Ali Məhkəmə Qərar — İş №2(102)-6036/2019

Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Bakı şəhəri İş № 2(102)-6036/2019 29.08.2019 ALİ MƏHKƏMƏ Azərbaycan Respublikası adından Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının QƏRARİ Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının hakimləri Nurməmmədov Əhməd Güləhməd oğlu (sədrlik edən və məruzəçi), Əhmədova Mehparə Tofiq qızı və Mirzəliyev Əsəd Abdulla oğlundan ibarət tərkibdə, Xnın katibliyi, Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun vəkili X2 iştirakı ilə, Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondu tərəfindən Bakı Apellyasiya Məhkəməsi mülki kollegiyasının 2(103)-5043/2019 nömrəli iş üzrə 17 aprel 2019-cu il tarixli qətnaməsindən verilmiş kassasiya şikayəti üzrə işə baxaraq, Müə yyən etdi: Bakı şəhəri Nəsimi rayon məhkəməsinin (hakim Natavan Tağıyeva) 14 iyun 2018-ci il tarixli qətnaməsi ilə Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun Cavabdeh qarşı “faiz borcunun ödənilməsi” tələbinə dair iddia tələbi rədd edilmidir. Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin mülki kollegiyasının (hakimlər – Fuad Babayev - sədrlik edən və məruzəçi, Xumar Mərdanova, Elnur Həsənov) 17 aprel 2019-cu il tarixli qətnaməsi ilə iddiaçı Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondu tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti təmin edilməmiş, Bakı şəhəri Nəsimi rayon məhkəməsinin 14 iyun 2018-ci il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılmışdır. İşin halları: İddiaçı LPO “xxxx” ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fond u Cavabdeh qarşı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək və sonradan iddia tələbini dəqiqləşdirərək Cavabdeh iddiaçı ləğv prosesində olan “xxxx” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin xeyrinə əldən çıxmış faydanın əvəzi olaraq 5389,28 manat faiz borcun və 30 manat məbləğində ödənilmiş dövlət rüsumuun tutulması barədə qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, “xxxx” ASC ilə Cavabdeh arasında bağlanmış 13.06.2013-cü il tarixli kredit müqaviləsinə əsasən 57000 manat məbləğində, 36 ay müddətinə illik 18% şərtilə kredit verilmişdir. Tərəflər arasında bağlanmış kredit müqaviləsinin 2.3-cü bəndinə əsasən, kreditor-bank yuxarıda qeyd olunan məbləğdə və faizlə krediti borcalana verir, borcalan isə həmin kreditdən məqsədli təynatma uyğun istifadə etməyi və müəyyən olunm uş müddətdə onu faizi ilə birlikdə banka qaytarmağı öhdəsinə götürmüşdür. Lakin kredit alan müqavilə şərtlərinə əməl etməyərək öhdəliklərini pozmuşdur. Tərəflər arasında yaranmış mübahisənin məhkəmədənkənar həll edilməsi barədə danışıqlar aparılmış, lakin bu danışıqlar (pretenziya qaydasında həll olunma) hüç bir fayda verməmişdir və ləğv prosesində olan “xxxx” ASC öz tələbinin məhkəmə yolu ilə həll edilməsi üçün məhkəməyə ərizə ilə müraciət edərək bu hüququndan istifadə etmək qərarına gəlmişdir. İş üzrə yuxarıda göstərilən məhkəmə qərarları qəbul edilmişdir. Kassasiya şikayətinin dəlilləri və kassasiya şikayətinə qarşı etiraz: Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondu kassasiya şikayəti verərək Bakı Apellyasiya Məhkəməsi mülki kollegiyasının 17 apre l 2019-cu il tarixli qətnaməsinin ləğv edilməsini xahiş etmişdir. Məzmunu apellyasiya şikayətinin məzmunu ilə eyni olan kassasiya şikayətində əlavə olaraq qeyd edilmişdir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi maddi və prosessual hüquq normalarının pozulması ilə çıxarılmışdır. Məhkəmə işdə olan sübutları tam, hərtərəfli və obyektiv araşdırmamışdır. Tərəflərin izahatları: Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun vəkili