Ali Məhkəmə Qərar — İş №2(102)-6376/2018

Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Bakı şəhəri İş № 2(102)-6376/2018 02.10.2018 ALİ MƏHKƏMƏ Azərbaycan Respublikası adından Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının QƏRARİ 02 oktyabr 2018-ci il № 2(102)-6376/18 Bakı şəhəri Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyası İsgəndərov Akif Əsgər oğlunun sədrliyi və məruzəsi ilə, hakimlər Əhmədov Əhməd Abbas oğlundan və Dəmirov İlqar Kamal oğlundan ibarət tərkibdə, Rüstəmli İlkin Şahin oğlunun katibliyi ilə, Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının 01 may 2018-ci il tarixli qətnaməsindən Cavabdeh3tərəfindən verilmiş kassasiya şikayəti üzrə işə baxaraq müəyyən etdi: Göyçay Rayon Məhkəməsinin 22 yanvar 2018-ci il tarixli qətnaməsi ilə (hakim İ.Fəttаhov, iş № 2(046)-04/18) iddiа qismən təmin edilərək, cavabdehlər Cavabdeh3ndаn, Cavabdeh2ndаn və Cavabdeh1ndаn müştərək qaydada 13074.64 ABŞ dolları əsas kredit borcunun, 4726.09 ABŞ dolları faiz borcunun, 1.6 ABŞ dolları cərimə borcu olmaqla, cəmi 17802.33 ABŞ dolları kredit borcunun məzənnə üzrə Azərbaycan manatı ilə və ödənilmiş 30 mаnаt dövlət rüsumunun tutularaq İddiaçı-nin hesabına keçirilməsi qət olunmuşdur. Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının 01 may 2018-ci il tarixli qətnaməsi ilə (hakimlər E.Hüseynov-sədrlik edən və məruzəçi, R.Rəfiyev və G.Abbasov, iş № 2(107)1134/18) Cavabdeh2 tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti təmin edilməmiş, iddiаçı İddiaçı tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti isə qismən təmin olunaraq Göyçay Rayon Məhkəməsinin 22 yanvar 2018-ci il tarixli, 2(046)-04/2018 saylı qətnaməsi cərimə və cəmi bo rcun tutulması hissəsində dəyişdirilməklə cərimə məbləği 300 ABŞ dolları və cəmi məbləğ 18100.73 ABŞ dolları müəyyən edilmiş, qətnamə qalan hissədə İddiaçı-yə və Cavabdeh2 münasibətdə dəyişdirilmədən sаxlаnılmışdır. Cavabdeh3 kassasiya şikayəti verərək Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının 01 may 2018-ci il tarixli qətnaməsinin ləğv olunmasını və işin apellyasiya qaydasında yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə göndərilməsi barədə qərar qəbul olunmasını xahiş etmişdir. İşin halları: İddiаçı İddiaçı Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti ərizə ilə məhkəməyə mürаciət edərək cavabdehlər Cavabdeh3ndаn, Cavabdeh1 və Cavabdeh2ndаn müştərək qaydada 13802.77 ABŞ dolları əsas kredit borcu, 5100.76 ABŞ dolları faiz borcu, 6748.6 ABŞ dolları cərimə borcu olmaqla, cəmi 25652.13 ABŞ dolları kredit borcu nun və 30 mаnаt məbləğində dövlət rüsumunun tutulması bаrədə qətnamə qəbul olunmasını xаhiş etmişdir. Birinci instansiya məhkəməsinin iclasında iddiаçı AccessBank QSC-nin nümayəndəsi X3 ərizəni belə əsаslаndırmışdır ki, Cavabdeh3 ilə İddiaçı arasında 30 iyun 2008-ci il tarixdə bağlanmış kredit xətti müqaviləsinə əsasən Cavabdeh3 60 ay müddətinə 20.000 ABŞ dolları kredit xətti açılmışdır. 17 may 2012-ci il tarixdə kredit xətti müqaviləsinin müddəti 120 ay müəyyən edilmişdir. 