ay 151.33 manat) olmaqla ödənilməsi təsdiq edilmişdir. İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti ilə Cavabdeh arasında bağlanmış ********* nömrəli, 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə 06.02.2017-ci il tarixli, 596-14/02 nömrəli Əlavə Sazişdən görünür ki, Zaminlər Zamin1, Zamin2, Borcalan Cavabdeh, Kreditor İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti razılığa gəlirlər: Borcalanın Kreditor qarşısındakı əsas borcu 1409.72 ABŞ dolları, faiz borcu 432.91 ABŞ dolları, cərimə borcu 18.60 ABŞ dolları olmaqla, cəmi 1861.23 ABŞ dolları təşkil edir. Kredit öhdəliyinin qalığı konvertasiya edilməklə (1 ABŞ dolları = 1.40 AZN) 2605.72 manat təşkil edir. Kreditin müddəti bu Əlavə Saziş imzalandığı tarixdən 19.04.2018-ci il tarixədək uzadılır. Kredit üzrə Borcalan tərəfindən bu Əlavə Saziş imzalandığı tarixdən etibarən illik 25 %-lə ödənilir. 15.03.2021-ci il tarixli maliyyə arayışından görünür ki, Cavabdehnun kredit müqaviləsi üzrə 01.02.2021-ci il tarixinə 552.79 manat əsas, 608.01 manat faiz, 1168.88 manat cərimə, 81.52 manat gecikdirilmiş vaxt üçün hesablanan faiz olmaqla, ümumilikdə 2411.20 manat borcu vardır. 10.02.2021-ci il tarixli bildirişin surətlərindən görünür ki, Bank tərəfindən Cavabdeh kredit müqaviləsi üzrə mövcud borcun məbləği barədə məlumat verilmiş, borcun ödənməyəcəyi təqdirdə məhkəməyə müraciət ediləcəyi bildirilmişdir. Məhkəmə araşdırması nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, iddiaçı Bank və Cavabdeh arasında 18.09.2014-cü il tarixdə kredit müqaviləsi bağlanmış, Bank tərəfindən Cavabdeh illik 29%-lə 20 ay müddətinə 5100 ABŞ dolları məbləğində kredit verilmişdir. Eyni zamanda, həmin tarixdə İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti il\ə zaminlər Zamin2 və Zamin1 arasında zaminlik müqaviləsi bağlanılmış, zaminlər 18.09.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə Borcalan Cavabdeh Kreditor qarşısında öz öhdəliklərini tamamilə və ya hissə-hissə icra etməsi üçün məsuliyyəti öz üzərlərinə götürmüşlər. Bundan sonra, 17.03.2015-ci il və 06.02.2017-ci il tarixlərdə tərəflər arasında Əlavə Sazişlər imzalanmış, 17.03.2015-ci il tarixli sazişə əsasən: Borcalanın Kreditor qarşısındakı kredit öhdəliyinin qalığı 4027.93 ABŞ dolları təşkil edir. Müqavilənin 2.4-cü bəndinə əsasən kreditin müddəti 21 ay təyin edilir. 06.02.2017-ci il tarixli sazişə əsasən: Borcalanın Kreditor qarşısındakı əsas borcu 1409.72 ABŞ dolları, faiz borcu 432.91 ABŞ dolları, cərimə borcu 18.60 ABŞ dolları olmaqla, cəmi 1861.23 ABŞ dolları təşkil edir. Kredit öhdəliyinin qalığı konvertasiya edilməklə (1 ABŞ dolları = 1.40 AZN) 2605.72 manat təşkil edir. Kreditin müddəti bu Əlavə Saziş imzalandığı tarixdən 19.04.2018-ci il tarixədək uzadılır. Kredit üzrə Borcalan tərəfindən bu Əlavə Saziş imzalandığı tarixdən etibarən illik 25 %-lə ödənilir. Hər iki Əlavə saziş həm də zaminlər tərəfindən təsdiq edilmişdir. Bununla da kreditin müddəti 19.04.2018-ci il tarixədək uzadılmışdır. Kredit müqaviləsi üzrə borcalan Cavabdeh kredit müqaviləsinin şərtlərini pozaraq müqavilə üzrə öhdəliklərini lazımi qaydada icra etməmiş, bu səbəbdən iddiaçı Bank da hazırkı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək cavabdehlərdən müştərək qaydada borcun tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Məhkəmə iclasında iştirak edən Cavabdeh isə iddianı qəbul etməmiş, iddiaçının iddia müddətini keçirdiyini bildirmiş, bununla bağlı məhkəməyə ərizə təqdim etmişdir. Göründüyü kimi, Cavabdeh mübahisəyə iddia müddətinin