X3 məhkəmə kollegiyasının iclasında kassasiya şikayətini müdafiə edərək təmin edilməsini xahiş etdi. Məhkəmə kollegiyası iclasının yeri və vaxtı barədə lazımi qaydada məlumatlandırılmasına baxmayaraq iş üzrə cavabdeh gəlmədiyi üçün və gəlməməyinin səbəbləri barədə məlumat vermədiyindən məhkəmə kollegiyası Azərbaycan Resp ublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 415.3-cü maddəsinə əsasən işə cavabdehin iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etdi. Hüquqi məsələlər: Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 416-cı maddəsinə əsasən kassasiya instansiyası məhkəməsi apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq edilməsini yoxlayır. Qanunun tələbinə görə kassasiya instansiyası məhkəməsi işin faktiki hallarını araşdırmır, yəni işə baxan apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən sübut kimi qəbul olunan faktlara hüquqi qiymət vermir. Lakin apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq olunub-olunmamasını yoxlamaq zərurətindən irəli gələrək, iş materiallarında olan sübutlara və hüquqi faktlara is tinad etməsi kassasiya instansiyası məhkəməsinin faktiki halları araşdırma kimi qiymətləndirilməməlidir. Məhkəmə kollegiyası məruzəçini, iddiaçının vəkilinin izahatını dinləyib, iş materiallarını və kassasiya şikayətinin dəlillərini nəzərdən keçirərək hesab edir ki, aşağıdakı əsaslara görə Bakı Apellyasiya Məhkəməsi mülki kollegiyasının 17 aprel 2019-cu il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılmalı, kassasiya şikayəti təmin edilməməlidir. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən işin müəyyən edilən hallarından görünür ki, Bakı şəhəri Nəsimi rayon məhkəməsinin 15 iyul 2015-ci il tarixli, 2(006)-4010/2015 saylı qiyabi qətnaməsi ilə iddiaçı “xxxx” ASC-nin Cavabdeh qarşı kredit borcunun tutulması, tutmanın ipotekaya qoyulmuş əmlaka yönəldilməsi və açıq hərracdan satılması haqqında idd ia tələbi təmin edilərək Cavabdeh “xxxx” ASC-nin xeyrinə 30747,79 manat əsas borc, 1767,99 manat faiz borcu olmaqla, cəmi 34105,37 manat məbləğində pul vəsaitinin tutulması, tutmanın Cavabdeh məxsus “Cadillac Escalade” minik markalı, **-VE-*** nömrə nişanlı avtomobilə yönəldilməsi, “Cadillac Escalade” minik markalı, **-VE-*** nömrə nişanlı avtomobilin açıq hərracdan satılması və əldə edilən pul vəsaitindən “xxxx” ASC-yə olan borcun ödənilməsi qət edilmişdir. 17.01.2018-ci il tarixli, **********099 saylı arayışdan görünür ki, “xxxx” ASC tərəfindən Cavabdeh kredit 13.06.2013-cü ildə verilib və həmin kreditin ödənilməsi müddəti 13.06.2016-cı ildə bitmişdir. Birinci instansiya məhkəməsi belə nəticəyə gəlmişdir ki, Ləğv prosesində olan «xxxx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondu nun Cavabdeh qarşı “faiz borcunun ödənilməsi” tələbinə dair iddiası əsassız və qanunsuz olduğundan təmin edilməməlidir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 445.7-ci maddəsinə əsasən Borclu pul məbləğinin ödənilməsini gecikdirdikdə, əgər kreditor digər əsaslardan çıxış edərək daha böyük məbləğ tələb edə bilmirsə, gecikdirilmiş vaxt üçün illik beş faiz ödəməyə borcludur. Faizdən faiz ödənilməsi yolverilməzdir. Həmin Məcəllənin 449.1-ci maddəsinə əsasən özgənin pul vəsaitini qanunsuz saxlamaqla, onu qaytarmaqdan boyun qaçırmaqla, onun ödənilməsini digər şəkildə gecikdirməklə və ya başqa şəxsin hesabına pul vəsaitini əsassız əldə etməklə və ya toplamaqla ondan faydalanmağa görə həmin vəsaitin məbləğindən faizlər ödənilməlidir. Faizlərin miqdarı pul öhdəliyinin və ya onun müva fiq hissəsinin icra edildiyi gün üçün bank faizinin uçot dairəsi ilə müəyyənləşdirilir. Borc məhkəmə qaydasında tutulduqda məhkəmə