Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Şəki şəhəri İş № e-2-2(117)-961/2023 29.09.2023 ŞƏKİ KOMMERSİYA MƏHKƏMƏSİ Giriş hissə: Hakim Hüseynov Mübariz Rahil oğlu, İddiaçı Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin cavabdehlər Cavabdeh1 və Cavabdeh2 qarşı “921,38 ABŞ dolları əsas, 247,58 ABŞ dolları faiz, 2558,95 ABŞ dolları cərimə və kredit müqaviləsi bitdikdən sonra Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun xx.xx.2014-cü il tarxli qərarına əsasən hesablanan 136,11 ABŞ dolları faiz borcu və 100 manat mediasiya xərcinin cavabdehlərdən müştərək qaydada tutularaq ləğv prosesində olan İddiaçı ASC-yə ödənilməsi” tələbi üzrə işə məhkəmənin binasında baxaraq aşağıdakı qətnaməni qəbul etdi. Təsviri hissə: İddiaçı ləğv prosesində olan İddiaçı ASC cavabdehlər Cavabdeh1 və Cavabdeh2 qarşı “921,38 ABŞ dolları əsas, 247,58 ABŞ dolları faiz, 2558,95 ABŞ dolları cərimə və kredit müqaviləsi bitdikdən sonra Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun xx.xx.2014-cü il tarxli qərarına əsasən hesablanan 136,11 ABŞ dolları faiz borcu və 100 manat mediasiya xərcinin cavabdehlərdən müştərək qaydada tutularaq ləğv prosesində olan İddiaçı ASC-yə ödənilməsi” barədə qətnamə qəbul edilməsini məhkəmədən xahiş etmişdir. xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsinə əsasən bank tərəfindən Cavabdeh2 dövriyyə vəsaitinin artırılması məqsədilə 24 ay olan müddətinə 5800 ABŞ dolları kredit verilmiş, borcalan kredit borcunu və müqavilə ilə müəyyən edilmiş qrafikə uyğun olaraq illik 3,116 % olmaqla faiz borcunu ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. xx.xx.2014-cü il tarixli 210004678/ZM nömrəli zaminlik müqaviləsi ilə "xxxx" ASC Zamin Cavabdeh1 arasında Cavabdeh2 ilə 5800 ABŞ dolları məbləğində kredit borcunun qaytarılmasının təminatı olaraq müqavilə zaminlik müqaaviləsi bağlanmışdır. xx.xx.2015-ci il tarixli Əlavə Sazişdən görünür ki, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə kreditorun borclana verdiyi kreditin qalıq məbləği 3762.6 ABŞ dolları təşkil edir. Ödəniş qrafiki tərtib edilərək müddət xx.xx.2017-ci ilədək müddətinə uzadılmışdır. xx.xx.2017-ci il tarixli Əlavə Sazişdən görünür ki, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə verilən kredit restruktruzasiya edilmiş, borcalanın kreditor qarşısındakı kredit öhdəliyinin qalığı 2952.12 ABŞ dolları əsas borc, 1526,54 ABŞ dolları faiz borcu, 873,3 ABŞ dolları cərimə borcu təşkil etmişdir. Ödəniş qrafiki tərtib edilərək kredit borcunun qaytarılma müddəti xx.xx.2020-ci il tarixədək uzadılmışdır. Həmin müqavilə üzrə ödəniş qrafiki üzrə ödənişlər kreditor tərəfindən 1 ABŞ dolları = 1,4 AZN məzənnəsi əsas götürülməklə qəbul edilir. xx.xx.2017-ci il tarixli Zaminlik müqavləsi üzrə 2 X1 müəyyən edilir ki, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə verilən kredit restruktruzasiya edilmiş, borcalanın kreditor qarşısındakı kredit öhdəliyinin qalığı 2952.12 ABŞ dolları əsas borc, 1526,54 ABŞ dolları faiz borcu, 873,3 ABŞ dolları cərimə borcu üzrə əsas borclu Cavabdeh2 zamini olaraq Cavabdeh1 arasında bağlanmış Zaminlik müqaviləsinin müddəti xx.xx.2020-ci il tarixədək müəyyən edilmişdir. İş materiallarına əlavə edilmiş maliyyə arayışından görünür ki, qrafiklər üzrə borcun ödənilməsi sonuncu ödəniş isə əlavə saziş üzrə xx.xx.2020-ci il tarixdən gec olmayaraq həyata