15 yanvar 2015-ci il tarixli kredit razılaşmasına əsasən aylıq 2.1667 faiz olmaqla 36 ay müddətinə 15000 ABŞ dolları kredit verilmişdir. Cavabdeh3 ilə bağlanmış kredit müqaviləsinin təminatı kimi, Cavabdeh2 və Cavabdeh1 ilə İddiaçı arasında 30 iyun 2008-ci il tarixdə zaminlik müqaviləsi bağlanmışdır. Cavabdeh3 kredit mü qaviləsinin şərtlərini pozaraq, borc öhdəliyini tam icra etməmişdir. Xəbərdarlıq edilməsinə baxmayaraq cavabdeh kredit borcunu ödəməmişdir. Cavabdeh3 banka cəmi 25652.13 ABŞ dolları kredit borcu qalmışdır. Bundan başqa bank ərizə ilə məhkəməyə müraciət edərkən 30 mаnаt məbləğində dövlət rüsumu ödəmişdir. Buna görə də məhkəmədən iddianın təmin edilməsi xahiş olunmuşdur. Birinci instansiya məhkəməsinin iclasında Cavabdeh3 iddianı qismən qəbul edərək göstərmişdir ki, İddiaçı ilə müqavilə bağlamaqla 15.000 ABŞ dolları kredit götürmüşdür. ABŞ dollarının məzənnəsi qalxdığına görə kredit borcunu ödəyə bilməmişdir. Kredit borcunu ABŞ dollarının əvvəlki məzənnəsi ilə banka ödəməyə razıdır. Tələbin cərimə hissəsini yüksək hesab edir. İş üzrə yuxarıda göstərilən məhkəmə aktları qəbul edilmişdir. Kass asiya şikayətinin dəlilləri və tərəflərin izahatları: Kassasiya şikayəti apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq olunmaması ilə əsaslandırılmışdır. İşdə iştirak edən şəxslər məhkəmə iclasının vaxtı və yeri haqqında lazımi qaydada xəbərdar edilmiş olsalar da üzrlü səbəb olmadan məhkəmə iclasına gəlməmişlər. Məhkəmə kollegiyası Azərbaycan Respublikası MPM-nin 415.3-cü maddəsini rəhbər tutaraq tərəflərin iştirakı olmadan işə baxılmasını mümkün saydı. Hüquqi məsələlər: Azərbaycan Respublikası MPM-nin 416-cı maddəsinə əsasən kassasiya instansiyası məhkəməsi apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq edilməsini yoxlayır. Məruzəçini dinləyərək, kassasiya şikayətinin dəlillərini müzak irə edərək məhkəmə kollegiyası hesab edir ki, kassasiya şikayəti təmin edilməməli,Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının iş üzrə 01 may 2018-ci il tarixli qətnaməsi həmin kassasiya şikayətinə münasibətdə dəyişdirilmədən saxlanılmalıdır. Məhkəmə kollegiyası bu qənaətə gələrkən aşağıdakıları nəzərə alır. İşin apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən müəyyən olunmuş hallarından görünür ki İddiaçı ilə Cavabdeh3 аrаsındа aylıq 2.1667 faiz olmaqla 36 ay müddətinə 15000 ABŞ dolları kredit verilməsi barədə müqavilə bağlanmış, həmin müqavilənin təminatı kimi cavabdehlər Cavabdeh2 və Cavabdeh1 bankla zaminlik müqaviləsi bağlayaraq Cavabdeh3 kredit müqaviləsi üzrə öhdəliklərinin icrasına zamin durmuşlаr. Cavabdeh3 bank qarşısında üzərinə götürdüyü öhdəliyi yerinə yetirməmiş, borclu oldu ğu pulu müqavilə üzrə tərtib edilmiş ödəniş cədvəlində nəzərdə tutulduğu qaydada iddiaçıya qaytarmamışdır. Nəticədə cavabdehin 13074.64 ABŞ dolları əsas kredit borcu, 4726.09 ABŞ dolları faiz borcu, 6748.6 ABŞ dolları cərimə borcu olmaqla, cəmi 24652.33 ABŞ dolları məbləğində borcu yaranmışdır. Аzərbаycаn Respublikаsı Mülki Məcəlləsinin 14.2.1-ci mаddəsinə əsаsən, qаnunvericilikdə nəzərdə tutulmuş müqаvilələr və bаşqа əqdlər mülki hüquqlаrın və vəzifələrin əmələ gəlməsi əsаslаrındаn biridir. Həmin Məcəllənin 386.1-ci mаddəsinin tələbinə görə öhdəliyin əmələ gəlməsinin əsаslаrındаn biri kimi tərəflər аrаsındа müqаvilənin оlmаsıdır. Tərəflər аrаsındа bаğlаnmış və yuxаrıdа göstərilən kredit və zaminlik müqаvilələri iddiа tələbi üzrə cаvаbdehlərin hüquq və öhdəliklərinin yаrаnmаsı üçün Mülki Məcəllənin 14.2.1 və 386.1-ci mаddələrində göstərilən hüquqi əsаslаrı təşkil edir. Həmin Məcəllənin 399.1-ci maddəsinə əsasən müqavilə bağlandığı andan qüvvəyə minir və tərəflər üçün məcburi olur. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 385.1-ci maddəsinə görə, öhdəliyə əsasən bir şəxs (borclu) başqa şəxsin (kreditorun) xeyrinə müəyyən hərəkəti etməlidir, məsələn, pul ödəməli, əmlak verməli, iş görməli, xidmətlər göstərməli və i.a. və ya müəyyən hərəkətdən çəkinməlidir, kreditorun isə borcludan vəzifəsinin icrasını tələb etmək hüququ vardır. Həmin Məcəllənin 442-ci maddəsinə əsasən, öhdəliyin icra edilməməsi dedikdə onun pozulması və ya lazımınca icra edilməməsi (vaxtında icra edilməməsi, mallarda, işlərdə və xidmətlərdə qüsurlarla və ya öhdəliyin məzmunu ilə müəyyənləşdirilmiş digə r şərtləri pozmaqla icra edilməsi) başa düşülür. Həmin Məcəllənin 443.1.-ci mаddəsinə görə öhdəliyini icrа etməyən borclu kreditorа dəymiş zərərin əvəzini ödəməyə borcludur. Həmin Məcəllənin 448.1-ci maddəsinə əsasən əgər bu Məcəllə ilə və müqavilə ilə ayrı qayda müəyyənləşdirilməyibsə, borclu onun risk dairəsinə daxil olan öhdəliklərin icra edilmədiyi bütün hallar üçün cavabdehdir. Həmin Məcəllənin 449.1-ci maddəsində göstərilir ki, özgəsinin pul vəsаitini qаnunsuz sаxlаmаqlа, onu qаytаrmаqdаn boyun qаçırmаqlа, onun ödənilməsini digər şəkildə gecikdirməklə və yа toplаmаqlа ondаn fаydаlаnmаğа görə həmin vəsаitin məbləğindən fаizlər ödənilməlidir. Fаizlərin miqdаrı pul öhdəliyinin və yа onun müvаfiq hissəsinin icrа edildiyi gün üçün bаnk fаizinin uçot dərəcəsi ilə müəyyənləşdirilir. Həmin M əcəllənin 465.2-ci maddəsində göstərilir ki, əgər borclu öhdəliyin lazımınca icra edilməməsi, o cümlədən müəyyənləşdirilmiş müddətdə icra edilməməsi üçün cərimə ödəyəcəyini vəd etmişdirsə, kreditor cərimənin ödənilməsini və öhdəliyin icrasını tələb edə bilər. Əgər kreditorun lаzımınca icrа etməmək nəticəsində dəyən zərərin əvəzinin ödənilməsi hüququ vаrsа, kreditor onun ödənilməsini tələb edə bilər. Həmin Məcəllənin 739.1 və 739.2-ci maddələrinə əsasən borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüqununu digər iştiirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştiirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götü rür. Borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda, o, kredit müqaviləsi adlandırılır. Azərbaycan Respublikası MM-nin 460.1-ci maddəsində göstərilir ki, öhdəliklərin icrası girov, dəbbə pulu, borclunun əmlakının saxlanılması, zaminlik, qarantiya, beh ilə bu Məcəllədə və ya müqavilədə nəzərdə tutulan digər üsullurla təmin edilə bilər. Həmin Məcəllənin 470-ci mаddəsinə əsаsən zаminlik müqаviləsi üzrə zаmin bаşqа şəxsin kreditoru qаrşısındа həmin şəxsin öz öhdəliyini tаmаmilə və yа hissə-hissə icrа etməsi üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürür. Həmin Məcəllənin 472.1 və 472.2-ci mаddələrinə görə borclu zаminliklə