kreditorun tələbini qərarın çıxarıldığı gün üçün bank faizinin uçot dərəcəsini əsas götürməklə ödəyə bilər. Həmin Məcəllənin 449.3 və 449.4-cü maddələrinə əsasən əgər kreditorun pul vəsaitindən qanunsuz istifadə nəticəsində ona dəyən zərər bu Məcəllənin 449.1-ci maddəsinə əsasən ona çatası faizlərin məbləğindən çoxdursa, kreditor borcludan həmin məbləğdən çox olan hissədə zərərin əvəzini ödəməyi tələb edə bilər. Özgə vəsaitindən istifadə üçün faizlər, əgər müqavilədə faizlərin hesablanması üçün daha qısa müddət müəyyənləşdirilməyibsə, həmin vəsait məbləğinin kreditora ödənildiyi günə qədər tutulur. Həmin Məcəllənin 739.1-ci maddəsinə əsasən borc müqaviləsinə gö rə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. Borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda o kredit müqaviləsi adlandırılır.(maddə 739.2) “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 399.3, 399.4, 445 və 449-cu maddələrinin bəzi müddəalarının şərh edilməsinə dair” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun 24 dekabr 2014-cü il tarixli qərarında göstərilmişdir ki, müqavilənin qüvvədə olma müddətinin bitməsinə baxmayaraq, müqavilə tərəflərin qarşılıqlı hüquqi bağlılığı davam edir və Mülk i Məcəllənin 339.4-cü maddəsinə əsasən müqavilənin qüvvədə olma müddətinin qurtarması tərəfləri müqavilənin həmin müddət qurtarana qədər yol verilmiş pozulmasına görə məsuliyyətdən azad etmir. Bu ısə mm-ın “öhdəliklərin icra edilməməsi” adlanan 22-cı fəslındə və “öhdəlıklərın ıcra edılməməsı üçün məsulıyyət” adlanan 23-cü fəslındə müəyyən edılmış müddəaların tətbıq edılməsını tələb edır. Kredıtor kredıt müqavıləsındən ırəlı gələn öhdəlıyın ıcrası üçün nəzərdə tutulmuş müddət bıtənədək pul vəsaıtındən ıstıfadə haqqının (faızlərın), həmın müddətdən sonrakı dövr üçün ısə öhdəlıyın ıcra edılməməsınə görə mülkı qanunverıcılıkdə nəzərdə tutulmuş və hesablanmış faız formasında zərərın (real zərər və əldən çıxmış faydanın) ödənılməsını tələb edə bılər. Kredıt müqavıləsındə nəzərdə tutulmuş müddət ərzındə öhdəlık ıcra edılmədıkdə və ya ıcra müddətı çatanadək kredıtorun etdıyı xəbərdarlıqdan sonra da borclu pul məbləğının ödənılməsını gecıkdırdıkdə, habelə kredıtor dıgər əsaslardan çıxış edərək daha böyük məbləğ tələb edə bılmədıkdə, Azərbaycan Respublıkası Mülkı Məcəlləsının 445.7-cı maddəsınə görə kredıtor gecıkdırılmış vaxt üçün illik beş faiz ödənilməsini tələb etmək hüququna malikdir. Bu zaman pul öhdəliyinin və ya onun müvafıq hissəsının ıcra edıldıyı gün üçün bank uçot dərəcəsı ıllık beş faızdən yüksək olduqda, kredıtor tərəfındən Azərbaycan Respublıkası Mülki Məcəlləsının 445.7-cı maddəsı ılə əlaqəlı şəkıldə kredıtın ödənışı üzrə gecıkdırılmış vaxt üçün həmın məcəllənın 449.1-cı maddəsınə müvafıq olaraq müəyyənləşdırılən mıqdarda faızlər hesablanır. Kredıtor vəsaıtdən yenıdən ıstıfadə edə bılməməsı ilə bağlı ona daha böyük zıyanın vurulduğunu sübut etdıkdə, azərbaycan respublıkası mülkı məcəlləsının 21.2-cı maddəsı və müvafıq hallarda həmın məcəllənın 449.3-cü maddəsınə əsasən onun zərərın əvəzının ödənılməsını tələb etməyə daır əlavə hüququ yaranır. Göründüyü kimi qanunvericiliyə və Azərbaycan Respublıkası Konstitusiya məhkəməsının qərarına əsasən müqavılə müddətı bıtdıyı tarıxdən sonrakı dövr üçün gecikdirilmiş faizlərin tutulması borclunun öhdəliyi icra etməməsı nəticəsındə vurulmuş zərərın mövcud olması ilə əlaqələndirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 21.1-ci maddəsinə əsasən hüququ pozulmuş şəxs ona vurulmuş zərərin əvəzinin tam ödənilməsini tələb edə bilər, bu şərtlə ki, qanunda və ya müqavilədə zərərin əvəzinin daha az miqdarda ödənil məsi nəzərdə tutulmasın. Həmin