keçirilməli, cavabdeh borcunu hər ay hissə-hissə ödəməli idi, lakin cavabdeh üzərinə götürdüyü öhdəlikləri tam yerinə yetirməmiş və onun xx.xx.2023-cü il tarixə 3864,12 ABŞ dolları məbləğində ödənilməmiş kredit borcu yaranmış və bu xx.xx.2023-cü il tarixli maliyyə arayışı ilə öz təsdiqini tapmışdır. Belə ki, maliyyə arayışı üzrə cavabdehin müqavilə üzrə əsas borcu 921,38 ABŞ dolları, faiz borcu 247,58 ABŞ dolları, cərimə borcu 2558,95 ABŞ dolları, gecikdirilmiş vaxt üçün illik 5%-lə hesablanmış borcun məbləği isə 136,11 ABŞ dolları təşkil edir. İş materiallarının 40-cı səhifəsində xx.xx.2016-xx.xx.2019-cu il tarixləri üzrə hesabdan çıxarışdan müəyyən edilir ki, xx.xx.2019-cu il tarixdə Fərmana əsasən 2560,67 manat kompensasiya ödənişi aparılmış, əsas borcdan 787,89 manat, nəzarətdən ödəniş 1772,78 manat qeyd edilmişdir. İş materiallarının 49-cı səhifəsində xx.xx.2019-xx.xx.2023-cü il tarixləri üzrə hesabdan çıxarışdan müəyyən edilir ki, 921,38 ABŞ dolları əsas borc qalığı mövcuddur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" 28 fevral 2019-cu il tarixdə 551 nömrəli Fərmanı üzrə kompensasiyanın ödənilməsi haqqında sənəddən müəyyən edilir ki, Cavabdeh2 İddiaçı ASC-də olan kredit borcu üzrə əsas borc 4127,01 manat olmuş, 2566,67 manat məbləğində kompensasiya hesablanmış, qalıq borc məbləği 1560,34 manat olmuşdur. Cavabdeh borcunu ödəmədiyindən tərəflər arasında hazırkı mübahisə yaranmış və iddiaçı məhkəməyə müraciət edərək iddiasını onunla əsaslandırmışdır ki, cavabdeh öhdəliklərini icra etmədiyindən kredit müqaviləsi üzrə ödənilməmiş borcu qalmışdır. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra mətndə MPM) 284-5.1-ci maddəsinə əsasən Cavabdeh1 xx.xx.2023-cü il tarixdə, Cavabdeh2 xx.xx.2023-cü il tarixdə təqdim olunmuşdur. Cavabdehlər tərəfindən xx.xx.2023-cü il tarixdə iddia müddətinin tətbiqi barədə ərizə göndərilərək iddianın rədd edilməsi xahiş edilmişdir. Məhkəmə, MPM-in 284-5.3-cü maddəsinə əsasən, işə tərəflərin təqdim etdiyi sənədlər əsasında, məhkəmə baxışı keçirilmədən və tərəflər izahatları dinlənilmək üçün çağırılmadan baxmışdır. İddiaçı tərəfindən aşağıdakı sənədlər məhkəməyə təqdim olunmuşdur: Kredit müqaviləsi, kredit ödəniş cədvəli, maliyyə arayışı və digər sənədlər daxildir. Bu materialların məzmununa istinad edilir. Onlar məhkəmə araşdırmasının predmetini təşkil etmişlər. Əsaslandırma hissəsi: Məhkəmə iş üzrə təqdim olunmuş sənədləri hərtərəfli araşdıraraq, sübutların məcmusuna hüquqi qiymət verib hesab edir ki, iddia qismən təmin edilməlidir. Məhkəmə ilkin olaraq cavabdehlərin “iddia müddətinin tətbiqi barədə” ərizələrinə münasibətdə qeyd edir ki, iddia müddəti keçməmişdir. Belə ki, xx.xx.2020-ci tarixdə müqavilənin müddəti bitdiyindən həmin vaxtdan iddia müddəti hesablanmalıdır. Lakin iddiaçı 18 may 2023-cü il tarixdə ilkin mediasiya sessiyası üçün qarşı tərəfə təklif göndərmiş, həmin təklif 22 may 2023-cü il tarixdə Cavabdeh2 tərəfindən bildirişə imza atılmaqla qəbul edilmişdir. İddiaçı xx.xx.2023-cü il tarixdə mediasiya üçün müraciət etmiş və xx.xx.2023-cü il tarixdə ilkin mediasiya sessiyasında iştirak edilməməsi barədə arayış almışdır. Qanunvericiliyin tələblərinə əsasən mediasiya prosesi zamanı iddia müddətinin axımı dayandırıldığından xx.xx.2023-xx.xx.2023-ci il tarixləri aralığındakı dövr iddia müddətinə daxil edilmir. İddiaçı məhkəməyə