Azərbaycan Respublikası adından Qərar Bakı şəhəri İş № e-2-2(1-8)-652/2026 07.09.2026 ALI MƏHKƏMƏ Azərbaycan Respublikası adından Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya, Mülki və Inzibati kollegiyalarının Iddiaçı (qarşılıqlı cavabdeh) “xxxx” MMC-nin cavabdeh (qarşılıqlı iddiaçı) cavabdeh1 qarşı iş üzrə QƏRARİ Açar sözlər: məhkəmə aidiyyəti barədə şikayət Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Kommersiya kollegiyasının hakimi Qəribov Bəhman Fərhad oğlunun məruzəsi ilə, Mülki kollegiyasının hakimi Abbasov Aqil Əzizağa oğlu və Inzibati kollegiyasının hakimi Məmmədli Bəhram Məmməd oğlundan ibarət qarışıq tərkibdə, Bakı Kommersiya Məhkəməsinin 2026-cı il # ###### tarixli e-*-*(*-**)-****/**** nömrəli qərardadından cavabdeh cavabdeh1 tərəfindən verilmiş şikayətə Ali Məhkəmənin binasında məhkəmə baxışı keçirilmədən və tərəflər dəvət olunmadan baxaraq aşağıdakı qərarı qəbul etdi. Işin halları və iş üzrə məhkəmə icraatı
1. “xxxx” (bundan sonra – “iddiaçı”) cavabdeh1 (bundan sonra – “cavabdeh”) qarşı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, 2023-cü il ## ####### tarixdə bağlanmış **/** saylı alqı-satqı müqaviləsi və ona əlavə edilmiş qiymət razılaşma protokolu əsasında yaranmış 134247,71 manat məbləğində borc, 13424,77 manat cərimə və ödənilmiş 438 manat məbləğində rüsum olmaqla, cəmi 148110,48 manat məbləğində pul vəsaitinin cavabdehdən tutularaq iddiaçıya ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
2. Eyni zamanda cavabdeh1 “xxxx” MMC-yə qarşı qarşılıqlı iddia ərizəsi, daha sonra qarşılıqlı iddia ərizəsinin dəqiqləşdirilməsi barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət edərək, MMC tərəfindən onlara satılmış 98171,33 manat məbləğində olan keyfiyyətsiz məhsulun müəssiyə qaytarılması və ödənilmiş dövlət rüsumunun cavabdehdən tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir.
3. Cavabdeh vəsatətlə məhkəməyə müraciət edərək, işin aidiyyəti üzrə qeydiyyatda olduğu Rayon məhkəməsinə göndərilməsini xahiş etmiş, vəsatət onunla əsaslandırılmışdır ki, işin məhkəmə aidiyyatı düzgün verilməmişdir.
4. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin 2026-cı il # ###### tarixli e-*-*(*-**)-****/**** nömrəli qərardadı ilə vəsatət təmin edilməmişdir.
5. Cavabdeh şikayət verərək, qərardadın ləğv edilməsini, işin aidiyyəti üzrə qeydiyyatda olduğu Rayon məhkəməsinə göndərilməsini xahiş etmişdir.
6. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin 2026-cı il ## ###### tarixli e-*-*(*-**)-****/**** nömrəli qərardadı ilə şikayətin təmin edilməməsi, işlə birlikdə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinə göndərilməsi qərara alınmışdır.
7. Məhkəmə gəldiyi nəticəni belə əsaslandırmışdır ki, cavabdeh vəsatətlə müraciət etsə də, məhkəmə aidiyyəti ilə razılaşmamasını əsaslandırmamışdır, halbuki tərəfin məhkəmə aidiyyəti ilə razılaşmamasını əsaslandırması MPM-in 32.2-ci maddəsinin tələbidir. Eyni zamanda hazırkı işdə iştirak edən şəxslərin subyektiv tərkibi (iddiaçı və cavabdeh vergi ödəyicisi kimi dövlət qeydiyyatına alınmaqla, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğuldurlar), mübahisənin predmeti və hüquq münasibətlərinin xarakteri nəzərə alınmaqla (mübahisə sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisədir), mübahisəyə hazırkı məhkəmədə baxılmalı və vəsatət əsassız olduğundan təmin edilməməlidir.
