Sumqayıt Kommersiya Məhkəməsi Qətnamə — İş №e-2-2(119)-960/2021

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Sumqayıt şəhəri İş № e-2-2(119)-960/2021 28.09.2021 Sumqayıt Kommersiya Məhkəməsi Sumqayıt Kommersiya Məhkəməsinin hakimi Məmmədov Zahid Tahir oğlu, Abdulrəhimov Kamran Hüseyn oğlunun katibliyi, iddiaçının nümayəndəsi X8, cavabdehin nümayəndəsi və vəkili X9 iştirakları ilə, iddiaçı "X16 X1" X14 cavabdeh X4 qarşı maddi ziyanın ödənilməsi tələbinə dair iddia ərizəsi üzrə işə Sumqayıt Kommersiya Məhkəməsinin inzibati binasında açıq məhkəmə iclasında baxaraq, MÜƏYYƏN E T D İ: Təsviri hissə: İddiaçı cavabdehə qarşı maddi zərərin ödənilməsi tələbinə dair iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, cavabdeh X2 “Qaraçay” yatağından faydalı qazıntıların qanunsuz hasilatı nəticəsində 43050 (qırx üç min əlli) manat məbləğində dövlətə vurulmuş maddi zərərin alınıb, X3 üzrə Dövlət Fondunun hesabına ödənilməsi və 30 (otuz) manat dövlət rüsumunun iddiaçının xeyrinə tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, “Su ehtiyatlarından səmərəli istifadənin təmin edilməsinə dair 2020-2022-ci illər üçün Tədbirlər planı”na uyğun olaraq iddiaçı tərəfindən su hövzələrində yerləşən yataqlara baxış keçirilən zaman “Qaraçay” yatağında 06 avqust 2018-ci il tarixli, 01047 saylı “Dağ-mədən ayırması” Aktı (DMAA) ilə X6 tərəfindən ona ayrılmış 3 ha yer təki sahəsindən kənarda 12300 m3 qum-çınqıl qarışığı hasil edildiyi aşkar edilmişdir. Baxış zamanı xüsusi texnikanın işləməsi və çıxarılmış faydalı qazıntıların ərazidən daşınması müşahidə edilmişdir. Bu barədə qanunvericiliyə uyğun olaraq baxış aktı tərtib edilmişdir, fotoşəkillər çəkilmişdir. Əraziyə keçirilən monitorinq zamanı mərz nişanlarının mövcud olmadığı müəyyən olunmuşdur. İstismar işləri fiziki şəxsə verilmiş sahənin daxilində 1,4 ha sahədə orta istismar dərinliyi 8 metr olmaqla 112000 m3, xaricində isə 0,41 ha sahədə orta istismar dərinliyi 3 m olmaqla 12300 m3 həcmində hasilat aparılmışdır. 07 oktyabr 2020-ci il tarixdə keçirilmiş monitorinqin nəticələrinə uyğun olaraq X10 23/20 nömrəli, 23 dekabr 2020-ci il tarixli Qərarı ilə cavabdehin fəaliyyəti 25.03.2021-ci il tarixədək dayandırılmışdır. Eyni zamanda aparılmış qanunsuz hasilat nəticəsində dövlətə vurulmuş maddi ziyanın pretenziya qaydasında ödənilməsi tələb edilmiş, lakin cavabdeh tərəfindən ziyanın ödənilməsi ilə bağlı heç bir tədbir görülməmişdir. Cavabdeh tərəfindən yer təkindən istifadə hüququn dayandırılmasına əsas olan halların aradan qaldırılmadığından və dövlətə dəymiş maddi ziyan ödənilmədiyindən “Yerin təki haqqında” Qanunun 19-cu maddəsinin 6-cı bəndinə və “Lisenziyalar və icazələr haqqında” Qanunun 26.1.7-ci maddəsinə əsasən yerin təkindən istifadə hüququ (Dağ-mədən ayırması aktı) X10 27 may 2021-ci il tarixli, 84 nömrəli qərarı ilə ləğv edilmişdir. Qanunsuz hasilat nəticəsində dövlətə vurulmuş maddi ziyanın məbləği Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2020-ci il 29 mart tarixli, 119 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında yayılmış faydalı qazıntı yataqlarının qanunsuz işlənməsi nəticəsində dəymiş ziyana görə Normativlər”ə uyğun olaraq hesablanmışdır: 12300 m3 * 5 manat * 0.7 = 43050 manat. Ümumilikdə 43050 (altmış yeddi min dörd yüz səksən) manat məbləğdə ziyan müəyyən edilmişdir. Məhkəmə iclasında iştirak edən iddiaçının nümayəndəsi S.