xx.xx.2023-cü il tarixdə müraciət etmişdir. Odur ki, xx.xx.2020-ci ildən xx.xx.2023-cü il tarixədək müddət iddia müddəti daxilində olsa da, 18 may 2023-cü il tarixdən xx.xx.2023-cü il tarixədək dövr də iddia müddətinə daxil olmadığından və iddia müddəti ötürülməmişdir. Yəni iddia müddəti xx.xx.2020-ci il tarixdə başlamış, xx.xx.2023-cü il tarixdə bitmişdir. Lakin xx.xx.2023-cü il tarixdə mediasiya prosesi başladığından iddia müddətinin axımı dayanmış, həmin müddət isə 3 ildən az müddət olduğundan iddia müddəti ötürülməyibdir. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin (bundan sonra mətndə MM): 372.1. Başqa şəxsdən hər hansı hərəkəti yerinə yetirməyi və ya yerinə yetirməkdən çəkinməyi tələb etmək hüququna müddət şamil edilir. 373.2. Müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti üç il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə iddia müddəti isə altı ildir. 377.1. İddia müddətinin axımı şəxsin öz hüququnun pozulduğunu bildiyi və ya bilməli olduğu gündən başlanır. Bu qaydadan istisnalar bu Məcəllə ilə müəyyənləşdirilir. MM-nin 379.1.6. tərəflər arasında yaranmış mübahisə üzrə mediasiya prosesi tətbiq edildikdə iddia müddətinin axımı dayandırılır. MM-nin 379.4-1. Mediasiya prosesinin tətbiqi ilə əlaqədar dayandırılmış iddia müddətinin axımı “Mediasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə müəyyən edilmiş tarixdən davam edir. “Mediasiya haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 35.1-ci maddəsinə əsasən mediasiya prosesinin tətbiqi tərəflər arasında mübahisə üzrə qanunla nəzərdə tutulan iddia müddətinin axımının dayandırılmasına səbəb olur. MM-in: 385.1. Öhdəliyə əsasən bir şəxs (borclu) başqa şəxsin (kreditorun) xeyrinə müəyyən hərəkəti etməlidir, məsələn, pul ödəməli, əmlak verməli, iş görməli, xidmətlər göstərməli və i.a. və ya müəyyən hərəkətdən çəkinməlidir, kreditorun isə borcludan vəzifəsinin icrasını tələb etmək hüququ vardır. 386.1. Öhdəliyin zərər vurulması, əsassız varlanma və ya bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər əsaslar nəticəsində əmələ gəlməsi halları istisna olmaqla, öhdəliyin əmələ gəlməsi üçün onun iştirakçıları arasında müqavilə olmalıdır.
442. Öhdəliyin icra edilməməsi dedikdə onun pozulması və ya lazımınca icra edilməməsi (vaxtında icra edilməməsi, mallarda, işlərdə və xidmətlərdə qüsurlarla və ya öhdəliyin məzmunu ilə müəyyənləşdirilmiş digər şərtləri pozmaqla icra edilməsi) başa düşülür. 448.1. Əgər bu Məcəllə ilə və müqavilə ilə ayrı qayda müəyyənləşdirilməyibsə, borclu onun risk dairəsinə daxil olan öhdəliklərin icra edilmədiyi bütün hallar üçün cavabdehdir. 448.2. Borclu öz öhdəliklərinin hər bir təqsirli pozuntusu (hərəkət və ya hərəkətsizlik) üçün məsuliyyət daşıyır. Borclunu təqsirə görə, yəni qərəzə və ya kobud ehtiyatsızlığa görə məsuliyyətdən qabaqcadan azad etmək olmaz. 470.1. Zaminlik müqaviləsi üzrə zamin başqa şəxsin kreditoru qarşısında həmin şəxsin öz öhdəliyini tamamilə və ya hissə-hissə icra etməsi üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürür. 470.2. Zaminlik müqaviləsi gələcəkdə yaranacaq öhdəliyin təmin edilməsi üçün də bağlana bilər. 472.1. Borclu zaminliklə təmin edilmiş öhdəliyi icra etmədikdə və ya lazımınca icra etmədikdə, əgər bu Məcəllədə və ya zaminlik müqaviləsində zaminin subsidiar məsuliyyəti nəzərdə tutulmayıbsa, zamin və borclu kreditor qarşısında birgə məsuliyyət daşıyırlar. 