Şikayət
a) Şikayətin dəlilləri
8. Şikayət onunla əsaslandırılmışdır ki, məhkəmə aidiyyatı düzgün müəyyən olunmamışdır, iş aidiyyatı üzrə qeydiyyatda olduğu rayon məhkəməsinə göndərilməlidir.
b) Şikayətə qarşı etirazın dəlilləri
9. Şikayətə qarşı etiraz daxil olmamışdır. Tətbiq edilən hüquq
10. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
“Maddə 24. Mübahisələrin məhkəməyə aidiyyəti ... 24.2. Mübahisənin ümumi məhkəməyə və ya kommersiya məhkəməsinə aidiyyəti işdə iştirak edən şəxslərin subyektiv tərkibi, mübahisənin predmeti və hüquq münasibətlərinin xarakteri nəzərə alınmaqla, bu Məcəlləyə müvafiq olaraq müəyyən edilir. ...”
“Maddə 25. Mübahisələrin ümumi məhkəmələrə aidiyyəti 25.1. Sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olmayan mübahisələrə dair işlərə mülki məhkəmə icraatı qaydasında ümumi məhkəmələr baxır. ...”
“Maddə 26. Mübahisələrin kommersiya məhkəmələrinə aidiyyəti 26.1. Sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisələrə (kommersiya mübahisələrinə) dair işlərə mülki məhkəmə icraatı qaydasında kommersiya məhkəmələri baxır. ...”
11. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun “Işlərin ümumi və yaxud kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyən edilməsi, məhkəmə aidiyyəti ilə bağlı mübahisələrə və məhkəmələr arasında yaranan fikir ayrılıqlarına baxılmasının xüsusiyyətlərinə dair” 2020-ci il ## ######## tarixli ** nömrəli Qərarının müvafiq müddəalarında aşağıdakılar nəzərdə tutulur: “...
11. O da nəzərə alınmalıdır ki, MPM-in 1-ci maddəsinin qeyd hissəsində kommersiya mübahisələrinə anlayış verilərkən onların məhz sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisələrə aid olduğu göstərilmişdir. MPM-in istinad olunan 1-ci, habelə 25 və 26-cı maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq mübahisə üzrə tərəflərin hüquq münasibətlərinin xarakterinin sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olması işin ümumi və ya kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından həlledici meyardır. Göründüyü kimi, qanunverici məhkəmə aidiyyətini yeni qaydada müəyyən edən zaman, həm mübahisənin subyekt tərkibinin, həm də predmetinin məhz sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olmasını tələb edir. Həmin meyar üzrə qiymətləndirmənin həyata keçirilməsi zamanı mübahisənin predmetini təşkil edən tələbin tərəflərdən yalnız birinin sahibkarlıq fəaliyyətindən irəli gəlməsi və ya onun sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı olması işin kommersiya məhkəməsində baxılması üçün yetərli deyildir. Belə ki, məsələn: verilmiş istehlak krediti üzrə fərdi sahibkar statusuna malik olan fiziki şəxsə qarşı borc tələbinə dair iddianın bankın sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsindən irəli gəlməsinə, habelə mübahisənin hər iki tərəfinin sahibkarlıq subyekti olmasına baxmayaraq, kreditin sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə üçün deyil, şəxsi istehlak məqsədləri ilə verilməsi səbəbindən işə ümumi məhkəmədə baxılmalıdır.
12. Bu baxımdan məhkəmə aidiyyətinin müəyyən edilməsi zamanı işin kommersiya məhkəməsində baxılması üçün hüquq münasibətlərinin xarakterinə qiymət verilərkən əsas tələb (və yaxud birlikdə baxılması mümkün olan əsas tələblərdən ən azı biri) üzrə mübahisənin tərəflərdən yalnız birinin deyil, ən azı iki qarşı tərəfin ayrı-ayrılıqda və ya birgə həyata keçirilən sahibkarlıq fəaliyyətindən, yaxud da tərəflərin (sahibkarlıq subyekti olub-olmamasından asılı olmayaraq) bağlı olduqları bir sahibkarlıq subyektinin özünün fəaliyyətinin həyata keçirilməsindən irəli gəlməli olması nəzərə alınmalıdır. 13-ci bəndinə əsasən əsas tələb (yaxud birlikdə baxılması mümkün olan əsas tələblərdən ən azı biri) üzrə mübahisənin ən azı iki qarşı tərəfin birgə həyata keçirilən sahibkarlıq fəaliyyətindən irəli gəldiyi mübahisələrə müqavilə münasibətlərindən yaranan tələblər aiddir. Iş üzrə ən azı iki qarşı tərəfin sahibkarlıq fəaliyyətinin birgə və yaxud ayrıayrılıqda həyata keçirdiyi zaman yarana bilən mübahisələrə əşyahüquqi münasibətlərdən irəli gələn istifadə, sahiblik və mülkiyyət hüquqlarının müdafiəsi, habelə deliktdən irəli gələn tələblər aiddir. Tərəflərin bağlı olduqları bir sahibkarlıq subyektinin özünün fəaliyyətinin həyata keçirilməsindən meydana gələn mübahisələrə isə kommersiya hüquqi şəxsi ilə bağlı korporativ mübahisələr aiddir. ...”