tətbiqi ilə bağlı məhkəməyə ərizə vermişdir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373.2 və 384.0.4-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair” 3 iyun 2013-cü il tarixli qərarında qeyd edilmişdir ki, iddia müddətinin tətbiqini nəzərdə tutan müddəalara görə hüququn müdafiəsi haqqında tələb iddia müddətinin keçməsindən asılı olmayaraq məhkəmə tərəfindən baxılmağa qəbul edilir. Məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barədə qərar çıxarması üçün əsasdır. Bununla belə, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd etmişdir ki, iddia müddətinin keçməsinə görə iddianı rədd edərkən, məhkəmə əvvəlcə iddiaçının müvafiq subyektiv hüquqa malik olub-olmamasını və cavabdeh tərəfindən həmin hüququn pozulubpozulmadığını araşdırmalıdır. İddia müddətinin keçməsinə görə iddianı rədd etmiş, lakin subyektiv mülki hüququn pozulması məsələsini həll etməyən məhkəmə aktı daxilən ziddiyyətli və əsassız, məhkəmənin gəldiyi nəticə isə lazımi əsasa söykənməyən hesab edilməlidir. (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun L.İ.Binnətovanın şikayəti üzrə 08 may 2008-ci il tarixli Qərarı) Məhkəmə iddiaçının müvafiq subyektiv hüququnun olub-olmamsı ilə bağlı qeyd edir ki, hər hansı iddia tələbi üzrə hüquqi dəyərləndirmə prosesi ilk addım kimi iddiaçının tələbinə uyğun gələn iddia tələbinin qanuni əsasının tapılmasından və məhkəməyə bildirdiyi faktiki halların həmin iddia tələbinin qanuni əsasının dispozisiya şərtlərinə uyğun olmasının yoxlanılmasından ibarətdir. Buna görə, əgər irəli sürülmüş iddia tələbinin qanuni əsası tapılmırsa və ya faktiki hallar tapılan iddia tələbinin qanuni əsasının şərtləri, yəni dispozisiya əlamətləri ilə uzlaşmırsa hüquqi dəyərləndirmə məhkəmə üçün artıq başa çatmalıdır. Əlavə olaraq irəli sürülən dəlillərin araşdırılmasına ehtiyac qalmır, çünki işin həlli üçün bunun əhəmiyyəti yoxdur. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin: 385.1-ci maddəsinə əsasən, öhdəliyə əsasən bir şəxs (borclu) başqa şəxsin (kreditorun) xeyrinə müəyyən hərəkəti etməlidir, məsələn, pul ödəməli, əmlak verməli, iş görməli, xidmətlər göstərməli və s. və ya müəyyən hərəkətdən çəkinməlidir, kreditorun isə borcludan vəzifəsinin icrasını tələb etmək hüququ vardır. 386.1-ci maddəsinə əsasən, öhdəliyin zərər vurulması, əsassız varlanma və ya bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər əsaslar nəticəsində əmələ gəlməsi halları istisna olmaqla, öhdəliyin əmələ gəlməsi üçün onun iştirakçıları arasında müqavilə olmalıdır. 390.1-ci maddəsinin məzmununa görə, fiziki və hüquqi şəxslər müqavilə əsasında öz hüquq və vəzifələrinin, həmçinin müqavilənin qanuna zidd olmayan istənilən şərtinin müəyyən edilməsində sərbəstdirlər. 405.1-ci maddəsinə əsasən, tərəflər müqavilənin bütün şərtləri barəsində tələb olunan formada razılığa gəldikdə müqavilə bağlanmış sayılır. 445.7-ci maddəsinə əsasən, borclu pul məbləğinin ödənilməsini gecikdirdikdə, əgər kreditor digər əsaslardan çıxış edərək daha böyük məbləğ tələb edə bilmirsə, gecikdirilmiş vaxt üçün illik beş faiz ödəməyə borcludur. Faizdən faiz ödənilməsi yolverilməzdir. 470.1-ci maddəsinə əsasən, zaminlik müqaviləsi üzrə zamin başqa şəxsin kreditoru qarşısında həmin şəxsin öz öhdəliyini tamamilə və ya hissə-hissə icra etməsi üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürür. 472.1-ci maddəsinə əsasən, borclu zaminliklə təmin edilmiş öhdəliyi icra etmədikdə və ya lazımınca icra etmədikdə, əgər bu Məcəllədə və ya zaminlik müqaviləsində zaminin subsidiar məsuliyyəti nəzərdə tutulmayıbsa, zamin və borclu kreditor qarşısında birgə məsuliyyət daşıyırlar. 