739.1. Borc müqaviləsinə görə, iştirakçılardan biri (borc verən) pula və ya digər əvəz edilən əşyalara mülkiyyət hüququnu digər iştirakçıya (borc alana) keçirməyi öhdəsinə götürür, digər iştirakçı (borc alan) isə aldıqlarını müvafiq olaraq pul və ya eyni keyfiyyətdə və miqdarda olan eyni növlü əşyalar şəklində borc verənə qaytarmağı öhdəsinə götürür. 739.2. Borc müqaviləsinin predmeti hər hansı pul məbləği olduqda, o, kredit müqaviləsi adlandırılır. Müstəqil peşə fəaliyyəti şəklində pul borc verməklə məşğul olan şəxslər əlavə olaraq peşəkarlıq qaydasında kreditlər verilməsi haqqında müddəaları gözləməlidirlər. Məhkəmə araşdırması zamanı müəyyən edildiyi kimi, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsinə əsasən bank tərəfindən Cavabdeh2 dövriyyə vəsaitinin artırılması məqsədilə 24 ay olan müddətinə 5800 ABŞ dolları kredit verilmiş, borcalan kredit borcunu və müqavilə ilə müəyyən edilmiş qrafikə uyğun olaraq illik 31,116 % olmaqla faiz borcunu ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. xx.xx.2014-cü il tarixli 210004678/ZM nömrəli zaminlik müqaviləsi ilə "xxxx" ASC Zamin Cavabdeh1 arasında Cavabdeh2 ilə 5800 ABŞ dolları məbləğində kredit borcunun qaytarılmasının təminatı olaraq müqavilə zaminlik müqaaviləsi bağlanmışdır. xx.xx.2015-ci il tarixli Əlavə Sazişdən görünür ki, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə kreditorun borclana verdiyi kreditin qalıq məbləği 3762.6 ABŞ dolları təşkil edir. Ödəniş qrafiki tərtib edilərək müddət xx.xx.2017-ci ilədək müddətinə uzadılmışdır. xx.xx.2017-ci il tarixli Əlavə Sazişdən görünür ki, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə verilən kredit restruktruzasiya edilmiş, borcalanın kreditor qarşısındakı kredit öhdəliyinin qalığı 2952.12 ABŞ dolları əsas borc, 1526,54 ABŞ dolları faiz borcu, 873,3 ABŞ dolları cərimə borcu təşkil etmişdir. Ödəniş qrafiki tərtib edilərək kredit borcunun qaytarılma müddəti xx.xx.2020-ci il tarixədək uzadılmışdır. Həmin müqavilə üzrə ödəniş qrafiki üzrə ödənişlər kreditor tərəfindən 1 ABŞ dolları = 1,4 AZN məzənnəsi əsas götürülməklə qəbul edilir. xx.xx.2017-ci il tarixli 02 X1 görünür ki, xx.xx.2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə qalıq qalan 2952.12 ABŞ dolları əsas borc, 1526,54 ABŞ dolları faiz borcu, 873,3 ABŞ dolları cərimə borcu məbləğində Cavabdeh2 kredit borcu ilə bağlı bağlanmış zaminlik müqaviləsinin müddəti xx.xx.2020-ci il müddətinə uzadılmışdır. İş materiallarına əlavə edilmiş maliyyə arayışından görünür ki, qrafiklər üzrə borcun ödənilməsi sonuncu ödəniş isə əlavə saziş üzrə xx.xx.2020-ci il tarixdən gec olmayaraq həyata keçirilməli, cavabdeh borcunu hər ay hissə-hissə ödəməli idi, lakin cavabdeh üzərinə götürdüyü öhdəlikləri tam yerinə yetirməmiş və onun xx.xx.2023-cü il tarixə 3864,12 ABŞ dolları məbləğində ödənilməmiş kredit borcu yaranmış və bu xx.xx.2023-cü il tarixli maliyyə arayışı ilə öz təsdiqini tapmışdır. Belə ki, maliyyə arayışı üzrə cavabdehin müqavilə üzrə əsas borcu 921,38 ABŞ dolları, faiz borcu 247,58 ABŞ dolları, cərimə borcu 2558,95 ABŞ dolları, gecikdirilmiş vaxt üçün illik 5%-lə hesablanmış borcun məbləği isə 136,11 ABŞ dolları təşkil edir. Məhkəmə hesab edir ki, iddia tələbi əsas borclu olan Cavabdeh2 921,38 ABŞ dolları məbləğində pulun tutulması hissəsində təmin edilməli, digər