Ali Məhkəmənin mövqeyi
12. Şikayətin dəlillərini iş materialları ilə birlikdə araşdıraraq qarışıq məhkəmə tərkibi belə qənaətə gəlir ki, cavabdehin şikayəti aşağıdakı səbəblərdən mübahisələndirilən qərardadın ləğvi üçün əsas deyildir.
13. MPM-in 1-ci maddəsinin qeyd hissəsinə əsasən kommersiya mübahisələri dedikdə sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar yaranan mübahisələr başa düşülür. Həmin Məcəllənin 24.2-ci maddəsinə uyğun olaraq isə işin ümumi və ya kommersiya məhkəməsinə aidiyyəti işdə iştirak edən şəxslərin subyektiv tərkibi, mübahisənin predmeti və hüquq münasibətlərinin xarakteri nəzərə alınmaqla müəyyən edilir. Eyni zamanda, MPM-in 26.1-ci maddəsi sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar olan mübahisələrə dair işlərə kommersiya məhkəmələrinin baxdığını təsbit edir.
14. Məhkəmə hesab edir ki, mübahisənin hansı məhkəmənin aidiyyətinə daxil olmasının müəyyən edilməsi zamanı yalnız tərəflərin formal subyektiv tərkibi deyil, eyni zamanda mübahisənin predmeti və hüquq münasibətlərinin mahiyyəti əsas meyar kimi qiymətləndirilməlidir. Bu baxımdan, mübahisənin kommersiya xarakterli hesab olunması üçün onun hər iki tərəfin sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə birbaşa bağlı olması zəruridir.
15. Plenum Qərarının 11 və 12-ci bəndində (bax § 11) formalaşdırılmış hüquqi mövqelərdən aydın olur ki, mübahisə üzrə tərəflərin hüquq münasibətlərinin xarakterinin sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olması işin ümumi və ya kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından həlledici meyardır. Işin kommersiya məhkəməsində baxılması üçün hüquq münasibətlərinin xarakterinə qiymət verilərkən əsas tələb üzrə mübahisənin tərəflərdən yalnız birinin deyil, ən azı iki qarşı tərəfin ayrı-ayrılıqda və ya birgə həyata keçirilən sahibkarlıq fəaliyyətindən irəli gəlməli olması nəzərə alınmalıdır.
16. Yuxarıda qeyd edilənləri rəhbər tutaraq qarışıq məhkəmə tərkibi qeyd edir ki, işdə olan 2023-cü il ## ####### tarixli müqaviləni imzalayan cavabdeh fərdi sahibkar kimi müqaviləni bağlamış və müqavilədə VÖEN məlumatları da qeyd olunmuşdur. Işin faktiki hallarından da aydın olur ki, iddiaçı və cavabdeh vergi ödəyicisi kimi dövlət qeydiyyatına alınmaqla, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaqla, tərəflər arasında məhsulların alqısatqısı həyata keçirilmiş və aparılan əməliyyatlar göstərir ki, müqavilə sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlıdır. Tərəflərin məqsədi isə kommersiya gəliri əldə etmək olmuşdur.
17. Belə olan halda, tərəflər arasında yaranmış münasibətlər kommersiya hüquq münasibətlərindən irəli gəldiyindən və mübahisənin predmeti və hüquq münasibətlərinin xarakteri sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olduğundan, məhkəmə cavabdeh tərəfindən verilmiş vəsatətin təmin olunmaması barədə düzgün nəticəyə gəlmişdir.
18. Qeyd edilənlərə əsasən qarışıq məhkəmə tərkibi hesab edir ki, birinci instansiya məhkəməsi tərəfindən məhkəmə aidiyyətinə dair normalar hazırkı mübahisəyə tətbiq olunmaqla doğru nəticəyə gəlinmişdir. Cavabdehin şikayəti birinci instansiya məhkəməsinin qərardadının ləğvi üçün əsas deyil.
19. Qarışıq məhkəmə tərkibi şərh edilənləri və MPM-nin 403-1.6, 403-1.7, 403-1.8 və 403-1.8.1-ci maddələrini rəhbər tutaraq
Qərara aldı: Cavabdeh cavabdeh1 tərəfindən verilmiş şikayət təmin edilməsin. Bakı Kommersiya Məhkəməsinin 2026-cı il # ###### tarixli e-*-*(*-**)-****/**** nömrəli qərardadı dəyişdirilmədən saxlanılsın. Qərar qəbul edildiyi andan qüvvəyə minir.