təmin edilmiş öhdəliyi icrа etməkdən və yа lаzımıncа icrа etmədikdə, əgər bu Məcəllədə və yа zаminlik müqаviləsində zаminin subsidаr məsuliyyəti nəzərdə tutulmаyıbsа, zаmin və borclu kreditor qаrşısındа birgə məsuliyyət dаşıyırlаr. Əgər zаminlik müqаviləsində аyrı qаydа nəzərdə tutulmаyıbsа, fаizlərin, borc tutulmаsı üzrə məhkəmə xərclərinin və borclunun öhdəliyi icrа etməməsi və yа lаzımıncа icrа etməməsi nəticəsində kreditorа dəyən digər zəzərərin əvəzinin ödənilməsi də dаxil olmаqlа, zаmin kreditor qаrşısındа borclu ilə eyni həcmdə məsuliyyət dаşıyırlаr. Qanunun qeyd olunan tələblərinə görə X1 borclu Cavabdeh2nın borcunun təminatı olaraq zamin olduğundan onlar borclu və zаmin kimi kreditor qаrşısındа birgə məsuliyyət dаşıyırlаr. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi hesab etmişdir ki, birinci instansiya məhkəməsi iddianı qismən təmin edərək, cavabdehlər Cavabdeh3ndаn, Cavabdeh2ndаn və Cavabdeh1dаn müştərək qaydada 13.074.64 ABŞ dolları əsas kredit borcunun, 4726.09 ABŞ dolları faiz borcunun Azərbaycan manatı ilə məzənnəsi tutularaq İddiaçı-nin hesabına keçirilməsi hissəsində düzgün nəticəyə gəlmişdir. Belə ki, Cavabdeh2 kredit müqavilə üzrə öhdəliyi icra etməməsi nəticəsində əsas kredit borcunun və faizlərin hesablanma qaydasından xəbəri olmuş və o, həmin gecikmənin nəticlərini qabaqcadan bilmiş, gecikmə olduğu halda həmin fazilərin hesablanması qaydası ilə razı olmuş və müqavilənin məzmununu mübahisələndirməmişdir. Yuxarıda şərh olunanlara əsasən, apellyasiya instansiyası məhkəməsi Cavabdeh2 apellyasiya şikayətinin dəlillərini əsassız saymışdır. Birinci instansiya məhkəməsi iddia tələbini əsas və faiz kredit borcu hissəsində eskpertiza rəyində göstərilmiş həddə təmin etmişdir. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkməsini n həmin qənaəti ilə razılaşmışdır. Belə ki, ekspert tərəfindən ətraflı araşdırma aparılmış və vermiş olduğu rəydə aparılmış tədqiqatların müfəssəl təsviri, onlara əsasən çıxarılmış nəticələr göstərilmiş, qoyulan suallara əsaslandırılmış cavablar verilmişdir. Аzərbаycаn Respublikаsı Mülki Məcəlləsinin 101.3-cü maddəsinə əsasən ekspertin rəyi məhkəmədə tədqiq olunur və digər sübutlarla yanaşı qiymətləndirilir. Ona görə də, apellyasiya instansiyası məhkəməsi iş üzrə alınmış ekspert rəyini mötəbər sübut kimi qiymətləndirməklə qeyd etmişdir ki, iddiaçı tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayətinin ekspert rəyinin düzgün olmaması ilə bağlı dəlili əsassızdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi hesab etmişdir ki, birinci instansiya məhkəməsi iş üzrə iddianın dəbbə pulu hissəsində düzgün nəticəyə gəl məmiş və həmin hissədə mübahisənin maddi hüquqi əsaslarını düzgün müəyyən etməmişdir. Cərimənin ödənilməsi tələbinin hüquqi əsаslаrını müəyyən edən Аzərbаycаn Respublikаsı Mülki Məcəllənin 460.1-ci mаddəsində göstərilmişdir ki, öhdəliklərin icrası girov, dəbbə pulu, borclunun əmlakının saxlanması, zaminlik, qarantiya, beh ilə və bu Məcəllədə və ya müqavilədə nəzərdə tutulan digər üsullarla təmin edilə bilər. Həmin Məcəllənin 462.1-ci mаddəsinə görə dəbbə pulu (cərimə, penya) müqavilə ilə müəyyənləşdirilən, öhdəliyin