hissələrdə rədd edilməlidir. Kredit borcuna münasibətdə qeyd edilməldir ki, Azərbaycan Respublikasında əhalinin rifahını yüksəltmək, sosial müdafiəsini və layiqli həyat səviyyəsini təmin etmək dövlətin sosial-iqtisadi inkişaf konsepsiyasının prioritetlərindən olmasını, qlobal iqtisadi və maliyyə böhranının ölkə iqtisadiyyatına təsirlərinin əhalinin müəyyən qrupunun ödəmə qabiliyyətinin zəifləməsinə, bunun da nəticəsində, kredit təşkilatlarından xarici valyutada borc almış vətəndaşların bank sistemi qarşısında vaxtı keçmiş kreditlər üzrə öhdəliklərinin artmasına və bu öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı məsələlərə məhkəmə müstəvisində baxılma hallarının çoxalmasını və sair halları nəzərə alan ölkə başçısı tərəfindən, dünya bazarında neftin qiymətinin 3-4 dəfə azalması ilə bağlı baş vermiş devalvasiya nəticəsində fiziki şəxslərin xarici valyutada olan kreditləri üzrə onların üzləşdiyi maliyyə itkisini qarşılamaq, o cümlədən problemli kreditlər məsələsinin həllinə dövlət dəstəyini təmin etmək məqsədilə "Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" 28 fevral 2019-cu il tarixdə 551 nömrəli Fərman imzalanmışdır. Həmin Fərmana əsasən, güzəştli kredit dedikdə fiziki şəxslərin vaxtı keçmiş kredit borclarının restrukturizasiyası məqsədilə onlara banklar tərəfindən illik faiz dərəcəsi 1 faiz, banklara isə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən illik faiz dərəcəsi 0,1 faiz olmaqla 5 il (1 il güzəşt müddəti ilə) müddətinə verilən kreditlər, faizlərin silinməsi dedikdə vaxtı keçmiş kredit borcları üzrə hesablanmış faizlərin və dəbbə pulunun (cərimə, penya) silinməsi başa düşülür. Fərmanın 3-cü bəndinə əsasən Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı ilə birlikdə bu Fərmanın 1-ci hissəsində göstərilən tələblər nəzərə alınmaqla, fiziki şəxslərin xarici valyutada olan kreditlərinin əsas məbləğinin devalvasiya nəticəsində manatla artmış hissəsinin ödənilməsi mexanizmini (qaydasını), habelə həmin məbləğə hesablanmış faiz və dəbbə pulu (cərimə, penya) üzrə tətbiq ediləcək güzəştləri müəyyən edərək, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti ilə razılaşdırmaqla on beş gün müddətində təsdiq etməli, bu Fərmanın 1-ci hissəsinə əsasən ediləcək ödənişin ümumi məbləğini, ödəniş ediləcək fiziki şəxslərin siyahısını və hər bir fiziki şəxsə ödəniləcək vəsaitin məbləğini qırx beş gün müddətində müəyyən edərək və bu barədə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyinə və Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankına məlumat verməlidir. Fərmanın 5-ci bəndinə əsasən Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankına tövsiyə edilmişdir ki, bu Fərman qüvvəyə mindiyi tarixə fiziki şəxslərin xarici valyutada əsas məbləği 10 000 (on min) ABŞ dollarınadək, milli valyutada isə 17 000 (on yeddi min) manatadək olan kreditlər üzrə vaxtı keçmiş kredit borclarının restrukturizasiyası məqsədilə, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasının müraciəti əsasında, banklara 682 000 000,0 (altı yüz səksən iki milyon) manat məbləğinədək dövlət zəmanəti ilə təmin edilmiş güzəştli kredit verilməsini, bu Fərmanın 5.1-ci bəndində nəzərdə tutulan tədbirlər nəticəsində bankların valyuta mövqeyinin pisləşməsinin qarşısını almaq məqsədilə ayrılmış kreditin hesabına banklara, onların müraciəti əsasında 215 000 000,0 (iki yüz on