Şirinov iddia ərizəsinin məzmununa uyğun izahat verərək iddianın təmin edilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Məhkəmə iclasında iştirak edən cavabdehin nümayəndəsi və vəkili A.Vəliyev iddia tələbinə etiraz edərək, “Dağ-mədən ayırması” Aktının cavabdehin adına qanunsuz rəsmiləşdirildiyini, onun qeyd edilən akt əsasında ayrılmış sahədə fəaliyyət göstərmədiyini, aktın tərtib edildiyi vaxt və hazırda da müvafiq sahədə vergi ödəyicisi kimi fəaliyyət göstərmədiyini, faktiki olaraq qum-çınqıl hasilatı fəaliyyətinin Xoşbəxt Cəfərov adlı şəxs tərəfindən həyata keçirildiyini, iddiaçının əməkdaşları tərəfindən aparılan yoxlamanın dövlət reyestrində qeydə alınmadığını bildirmiş və iddianın təmin edilməməsini xahiş etmişdir. Əsaslandırıcı hissə Məhkəmə iş materiallarını tədqiq edib, tərəflərin nümayəndələrinin izahatlarını dinləyib, məhkəmə tədqiqatı zamanı toplanmış sübutların məcmusuna qiymət verərək, hesab edir ki, aşağıda göstərilənlərə əsasən iddia rədd edilməlidir. İddiaçının nümayəndəsi tərəfindən təqdim edilmiş Quba Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 22 dekabr 2004-cü il tarixli, 298 saylı Sərəncamının ləğvi və X.Cəfərova qum-çınqıl karxanasının yaradılması və xammaldan istifadə məqsədilə ərazinin ayrılması barədə 31 may 2017-ci il tarixli, 85 saylı Sərəncamından Çıxarışın surətindən görünür ki, Qaraçay kəndi ərazisindən 1,5 ha və xammaldan istifadə etmək məqsədilə Qaraçay çayı yatağının X13 Ərazi Dairəsində yerləşən hissəsindən 3 ha ərazi X5 istifadəsinə verilmişdir. 06.08.2018-ci il tarixli, 01047 saylı “Dağ-mədən ayırması” Aktı (DMAA) ilə X4 Quba rayonu ərazisində “Qaraçay” qumçınqıl yatağında 3 hektar sahədə qum-çınqıl hasilatı məqsədi ilə yerin təkindən istifadə edilməsi üçün 5 il müddətinə icazə verilmişdir. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin X16 X1 İdarə Heyətinin 27.05.2021-ci il tarixli, 84 nömrəli Qərarı ilə cavabdehin yerin təkindən istifadə hüququ ləğv edilmişdir. İddia ərizəsində istinad olunan, iddiaçının əməkdaşları tərəfindən tərtib edilmiş 07.10.2020-ci il tarixli, 63274 saylı aktda qeyd edilmişdir ki, Quba Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının 24.01.2020-ci il tarixli, 13 saylı Sərəncamı ilə torpaq sahəsi X7 verilmiş, lakin 01047 saylı “DMAA” Aktı 06.08.2018-ci ildə cavabdehə verilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki. Quba Rayon İcra Hakimiyyətinin verdiyi torpaq sahəsinin daxilində istismar işləri aparılır. 