Məcəllənin 21.2-ci maddəsinə əsasən zərər dedikdə, hüququ pozulmuş şəxsin pozulmuş hüququnu bərpa etmək üçün çəkdiyi və ya çəkməli olduğu xərclər, əmlakından məhrum olması və ya əmlakının zədələnməsi (real zərər), habelə hüququ pozulmasaydı, həmin şəxsin adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edəcəyi gəlirlər (əldən çıxmış fayda) başa düşülür. Bununla da, mülki qanunvericiliyində zərərin anlayışı verilmiş, onun real zərərdən və əldən çıxmış faydadan ibarət olması qeyd edilmişdir. Lakin faktiki olaraq iddiaçı dəymiş zərərin nədən ibarət olmasını, həmin məbləğlərin hansı meyarlarla hesablanması əsaslandırılmamış və buna dair məhkəməyə hər hansı bir sübut təqdim edilməmişdir. Digər tərəfindən Bakı şəhəri Nəsimi rayon məhkəməsinin 15 iyul 2015-ci il tarixli 2(006)- 4010/2015 saylı qətnaməsinə əsasən kredit müqaviləsi üzrə cavabdehdən tutulmuş cəmi 34105,37 manat məbləğində borcun tərkibində kredit müqaviləsi üzrə hesablanmış faizlər də nəzərdə tutulmuşdur. Hazırda həmin məbləğə yenidən faizlərin hesablanması faktiki olaraq Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 445.7-ci maddəsinin ikinci cümləsinə zidd olaraq faizdən faiz tutulması ilə nəticələnəcəkdir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 560-cı maddəsinə əsasən mülki hüquqlar hüquqa uyğun həyata keçirilməlidir. Hüquqdan sui-istifadəyə yol verilmir, bu əsas üzərində həyata keçirilən razılaşmalar və hərəkətlər isə etibarsızdır. Şərh olunanlara əsasən apellyasiya instansiyası məhkəməsi hesab etmişdir ki, birinci instansiya məhkəməsi iddianı təmin etməməklə mübahisənin faktiki halları, tər əflərin münasibətləri və tətbiq edilməli olan hüquqla bağlı düzgün nəticəyə gəlmişdir. Apellyasiya şikayətinin dəlilləri iş materialları və qanunvericiliyin müddəaları və tələbləri baxımından açıqaşkar əsaslandırılmamışdır. Məhkəmə kollegiyası mülki işdə olan sənədlərlə tanış olaraq və onları tədqiq edərək hesab edir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən mülki işə baxılan zaman Mülki Prosessual Məcəllənin 14, 77, 88, 217 və 218-ci maddələrinin tələblərinə riayət edilmiş, habelə mübahisəli hüquq münasibətini tənzimləyən maddi hüquq normaları düzgün tətbiq olunmuşdur. Kassasiya şikayətinin dəlilləri apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsinin ləğv olunması və ya dəyişdirilməsi üçün əsas ola bilməz. İddiaçının iddia tələbinin əsası kimi istinad etdiyi və apellyasiya şikayət ində göstərdiyi hallarla kassasiya şikayətində göstərilən dəlillərin eyni olduğunu, apellyasiya instansiya məhkəməsi tərəfindən iddiaçının göstərdiyi dəlillərə hüquqi qiymət verildiyini nəzərə alaraq kollegiya hesab edir ki, maddi və həmçinin prosessual hüquq normalarının tətbiqi ilə bağlı kassasiya şikayətinin dəlillərinə ayrıca qiymət verilməsi və apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsində göstərilənlərin təkrarlanmasına zərurət yoxdur. Odur ki, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi mülki kollegiyasının 17 aprel 2019-cu il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılmalı, kassasiya şikayəti təmin olunmamalıdır. Şərh edilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 416, 417 və 419-cu maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası Qərara alır: Ləğv prosesində olan «xx xx» ASC-nin ləğvedicisi Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun kassasiya şikayəti təmin edilmədən, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi mülki kollegiyasının 2(103)-5043/2019 nömrəli iş üzrə 17 aprel 2019-cu il tarixli qətnaməsi dəyişdirilmədən saxlanılsın. Qərar qəbul edildiyi andan qüvvəyə minir. Ali Məhkəmənin hakimi Əhməd Nurməmmədov