472.2-ci maddəsinə əsasən, əgər zaminlik müqaviləsində ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, faizlərin, borc tutulması üzrə məhkəmə xərclərinin və borclunun öhdəliyi icra etməməsi və ya lazımınca icra etməməsi nəticəsində kreditora dəymiş zərərin əvəzinin ödənilməsi də daxil olmaqla zamin kreditor qaşısında borclu ilə eyni həcmdə məsuliyyət daşıyır. 739.1-ci maddəsinə əsasən, borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. 739.2-ci maddəsinə əsasən, borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda, o, kredit müqaviləsi adlandırılır. Müstəqil peşə fəaliyyəti şəklində pul borc verməklə məşğul olan şəxslər əlavə olaraq peşəkarlıq qaydasında kreditlər verilməsi haqqında müddəaları gözləməlidirlər. Məhkəmə işin faktiki hallarını araşdırıb və yuxarıda göstərilən qanunvericilik normalarının məna və mahiyyətini nəzərə alıb hesab edir ki, mülki qanunvericiliyin yuxarıda şərh olunmuş normaları baxımından cavabdehlərin hərəkətləri öhdəliyin lazımınca icra edilməməsi kimi qiymətləndirilməlidir. İddiaçı ilə cavabdeh arasında bağlanmış müqaviləsinə dair üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirmədiyi üçün cavabdeh iddiaçı qarşısında məsuliyyət daşıyır və qeyd edilən maddi hüquq normalarına əsasən iddiaçının həmin cavabdehə qarşı irəli sürdüyü müqavilə üzrə borcun tutulması tələbi əsaslıdır. Belə ki, iddiaçı bağlanmış kredit müqaviləsinə dair üzərinə düşən öhdəliyi yerinə yetirərək müqavilədə göstərilən məbləği borcluya vermişdir. Borclu isə kredit müqaviləsi üzrə üzərinə götürdüyü öhdəliyə uyğun olaraq ödəniş etməli olduğu halda bunu etməmişdir. Eləcə də zaminlər bu öhdəliklərin icrasına zamin durduğundan onlar da Bank qarşısında borclu ilə birgə məsuliyyət daşıyır. Beləliklə, məhkəmə hesab edir ki, iddiaçı LPO İddiaçı ASC-nin cavabdehlər Cavabdeh, Zamin1 və Zamin2 qarşı məhkəmədə aralarında bağlanmış kredit və zaminlik müqavilələri üzrə pul tələbinə dair iddia qaldırmağa müvafiq subyektiv hüququ olmuşdur. Məhkəmə iddiaçının subyektiv hüququ ilə bağlı məsələni aydınlaşdırdıqdan sonra qeyd edir ki, Cavabdeh tərəfindən verilmiş iddia müddətinin tətbiqi ilə əlaqədar ərizə əsaslı olduğundan iddia təmin edilməməlidir. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 372.1 və 372.2-ci maddələrinə əsasən başqa şəxsdən hər hansı hərəkəti yerinə yetirməyi və ya yerinə yetirməkdən çəkinməyi tələb etmək hüququna müddət şamil edilir. Hüququ pozulmuş şəxsin iddiası ilə hüququn müdafiəsi üçün müddət iddia müddəti sayılır. Mülki qanunvericiliyə müvafiq olaraq ümumi iddia müddəti on il, müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti altı il, vaxtaşırı icra edilməli öhdəliklərdən irəli gələn tələblər üzrə iddia müddəti üç il təşkil edir (MM-in 373.1-373.3-cü maddələri). Eyni zamanda, tələblərin ayrı-ayrı növləri üçün bu Məcəllə ilə ümumi müddətə nisbətən qısaldılmış və ya uzadılmış xüsusi iddia müddətlərinin təyin edilməsinin mümkünlüyü nəzərdə tutulmuşdur (MM-in 373.4-ci maddəsi). İddia müddəti institutu mülki dövriyyənin, hüquq münasibətlərinin müəyyənliyini və sabitliyini yaratmaq, onların iştirakçılarını intizamlandırmaq, hüquq münasibətlərinin subyektlərinin hüquq və qanuni maraqlarının müddət baxımından vaxtında müdafiəsini və bərpasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Belə ki, pozulmuş hüquqların məcburi müdafiəsi üçün ağlabatan müddət məhdudiyyətlərinin olmaması işin baxılması üçün əhəmiyyət kəsb