icra edilmədiyi və ya lazımınca icra edilmədiyi, o cümlədən icranın gecikdirildiyi halda borclunun kreditora ödəməli olduğu pul məbləğidir. Əgər öhdəliyin məzmununu hərəkətdən çəkinmək təşkil edirsə, dəbbə pulu hərəkətin edildiyi andan tutulmalıdır. Dəbbə pulunun ödənilməsi təl əbi üzrə kreditor ona zərər vurulduğunu sübuta yetirməyə borclu deyildir. Həmin Məcəllənin 463.1-ci mаddəsində yаzılmışdır ki, dəbbə pulu haqqında razılaşma əsas öhdəliyin formasından asılı olmayaraq yazılı formada bağlanmalıdır. Həmin Məcəllənin 465.2-ci mаddəsinə əsаsən, əgər borclu öhdəliyin lazımınca icra edilməməsi, o cümlədən müəyyənləşdirilmiş müddətdə icra edilməməsi üçün cərimə ödəyəcəyini vəd etmişdirsə, kreditor cərimənin ödənilməsini və öhdəliyin icrasını tələb edə bilər. Əgər kreditorun lazımınca icra etməmək nəticəsində dəyən zərərin əvəzinin ödənilməsi hüququ varsa, kreditor onun ödənilməsini tələb edə bilər. Həmin Məcəllənin 467-ci mаddəsinə əsasən, məhkəmə işin hаllаrını nəzərə аlаrаq tənаsübsüz surətdə yüksək dəbbə pulunu аzаldа bilər. Tənаsüb müəyyənləşdirilərkən kredito run həm əmlаk mənаfeləri, həm də bütün əsаslı mənаfeləri nəzərə аlınır. Qeyd olunan hüquq normalarından göründüyü kimi məhkəmə, işin hаllаrını nəzərə аlаrаq tənаsübsüz surətdə yüksək dəbbə pulunu аzаldа bilər. Ona görə də, birinci instansiya məhkəməsi cərimə (dəbbə) pulunu 1,6 ABŞ dolları həddində müəyyən etməklə kreditorun hüquqlarını pozmuşdur. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi, cavabdehin cərimə pulunu ödəmək iqtidarında olmamasını və yüksək dəbbə pulunun onun əmlak mənafeyinə mənfi təsir edə bilməsini nəzərə alaraq hesab edir ki, iş üzrə Göyçay Rayon Məhkəməsinin 22 yanvar 2018-ci il tarixli, 2(046)-04/2018 saylı qətnaməsi 1,6 ABŞ dolları məbləğində cərimə borcunun tutulması hissəsində dəyişdirilməli, iddia tələbi həmin hissədə qismən təmin edilməli, cərimə məbləği 300 ABŞ dolları m üəyyən edilməlidir. Məhkəmə kollegiyası apellyasiya instansiyası məhkəməsinin iş üzrə gəldiyi nəticə ilə razılaşır və yuxarıda şərh olunanlara əsasən kassasiya şikayətinin maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq olunmaması barədəki dəlillərini əsassız sayır. Məhkəmə kollegiyası Şəki Apellyasiya Məhkəməsinin iş üzrə gəlmiş olduğu nəticəni qanuni və əsaslı sayır və hesab edir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən işə baxılarkən və qətnamə qəbul edilərkən maddi və prosessual hüquq normaları düzgün tətbiq olunmuşdur. Qətnamənin ləğv edilməsi üçün işdə qanuni əsaslar olmadığına və kassasiya şikayətinin dəlilləri öz təsdiqini tapmadığına görə qətnamə həmin kassasiya şikayətinə münasibətdə dəyişdirilmədən saxlanılmalıdır. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respu blikası MPM-nin 416-419-cu maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası qərara aldı: Cavabdeh3tərəfindən verilmiş kassasiya şikayəti təmin edilməsin. Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Mülki Kollegiyasının iş üzrə 01 may 2018-ci il tarixli, 2(107)-1134/18 saylı qətnaməsi həmin kassasiya şikayətinə münasibətdə dəyişdirilmədən saxlanılsın. Qərar qəbul edildiyi andan qüvvəyə minir.