1-ci istismar sahəsində 1 ha-da orta istismar dərinliyi 4 m olmaqla, ümumi hasil edilmiş həcm 40000 m3, 2-ci istismar sahəsində 1,40 ha-da orta istismar dərinliyi 8 m olmaqla, ümumi hasil edilmiş həcm 112000 m3 təşkil edir. Əlavə olaraq qeyd edilmişdir ki, ayrılmış torpaq sahəsinin sərhədlərinin kənarında istismar işləri aparılmışdır. Ümumi 0,41 ha-da orta istismar dərinliyi 3-4 m olmaqla, ümumi hasil edilmiş həcm 12300 m3 təşkil edir. Ərazidə mərz nişanları mövcud deyil. Cavabdein nümayəndəsinin təqdim etdiyi, 3 saylı Ərazi vergilər İdarəsi tərəfindən verilmiş 13.09.2021-ci il tarixli arayışda vergi ödəyicisi olan cavabdeh E.Mustafayevin (VÖEN: **********) 23.07.2013-cü il tarixli arayışa əsasən İ Nügədi bələdiyyəsi ərazisində 1 ha ərazidə fəaliyyət göstərən **********-45001 kodlu qum-çınqıl istehsalı ilə məşğul olan təsərrüfat subyektinin vergi uçotuna alındığı, 13.02.2016-cı il tarixli ərizə ilə fəaliyyətinin fərdi xidmətlərin göstərilməsi fəaliyyət növünə dəyişdirilməsi, 03.08.2016-cı il tarixli ərizə əsasında **********-45001 kodlu “Qum-çınqıl karxanası” adlı təsərrüfat subyekti vergi uçotundan çıxarılması, 05.09.2016-cı il tarixli arayışa əsasən fəaliyyətinin 05.09.2016-cı il tarixdən 05.09.2021-ci il tarixədək dayandırıldığı göstərilmişdir. Məhkəmə qeyd edir ki, iddiaçının tələbi cavabdehə ayrılmış torpaq sahəsindən kənarda olan torpaq sahəsində aparılan hasilat işləri ilə bağlıdır, yəni iddiaçı cavabdeh tərəfindən ona ayrılmış 3 hektar yer təki sahəsindən kənarda 12300 m3 qum-çınqıl qarışığı hasil edildiyini bildirərək 49000 manat məbləğdə dövlətə vurulmuş maddi ziyanın ödənilməsini tələb edir. Bununla əlaqədar olaraq məhkəmə qeyd edir ki, hazırkı işdə müəyyən edilməli olan əsas məqam cavabdehin təqsirli və hüquqazidd hərəkətləri törədib-törətməmsini, habelə onların tələb edilən zərərlə səbəbli əlaqəsinin olub-olmamasıdır. Məhkəmə qeyd edir ki, mülki prosesdə qəbul edilmiş və sübut hüququnun tələbləri baxımından mühüm əhəmiyyətə malik olan formal həqiqət prinsiplərinə görə sübutların toplanması və təqdim edilməsi yükü bütünlüklə tərəflərin üzərinə düşür. Mülki Prosessual Məcəllə sübutetmə vəzifələrinin bölgüsünün ümumi qaydasını müəyyən edir. Bu qaydaya görə iş iştirakçıları tələb və etirazlarını əsaslandırdıqları faktlara istinad etməlidirlər. Məhkəmə öz istəyinə görə iş iştirakçısı olan bu və ya başqa şəxsi onun öz iddia və etirazlarını əsaslandırmaq üçün söykəndiyi halların və qanunla sübut etməli olduğu başqa halların sübut olunması yükündən azad edə, yaxud sübutetmə yükünü bölüşdürə bilməz. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 21.1-ci maddəsinə əsasən zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququna malik olan şəxs ona vurulmuş zərərin əvəzinin tam ödənilməsini tələb edə bilər, bu şərtlə ki, qanunda və ya müqavilədə zərərin əvəzinin daha az miqdarda ödənilməsi nəzərdə tutulmasın. Zərər dedikdə, hüququ pozulmuş şəxsin pozulmuş hüququnu bərpa etmək üçün çəkdiyi və ya çəkməli olduğu xərclər, əmlakından məhrum