edən sübutların toplanmasının və saxlanmasının lazım olduğunu nəzərə almayan cavabdehlərin və üçüncü şəxslərin qanunla qorunan hüquq və maraqlarının pozulmasına gətirib çıxarardı. Mübahisə tərəfinin ərizəsi əsasında məhkəmə tərəfindən iddia müddətinin tətbiqi mülki mübahisə tərəflərini əsaslandırılmamış çəkişmələrdən qoruyur və eyni zamanda, onları öz hüquqlarını vaxtında həyata keçirmələrinə və müdafiəsinə məcbur edir. İddia müddətinin məqsədi ilə bağlı İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi (bundan sonra – Avropa Məhkəməsi) Stanyo Belçikaya qarşı iş üzrə 7 iyul 2009-cu il tarixli qərarında göstərmişdir ki, qanunvericilikdə müəyyən olunan iddia müddətinin məqsədi hüquqi müəyyənlikdir. Belə ki, potensial cavabdehləri vaxtı ötmüş tələblərdən qoruyur və məhkəmələri müəyyən zaman keçdikdən sonra qeyri-müəyyən və natamam sübutlara əsaslanmaqla qərar çıxarmaq zərurətindən azad edir. Göstərilənlərlə yanaşı, şəxsin pozulmuş hüquqlarının müdafiəsi ilə əlaqədar tələb irəli sürməsi üçün iddia müddətinin başlanmasının düzgün müəyyənləşdirilməsi onun məhkəmə müdafiəsi hüququnun səmərəli həyata keçirilməsi və pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İddia müddətinin axımının başlanğıcı bir tərəfdən subyektiv hüququn pozulduğu obyektiv anla, digər tərəfdən isə səlahiyyətli şəxsin öz hüquqlarının pozulduğunu bildiyi və ya bilməli olduğu subyektiv anla əlaqəlidir. Bu iki müxtəlif halın mövcudluğu, habelə onların heç də hər zaman üst-üstə düşməməsi iddia müddətinin başlanğıcının təyin olunmasına təsir göstərən mühüm amildir. Bu mənada hüquqları pozulmuş şəxsin öz hüquqlarının bərpasını tələb etmək hüququnun vaxtında həyata keçirilməsinə zəmin yaradan iddia müddətinin axımının başlanğıcının müəyyən edilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Mülki Məcəllənin 377.1-ci maddəsində iddia müddətinin axımının başlanmasının ümumi qaydası müəyyən edilmişdir. Həmin maddə müqavilədən irəli gələn öhdəliklərlə bağlı iddia müddətlərini deyil, müqavilədənkənar öhdəliklərin icrası ilə bağlı iddia müddətlərinin axımının başlanması hallarını ehtiva edir. Kredit müqaviləsinin öhdəlikləri üzrə iddia müddətinin axımının başlanması üçün kreditorun bu öhdəliklərlə bağlı tələb hüququnun pozulduğunu və hətta belə bir hüququnun mövcud olduğunu bilməsi ilə şərtləndirilməməlidir. Bu hüquqi vəziyyət həm Mülki Məcəllənin 377.2 və 377.3-cü maddələrində, həm də bütövlükdə Mülki Məcəllənin ayrı-ayrı müqavilə növləri ilə bağlı iddia müddətlərinə dair müddəalarında açıq şəkildə öz əksini tapmışdır. Mülki Məcəllənin 377.2-ci maddəsinə görə icra müddəti müəyyənləşdirilmiş öhdəliklər üzrə iddia müddətinin axımı icra müddəti bitdikdə başlanır. Müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərlə bağlı iddia müddətinin axımı, kreditorun borcludan borcun icrasını tələb edə biləcəyi günün ertəsi günündən etibarən başlayır (Mülki Məcəllənin 368 və 377.2-ci maddələri). Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, kredit müqaviləsində başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, iddia müddətinin axımı bu müqavilədə müəyyənləşdirilmiş bütün öhdəliklər üzrə icra müddəti bitdikdə başlanır. (Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373.2 və 384.0.4-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair” 3 iyun 2013-cü il tarixli qərarı) Hazırkı iş üzrə tərəflər arasında bağlanmış kredit müqaviləsinin müddətini uzadan əlavə sazişdən görünür ki, müqavilə 19.04.2018-ci il tarixədək uzadılmışdır. Yəni, bu müqavilə üzrə öhdəliklərin icra olunması üçün son gün məhz bu gündür. Beləliklə, həmin müqavilə üzrə öhdəliklərin icra müddəti 19.04.2018-ci il tarixdə bitmiş, iddia müddətinin axımı da məhz bu tarixdən başlamış, 19.04.2021-ci il tarixdə isə bitmişdir. Buna baxmayaraq, Bank 15.07.2021-ci il tarixdə hazırkı iddia ilə məhkəməyə müraciət etmişdir. Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun yuxarıda göstərilən qərarında formalaşdırdığı hüquqi mövqeyə əsasən nəzərə alınmalıdır ki, kredit münasibətləri müddətlidir və həyata keçirilmə müddəti vaxt çərçivəsi ilə təyin olunmuş müqavilə münasibətləridir. Kredit müqaviləsində müəyyənləşdirilmiş öhdəliklər, yəni əsas borcun ödənişləri ilə bağlı öhdəliklərin və kredit müqaviləsi üzrə faizlərin ödənilməsi ilə bağlı öhdəliklərin yerinə yetirilmə müddəti müqavilədə əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş qaydaya uyğun olaraq müəyyən olunur. Göstərilənlərə əsasən məhkəmə hesab edir ki, hazırkı mülki mübahisə kredit müqaviləsindən irəli gələn öhdəliklə bağlı yaranmışdır. Belə olan halda məhkəmə hesab edir ki, mübahisəyə MM-in 373.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan üç illik iddia müddəti tətbiq edilməlidir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373.2 və 384.0.4-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair” 3 iyun 2013-cü il tarixli qərarında konkret olaraq qeyd edilmişdir ki, “kredit münasibətlərindən yaranan mübahisələrə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 373.2-ci maddəsində nəzərdə tutulan üç illik iddia müddəti tətbiq edilməlidir”. Göründüyü kimi iddiaçı iddia müddətini ötürməklə məhkəməyə müraciət etmiş, iddia müddətinin üzrlü səbəbdən ötürülməsi ilə bağlı məhkəməyə heç bir mötəbər sübut təqdim etməmişdir. Məhkəmə bu cür nəticəyə gələrkən hazırkı iş üzrə iddia müddətinin axımının hansısa müddətə dayanmadığını, yaxud heç bir halda kəsilmədiyini də nəzərə almışdır. Belə ki, iş materiallarında olan sübutlardan və eləcə də iddia ərizəsindən görünür ki, Cavabdeh təxminən iddiaçı Bank müflis elan edildikdən sonra heç bir ödəniş etməmişdir. Elə iddia ərizəsində iddiaçı Bank da bu hala istinad etmiş, cavabdeh tərəfindən ödəniş cədvəlinin pozulmasının Bankın lisenziyasının ləğvindən əvvəlki dövrə təsadüf etdiyi qeyd edilmişdir. Belə olan halda cavabdehin ötürülmüş iddia müddəti daxilində borcu etiraf etməsini göstərən hərəkətlər etməsi tam istisna edilir. Digər tərəfdən, məhkəmə iclasında izahat verən cavabdehin müqavilə üzrə əsas borcu vaxtilə ödəməyə cəhd etdiyini, lakin Bank ləğv olunduğundan və ödənişlərin haraya ediləcəyi barədə ona məlumat verilmədiyindən əsas borcu ödəyə bilməməsi ilə bağlı qeyd etdikləri onun borcu etiraf etməsini göstərən hərəkət hesab edilə bilməz. Belə ki, cavabdeh tərəfindən Bankın ləğv olunduğu 2017-ci ildən etibarən kredit müqaviləsi üzrə heç bir ödəniş edilməmişdir. Məhkəmə iclasında izahat verən cavabdeh, sadəcə olaraq bu müddət ərzində ödəniş etməməsinin səbəbini izah etmişdir ki, cavabdehin həmin müddət ərzində heç bir ödəniş etmədiyi onsuz da işin hallarından məlumdur, bunun üçün hansısa “etiraf”a ehtiyac yoxdur. Belə ki, “borclu şəxsin borcu etiraf etməsini göstərən hərəkətlər edilməsi” dedikdə borcun etirafına yönələn konkret hərəkətlər (məsələn, borcun bir hissəsinin ödənilməsi, borcun etirafı ilə bağlı məhkəməyə ərizə verilməsi və s.) başa düşülür. Bu baxımdan, cavabdehin məhkəmə iclasında verdiyi izahat borclu şəxsin borcu etiraf etməsini göstərən hərəkət hesab edilə bilməz. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 380.1-ci maddəsinə əsasən, müəyyənləşdirilmiş qaydada iddia irəli sürüldükdə, habelə borclu şəxs borcu etiraf etməsini göstərən hərəkətlər etdikdə iddia müddətinin axımı kəsilir. Digər cavabdeh-zaminlər Zamin1 və Zamin2 münasibətdə isə məhkəmə qeyd edir ki, bu hissədə ümumiyyətlə, iddia müddətini tətbiq etməyə ehtiyac yoxdur. Belə ki, iş materiallarından görünür ki, zaminlərlə bağlanmış zaminlik müqaviləsinin təminat verdiyi kredit müqaviləsinin müddəti əlavə sazişlərdən sonra 18.04.2018-ci il tarixdə bitmişdir. Buna baxmayaraq, Bank 15.07.2021-ci il tarixdə hazırkı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət etmiş, beləliklə, Bank tərəfindən zaminlərə qarşı iddia sürülməsi üçün qanunla müəyyən edilmiş bir illik müddət keçmiş, bununla da hər iki zaminliyə xitam verilmişdir. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 477.0.4-cü maddəsinə əsasən zaminlik müqaviləsində göstərilmiş onun verilmə müddəti qurtardıqda zaminliyə xitam verilir. Belə müddət təyin edilmədikdə zaminliyə onun təmin etdiyi öhdəliyin icrası vaxtının çatdığı gündən bir il ərzində kreditorun zaminə qarşı iddia irəli sürmədiyi halda xitam verilir. Əsas öhdəliyin icrası müddəti göstərilmədikdə və müəyyənləşdirilə bilmədikdə və ya tələbetmə məqamı ilə müəyyənləşdirilə bildikdə zaminliyə zaminlik müqaviləsinin bağlandığı gündən iki il ərzində kreditorun zaminə qarşı iddia irəli sürmədiyi halda xitam verilir. Göründüyü kimi iddiaçı tərəfindən zaminlərə qarşı tələb irəli sürmək müddəti artıq keçmişdir. Odur ki, iddia onlara münasibətdə də təmin edilməməlidir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin: 14.2-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. 77.1-ci maddəsinin tələbinə əsasən, hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. 88-ci mаddəsinə əsasən, məhkəmə sübutlаrа obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tаm bаxdıqdаn sonrа həmin sübutlаrа tətbiq edilməli hüquq normаlаrınа müvаfiq olаrаq qiymət verir. Heç bir sübutun məhkəmə üçün qаbаqcаdаn müəyyən edilmiş qüvvəsi yoxdur. Beləliklə, yuxarıda qeyd edilənlərə əsasən, məhkəmə hesab edir ki, iddiaçı kredit münasibətlərindən yaranan mübahisə üzrə qanunla müəyyən edilmiş iddia müddətini ötürməklə məhkəməyə müraciət etdiyindən iddia təmin edilməməlidir. Eyni zamanda, MPM-in 107-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə xərcləri dövlət rüsumundan və işə baxılması ilə əlaqədar olan məsrəflərdən ibarətdir. MPM-in 119.1-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə xərcləri ödənilmiş tələblərin məbləğinə münasib olaraq işdə iştirak edən şəxslərə aid edilir. "Dövlət Rüsumu" haqqında Azərbaycan Respublikası Qanunun 8.1.2-ci maddəsinə əsasən məhkəməyə verilən iddialar üzrə iddia qiyməti 500 manatdan çox olduqda 30 manat dövlət rüsumu ödənilməlidir. Belə olan halda məhkəmə hesab edir ki, iddia təmin edilmədiyindən ödənilmiş 30 manat məbləğində dövlətrüsumu iddiaçıya aid edilməlidir. Şərh olunanlara əsasən və MPM-in 214, 216-220, 233, 357 və 360-cı mаddələrini rəhbər tutаrаq, məhkəmə QƏT ETDİ: İddiaçı Ləğv prosesində olan İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin cavabdehlər Cavabdeh, Zamin1 və Zamin2 qarşı “kredit borcunun qaytarılması” tələbinə dair iddia təmin edilməsin. Ödənilmiş dövlət rüsumu iddiaçıya aid edilsin. Qətnamədən onun tərəflərə rəsmi qaydada təqdim edildiyi gündən 1 (bir) ay müddətində Bakı şəhəri Suraxanı Rayon Məhkəməsi vasitəsi ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilə bilər. Sədrlik edən Səlimə Miriyeva