beş milyon) ABŞ dolları dəyərinədək xarici valyutada ifadə olunmuş, illik faiz dərəcəsi 0,5 faiz olmaqla qiymətli kağızların verilməsini, bu Fərmandan irəli gələn digər tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin etsin. Fərmanın 6-cı bəndinə əsasən banklara bu Fərmanın 7.1-ci bəndində nəzərdə tutulan siyahı üzrə vaxtı keçmiş kredit borcu olan fiziki şəxslərə yeni güzəştli kredit müqaviləsi bağlanmasını təklif etmələri, fiziki şəxslərin vaxtı keçmiş kredit borclarının restrukturizasiya olunacağını nəzərə alaraq, banklar bir ay müddətində həmin kreditlərə hesablanmış faizlərin silinməsini və məhkəmədə olan işlərin geri çağırılmasını, borcları restrukturizasiya olunmuş fiziki şəxslərin borc yükünün yüngülləşdirilməsini təmin edən digər tədbirlər görsünlər. Fərmanın 8.3-cü bəndinə əsasən bu Fərmanın 5-ci və 7-ci hissələrində fiziki şəxslərin kredit borcları dedikdə onların 2012-ci il yanvarın 1-dən bu Fərman qüvvəyə mindiyi günədək bağlanmış kredit müqavilələrinə əsasən bütün banklara və ləğvetmə prosesində olan banklara əsas kredit borclarının qalıq məbləğinin cəmi nəzərdə tutulur. Fərmanın 8.6-cı bəndinə əsasən vaxtı keçmiş kredit borcu dedikdə fiziki şəxslərlə 2012-ci il yanvarın 1-dən bu Fərman qüvvəyə mindiyi günədək bağlanmış kredit müqavilələri üzrə əsas məbləğin və (və ya) faiz borclarının ödənilməsi 360 gündən çox gecikdirilmiş borclar nəzərdə tutulur. Məhkəmə həmin Fərmanın qəbul edilməsi məqsədlərini nəzərə alaraq hesab edir ki, Fərmanın tələblərinin təkcə xarici valyutada alınmış kreditlərə deyil, milli valyutada olan kredit borclarına da şamil edilə biləcəyi istisna olunmur. Fərmanda problemli kreditlərlə bağlı məsələlərin həlli ilə bağlı bütün banklara müvafiq dövlət vəsaitinin ayrılmasının qeyd edilməsinə baxmayaraq, Bankın Fərmanda qeyd edilən müddəaları nəzərə almadan yenidən hazırkı vaxta kimi mövcud borcun tələbi barədə iddia ilə məhkəməyə müraciətinin tam olaraq təmin edilməsi qanuni və ədalətli hesab edilə bilməz. Belə ki, qeyd edilən Fərmanda Banklar üçün dövlət büdcəsindən ayrılan maliyyə vəsaiti nəzərə alınaraq banklar tərəfindən kredit borcu olan şəxslərlə güzəştli şərtlərlə yeni müqavilələrin bağlanması ilə bərabər, faiz və cərimə məbləğlərinin silinməsi də qeyd edilmişdir. Bu səbəbdən məhkəmə qeyd edilən Fərmanın tələblərini nəzərə almaya bilməz. Məhkəmə hesab edir ki, ölkə başçısının yuxarıda qeyd edilən Fərmanı hazırkı iş üzrə cavabdehə münasibətdə xarici valyutada olan kreditinin əsas borc məbləğinin güzəşt edilməsi qaydasını, habelə həmin məbləğə hesablanmış faiz və dəbbə pulu (cərimə, penya) üzrə tətbiq ediləcək güzəştləri müəyyən etdiyindən, restrukturizasiyaya təklif olunması üçün müəyyən edilmiş kredit məbləğinin restrukturizasiya olunmamasını nəzərə alaraq, iddia tələbini restrukturizasiya olunması təklif olunan əsas borc məbləği həddində təmin edilməsi qanuni və ədalətli hesab edilməlidir. Məhkəmə müəyyən edir ki, iş materiallarının 40-cı səhifəsində xx.xx.2016xx.xx.2019-cu il tarixləri üzrə hesabdan çıxarışdan müəyyən edilir ki, xx.xx.2019-cu il tarixdə Fərmana əsasən 2560,67 manat kompensasiya ödənişi aparılmış, əsas borcdan 787,89 manat, nəzarətdən ödəniş 1772,78 manat qeyd edilmişdir. İş materiallarının 49-cı səhifəsində xx.xx.2019-xx.xx.2023-cü il tarixləri üzrə hesabdan çıxarışdan müəyyən edilir ki, 921,38 ABŞ dolları əsas borc qalığı mövcuddur. Məhkəmə müəyyən etmişdir ki, qeyd edilən hesabdan çıxarş olan maliyyə sənədində göstərilən Fərman-Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" 28 fevral 2019-cu il tarixdə 551 nömrəli Fərmanı nəzərdə tutulur. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında" 28 fevral 2019-cu il tarixdə 551 nömrəli Fərmanı üzrə kompensasiyanın ödənilməsi haqqında sənəddən müəyyən edilir ki, Cavabdeh2 İddiaçı ASC-də olan kredit borcu üzrə əsas borc 4127,01 manat olmuş, 2566,67 manat məbləğində kompensasiya hesablanmış, qalıq borc məbləği 1560,34 manat olmuşdur. Qeyd edilən Fərmanın məqsədləri üçün müvafiq maliyyə vəsaiti ayrıldığından və Banklara faiz və cərimə borclarının silinməsi və güzəştli müddətlə əsas borca münasibətdə yeni müqavilələrin bağlanması qeyd edildiyindən hazırkı tələbin əsas borc məbləği hissəsində təmin edilməsi qanuni və ədalətlidir. Belə ki, kredit müqaviləsinin xarici valyutada olması, 2014-cü il tarixli kredit müqaviləsi üzrə öhdəliyin 2015-ci ildə və 2017-ci illərdə iki dəfə restruktrizasiya olunması nəzərə alınarsa, eyni zamanda qeyd edilən borcun ABŞ dolları olmasına baxmayaraq yuxarıda qeyd edilən Fərmanın tələblərinə uyğun restruktrizasiya olunması, cavabdeh əsas borc alana kompensasiya verilməsi bir daha onu təsdiq edir ki, hazırkı kredit borcu qeyd edilən Fərmanın təsir dairəsinə düşmüşdür. Lakin hazırkı borc üzrə qalıq qalan əsas borca münasibətdə Fərmanın tələbləri tam təmin edilməmişdir. Belə ki, Həmin Fərmana əsasən, güzəştli kredit dedikdə fiziki şəxslərin vaxtı keçmiş kredit borclarının restrukturizasiyası məqsədilə onlara banklar tərəfindən illik faiz dərəcəsi 1 faiz, banklara isə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən illik faiz dərəcəsi 0,1 faiz olmaqla 5 il (1 il güzəşt müddəti ilə) müddətinə verilən kreditlər, faizlərin silinməsi dedikdə vaxtı keçmiş kredit borcları üzrə hesablanmış faizlərin və dəbbə pulunun (cərimə, penya) silinməsi başa düşülür. Kompensasiya sənədində qeyd edilən güzəştlərlə bağlı təklif göndərilmiş, lakin müvafiq müqavilənin bağlanması ilə bağlı məhkəməyə məlumat verilməmişdir. Eyni zamanda, müqavilə bağlansaydı əsas borca münasibətdə iddiaçı illik 1% hesablamaqla faiz borcu tələb edə bilərdir. Hazırkı kredit borcu üzrə borc götürən olan cavabdehlə qeyd edilən şərtlərlə müqavilə bağlanmamış, əksinə müqavilə bank öz qaydalarına uyğun müddəti uzatmaqla faiz və cərimə borcunu da hesablamışdır. Qeyd edilənlər nəzərə alınarsa həmin kredit borcu özlüyündə problemli kredit olmuş, kredit borcunun qalıq məbləği də həmin Fərmanın təsir dairəsinə düşür. Ona görə də iddiaçı Bank tərəfindən tətbiq edilən əsas borc istisna olmaqla tətbiq edilmiş bütün faizlər nəzərə alınamamlıdır. Halbuki bu halları bank özü nəzərə almaqla yeni müqavilə bağlamalı idi. Bu tələb yerinə yetirlmədiyindən məhkəmə tərəfindən qeyd edilən Fərmanın tələbləri hazırkı iş üzrə tətbiq edilməlidir. Ona görə də qeyd ediənlərə əsasən məhkəmə hazırkı tələb üzrə əsas borcun qalığı olan 921,38 ABŞ dolları əsas borca münasibətdə iddianın təmin edilməsi nəzticəsinə gəlir. Məhkəmə borcun zamin qismində işə cəlb olunmuş Cavabdeh1 tutulması hissəsinə münasibətdə qeyd edir ki, hazırki iddia tələbi üzrə iddiaçı əsas borcludan əsas borcun tutulması hissəsində haqlı olsa da, digər cavabdeh olan zamindən borcun tutulmasını tələb etməkdə haqlı