Bakı Şəhəri Nəsimi Rayon Məhkəməsi Qətnamə — İş №2(006)-1672/2021

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Bakı şəhəri İş № 2(006)-1672/2021 13.04.2021 BAKI ŞƏHƏRİ NƏSİMİ RAYON MƏHKƏMƏSİ Hakim Xəlilov Ramin Adilxan oğlunun sədrliyi, Şahverdiyev Xandəmir Elman oğlunun katibliyi ilə Cavabdehin nümayəndəsi X11 iştirakı ilə, İddiaçı cavabdeh "Cavabdeh" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə qarşı «kredit müqavilələrinin və ipoteka müqaviləsinin etibarsız hesab edilməsi və pul» tələbinə dair iddia ərizəsi üzrə mülki işə açıq məhkəmə iclasında baxaraq, MÜƏYYƏN ETDİ: İddiaçı cavabdeh "Cavabdeh" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə qarşı «kredit müqavilələrinin və ipoteka müqaviləsinin etibarsız hesab edilməsi və pul» tələbinə dair iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət etmişdir. Tələb onunla əsaslandırılmışdır ki, iddiaçı, mərhum X8 arvadıdır. Murad Babayev xx xxxxxxxx 2010-cu il tarixdə vəfat etmişdir. xx.xx.2012-ci il tarixdə iddiaçı mərhumun yeganə hüquqi varisi kimi tanınmışdır. Bu barədə iddiaçının adına Bakı şəhəri 11 saylı Notariat Kontoru tərəfindən “Qanun üzrə vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə” verilmişdir. Həmin şəhadətnaməyə əsasən mərhum ərindən qalan miras əmlak, ona məxsus olmuş Bakı şəhəri, Səbail rayonu, Badamdar yolu, 3-cü yaşayış massivində yerləşən 0.03 ha torpaq sahəsidir. Sözügedən şəhadətnamə əsasında torpaq sahəsi üzərində iddiaçının mülkiyyət hüququ daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydiyyata alınmış və bu barədə adına ********** nömrəli çıxarış verilmişdir. 2019-cu ilin dekabr ayında pula ehtiyacı olduğuna görə, sözügedən torpaq sahəsini özgəninkiləşdirmək qərarına gəlmişdir. Həmin əmlaka dair alğı-satqı müqaviləsi bağlamaq istərkən müəyyən edilmişdir ki, torpaq sahəsi cavabdehin xeyrinə ipoteka ilə yüklü edilmişdir. Bununla bağlı iddiaçı, cavabdehə müraciət etmişdir. Cavabdehdən iddiaçıya bildirilmişdir ki, mübahisəli torpaq sahəsinə dair güya mərhum əri Murad Babayev və Bank arasında xx.xx.2008-ci il tarixdə ipoteka müqaviləsi bağlanmış və bu müqaviləyə əsasən torpaq sahəsi Bankın xeyrinə ipoteka ilə yüklü edilmişdir. Həmin ipoteka müqaviləsində göstərilmişdir ki, müqavilə Bankla (mərhum ərinin tanışı) X19 arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li, (əvvəllər tanımadığı) X14 ilə bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 275 №-li, (əvvəllər tanımadığı) X9 ilə bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 276 №-li, habelə mərhum əri ilə bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 277 №-li və (qardaşı) X1 bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 278 №-li kredit müqavilələri üzrə borcalanlar tərəfindən götürülmüş öhdəliklərin icrasının təminatı kimi bağlanmışdır. Bank və mərhum əri arasında kredit və ipoteka müqavilələrinin bağlanmasından iddiaçının ümumiyyətlə məlumatı olmamışdır. Mərhum, cavabdehdən kredit borcu götürməsi barədə evdə heç bir söz danışmamışdır. Bank tərəfindən iddiaçıya 2020-ci ilin sentyabr ayında ipoteka müqaviləsinin surəti verilsə də, çoxsaylı təkidlərinə baxmayaraq