olması və ya əmlakının zədələnməsi (real zərər), habelə hüququ pozulmasaydı, həmin şəxsin adi mülki dövriyyə şəraitində əldə edəcəyi gəlirlər (əldən çıxmış fayda) başa düşülür (21.2-ci maddə). Delikt törətmiş şəxs mülki hüquq məsuliyyəti daşıyır (1096.2-ci maddə). Mülki Məcəllənin 21.2, 1096, 1097-ci maddələrinin mənasına görə zərərin ödənilməsi üçün aşağıdakı hüquqi əsaslar müəyyən edilməlidir: zərərin mövcud olması, zərərin qanunsuz hərəkət və yaxud hərəkətsizlik nəticəsində vurulması, zərərlə qanunsuz hərəkət və yaxud hərəkətsizlik arasında səbəbli əlaqənin olması, zərər vuran şəxsin təqsirli olması. Yalnız yuxarıda qeyd olunan əsaslar müəyyən olunduqda cavabdehin üzərinə zərərin ödənilməsi öhdəliyi qoyula bilər. Lakin, hazırkı işdə bu əsaslar müəyyən edilmir. Belə ki, vurulmuş zərər cavabdehə ayrılmış torpaq sahəsindən kənarda 12300 m3 qum-çınqıl qarışığı hasil edilməsi ilə bağlıdır. Belə olduğu halda kənarda aparılmış hasilat işlərinin məhz cavabdeh tərəfindən aparılmasını sübut etmək vəzifəsi iddiaçının üzərinə düşür. Cavabdehin nümayəndəsi iddianı qəbul etməmiş, vergi orqanı tərəfindən verilmiş yuxarıda qeyd edilən arayışa istinad etməklə cavabdehin ümumiyyətlə akt tərtib edilən dövrdə və ondan əvvəl də, qeyd edilən ərazidə qumçınqıl hasilatı ilə məşğul olmadığını bildirmişdir. Məhkəmə qeyd edir ki, iddia ərizəsində vurulduğu irəli sürülən maddi zərərin cavabdehin hərəkət, yaxud hərəkətsizliyi nəticəsində vurulması, iddiaçının cavabdehin hərəkəti (hərəkətsizliyi) ilə vurulduğu güman edilən zərərin meydana gəlməsi arasında səbəbli əlaqənin mövcud olması da sübut olunmalıdır. İddiaçı tərəf kənarda aparılmış hasilat işlərinin məhz cavabdeh tərəfindən aparıldığını hər-hansı mötəbər sübutla sübuta yetirə bilmədiyindən, onun dəymiş zərərin əvəzinin tələb edilməsi ilə bağlı iddiası əsassızdır. Bundan əlavə, “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların tənzimlənməsi və sahibkarların maraqlarının müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun 3.2-ci maddəsinə əsasən həmin Qanun və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktların tələblərinin pozulması ilə, o cümlədən yoxlamaların vahid məlumat reyestrində qeydə alınmadan aparılan yoxlamaların hüquqi nəticəsi yoxdur. Bu cür yoxlamaların gedişində aşkar edilmiş sahibkarlıq fəaliyyətinə dair məcburi tələblər müəyyən edən Azərbaycan Respublikası qanunlarının və onlara uyğun qəbul olunmuş digər normativ hüquqi aktların pozulması (bundan sonra - qanun pozuntusu) faktları ilə bağlı məsuliyyət tədbirləri tətbiq edilə bilməz. Həmin Qanunun 31.2-ci və 31.2.3-cü maddələrinə əsasən yoxlama aktında yoxlamaların vahid məlumat reyestrindən verilən kod qeyd edilir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 fevral 2011-ci il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Sahibkarlıq sahəsində aparılan yoxlamaların vahid məlumat reyestrinin forması və aparılması qaydası haqqında” Əsasnamənin 1.4-cü bəndinə