deyildir. Belə ki, Mülki Məcəllənin 477.0.4-cü maddəsində nəzərdə tutulan kəsici müddətin keçməsi ilə bağlı müddəa tətbiq edilməlidir. Həmin maddəyə əsasən zaminlik müqaviləsində göstərilmiş onun verilmə müddəti qurtardıqda, belə müddət təyin edilmədikdə zaminliyə onun təmin etdiyi öhdəliyin icrası vaxtının çatdığı gündən bir il ərzində kreditorun zaminə qarşı iddia irəli sürmədiyi halda xitam verilir. Əsas öhdəliyin icrası müddəti göstərilmədikdə və müəyyənləşdirilə bilmədikdə və ya tələbetmə məqamı ilə müəyyənləşdirilə bildikdə zaminliyə zaminlik müqaviləsinin bağlandığı gündən iki il ərzində kreditorun zaminə qarşı iddia irəli sürmədiyi halda xitam verilir. Tərəflər arasında bağlanmış xx.xx.2014-cü il tarixli zaminlik müqaviləsinin 5.1.4-cü bəndində də qeyd edilir ki, zaminliyə onun təmin edildiyi öhdəliyin icrası vaxtının çatdığı gündən 1 il ərzində Kreditorun Zaminə qarşı iddia irəli sürmədiyi halda zaminliyə xitam verilir. Zaminlik müqaviləsinin müddəti xx.xx.2020-ci il tarixədək uzadıldığından və həmin müddətdən sonrakı yəni məhkəməyə müraciət edənədək 1 ildən artıq müddət keçmişdir. Maddənin məzmunudan görünür ki, zaminliyin verilməsinin konkret müddəti göstərilə bilər və ya belə müddət müəyyən edilməyə bilər. Əgər müddət müəyyənləşdirilməmişdirsə, öhdəliyin icrası müddətinin çatdığı gündən bir il ərzində kreditorun zaminə qarşı iddia irəli sürmədiyi halda zaminliyə xitam verilməlidir. Məhkəmə Mülki Məcəllənin 477.0.4-cü maddəsinə əsaslanaraq hesab edir ki, zaminlik müqaviləsində xitam verilmə müddəti dəqiq müəyyən edilmişdir. Ona görə də iddia tələbi Cavabdeh1 münasibətdə də rədd edilməlidir. Qeyd olunanlara əsasən məhkəmə hesab edir ki,iddia tələbi əsas borclu Cavabdeh2 əsas borc olan 921,38 ABŞ dollarının tutulması hissəsində təmin edilməli, faiz və cərimə məbləğlərinin ödənilməsi hissəsində rədd edilməlidir. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 119.1-ci maddəsinə görə məhkəmə xərcləri ödənilmiş tələblərin məbləğinə münasib olaraq işdə iştirak edən şəxslərə aid edilir. İddia tələbi qismən təmin edilsə də, əsas borca münasibətdə tələb təmin edildiyindən ödənilməmiş 921,38 ABŞ dollarına münasibətdə Azərbaycan manatı ilə 1 565,7 manata münasibətdə 35,65 manat dövlət rüsumu Cavabdeh2 tutularaq dövlət büdcəsinə ödənilməlidir. Həmçinin, iddiaçı tərəfindən ödənilmiş 100 manat mediasiya xərcinin təmin edilən iddia tələbinə münasibətdə 23,83 manat cavabdehdən iddiaçı ləğv prosesində olan İddiaçı ASC-nin xeyrinə tutulmalı, 76,16 manat isə iddiaçıya aid edilməlidir.
Nəticəvi hissə: Yuxarıda göstərilənlərə əsasən, Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 216-220, 284-6 və 360-cı maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə qət etdi: İddia qismən təmin edilsin. Cavabdeh2 921,38 ABŞ dolları ödəniş gününə Azərbaycan manatı ilə əsas borc və 23,83 manat mediasiya xərci tutularaq iddiaçı ləğv prosesində olan İddiaçı ASC-yə ödənilsin. İddia qalan hissələrdə rədd edilsin. Cavabdeh2 35,65 manat ödənilməmiş dövlət rüsumu tutularaq dövlət büdcəsinə ödənilsin. Qətnamədən, rəsmi qaydada verildiyi gündən 1 (bir) ay müddətində Şəki Kommersiya Məhkəməsi vasitəsi ilə (Elektron Məhkəmə İnformasiya Sistemində yaradılmış Elektron Kabinetdən istifadə edilməklə) Şəki Apellyasiya Məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilə bilər. Hakim: Mübariz Hüseynov