əsasən Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərində hər hansı yoxlama (nəzarət) funksiyalarına malik icra hakimiyyəti orqanları, habelə dövlət mülkiyyətində olan və müvafiq xidmətlərin göstərilməsində inhisarçı mövqe tutan hüquqi şəxslər (bundan sonra – yoxlayıcı orqanlar) sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərində keçirdikləri bütün növ yoxlamaların (o cümlədən araşdırmaların, müayinələrin, monitorinqlərin, müşahidələrin, təftişlərin, nəzarətlərin, xronometrajların, reydlərin, baxışların və s.) bu Əsasnamə ilə müəyyən edilmiş müddətdə və qaydada Reyestrdə qeydiyyata alınmasını təmin etməlidirlər. Həmin Əsasnamənin 1.5-ci bəndinə əsasən sahibkarlıq sahəsində aparılan hər bir yoxlama Reyestrdə qeydiyyata alındıqdan sonra həyata keçirilə bilər. Həmin Əsasnamənin 5.2-ci bəndinə əsasən yoxlamanın keçirilməsi üçün yoxlayıcı orqanın vəzifəli şəxsi yoxlamanın qeydiyyata alınması barədə Reyestrdən çıxarışı sahibkarlıq fəaliyyəti subyektinə təqdim etməlidir. İşin müəyyən edilmiş hallarından, iddiaçının nümayəndəsinin izahatından və iş materiallarına əlavə edilmiş sənədlərdən görünür ki, iddiaçı 07.10.2020-ci il tarixdə keçirilmiş yoxlamanın qeydiyyata alınması barədə Reyestrdən çıxarışı cavabdehə təqdim etməmiş, cavabdeh barəsində yoxlamanın aparılması üçün qanunvericiliyin tələblərinə əməl etməmiş, aparılan yoxlama vahid məlumat reyestrində qeydə alınmamışdır. Eyni zamanda, təqdim edilmiş aktda göstərilmiş istismar sahəsindən kənarda istismar işlərinin aparılması ilə bağlı fotoşəkillər də hasilatın məhz cavabdeh tərəfindən, ona ayrılmış ərazidə, yaxud həmin ərazidən kənarda aparıldığını müəyyən etmək üçün mötəbər sübut kimi çıxış edə bilməz. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. Həmin Məcəllənin 77.1-ci maddəsinə əsasən hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. Bu Məcəllənin 88-ci maddəsində qeyd edilmişdir ki, məhkəmə sübutlara obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət verir. Heç bir sübutun məhkəmə üçün qabaqcadan müəyyən edilmiş qüvvəsi yoxdur. Həmin Məcəllənin 217.4-cü maddəsinə əsasən məhkəmə öz qətnaməsini yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlarla əsaslandırır. Şərh olunan xüsusatlara və istinad olunan hüquq normalarına əsasən məhkəmə hesab edir ki, iddia rədd edilməlidir. Nəticə hissəsi Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası Mülki-Prosessual Məcəlləsinin 216-220, 222, 227, 233, 358-360 və 362-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə QƏT ETDİ: İddia rədd edilsin. İddia ərizəsinin verilməsi üçün ödənilmiş 30 manat dövlət rüsumu iddiaçıya aid edilsin. Qətnamə tərəflərə rəsmi qaydada verildiyi gündən 1 (bir) ay müddətində Sumqayıt Kommersiya Məhkəməsi vasitəsi ilə Sumqayıt Apelyasiya Məhkəməsinə apelyasiya şikayəti verilə bilər. Qətnamədən şikayət verilmədikdə, qəbul edildiyi gündən 1 (bir) ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir. Hakim Zahid Məmmədov