kredit müqavilələrinin verilməsindən imtina edilmişdir. O vaxt təcili pul vəsaitinə ehtiyacı olduğuna görə, torpaq sahəsinin satılması üçün əmlakın ipotekadan azad edilməsini xahiş etmişdir. Bankda isə iddiaçıya göstərilən kredit müqavilələri üzrə yaranmış yalnız əsas borcun ödənilməsi təqdirdə torpaq sahəsinin ipotekadan azad edilməsinə razılıq verəcəklərini bildirmişlər. İddiaçı da çıxılmaz vəziyyətdə olduğundan təklif olunan şərtlərlə müqavilə bağlanmasına razılıq vermişdir. Beləliklə də, Bank iddiaçını aldadarıq, onun ağır vəziyyətdə olmasından istifadə edərək, qeyd olunan kredit müqavilələri üzrə pul öhdəliklərini öz üzərinə götürməsi barədə 01 saylı razılaşma imzalamağa məcbur qalmışdır. Həmin Razılaşmanı bu yaxınlarda çoxsaylı təkidlərindən sonra 2020-ci ilin sentyabr ayında əldə etmişdir. Razılaşmanı oxuyanda iddiaçıya məlum olmuşdur ki, iddiaçı, Samir Hüseynliyə, İsmayıl Məmmədova və Teymur Bağırova ayrı-ayrılıqda hesablanmış 5000 ABŞ dolları, Vladimir Naumovla hesablanmış 1.250 ABŞ dolları, Murad Babayevə hesablanmış 2.500 ABŞ dolları məbləğində borcu ödəməyi, Bank isə kredit müqavilələri üzrə faiz borcunu bağışlayacağını, habelə mübahisəli torpaq sahəsini ipotekadan azad etməyi barədə öhdəliklər götürmüşlər. Razılaşma bağlandıqdan sonra iddiaçı xx.xx.2019-cu il tarixdə Banka cəmi 18.750 ABŞ dolları məbləğində pul ödəmişdir. Halbuki, mərhum əri cavabdeh Bankla kredit müqaviləsi bağlamasından və onun Banka borcu olmasından iddiaçıya heç bir məlumat verməmişdir. Daha sonra Bank torpaq sahəsi üzərində məhdudiyyəti götürdükdən sonra xx.xx.2019-cu il tarixdə iddiaçı ilə X15 arasında torpaq sahəsinə dair alğı-satqı müqaviləsi bağlanmışdır. Bu yaxınlarda, 2020-ci ilin yay aylarında iddiaçı, cavabdeh Banka əvəzinə 5.000 ABŞ dolları məbləğində ödədiyi Samir Hüseynli ilə rastlaşmış və söhbət əsnasında iddiaçıya məlum olmuşdur ki, Bank iddiaçını aldatmış, heç bir hüquqi əsas olmadan iddiaçıdan cəmi 18.750 ABŞ dolları məbləğində pul almışdır. Belə ki, Samir Hüseynlinin iddiaçıya bildirdiklərinə görə, onunla cavabdeh Bank arasında xx.xx.2009-cu il tarixdə 274 №-li kredit müqaviləsi bağlanmamış, o Bankdan hər hansı məbləğdə borc almamışdır. 2017-ci il tarixdə isə Bankdan ona zəng edilərək, onunla Bank arasında bir il müddətinə xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li kredit müqaviləsinin bağlandığını, həmin müqavilə üzrə onun ödənilməmiş borcunun olduğu bildirilmiş və borcun ödənilməsi ondan tələb olunmuşdur. Samir Hüseynli isə Bank qarşısında hər hansı öhdəlik götürmədiyinə görə, yaranmış mübahisə ilə bağlı Nəsimi Rayon Məhkəməsinə müraciət etmiş və onunla bağlanması qeyd olunan xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li kredit müqaviləsinin ləğv edilməsini və həmin müqavilə üzrə pul öhdəliyinə xitam verilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Samir Hüseynovun iddiası əsasında başlanmış mülki işin məhkəmə baxışı zamanı Məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmişdir ki, xx.xx.2009- cu il tarixli 274 №-li kredit müqaviləsi üzrə güya cavabdeh Bank tərəfindən Samir Hüseynliyə 5000 ABŞ dollarının ödənilməsi barədə kassa məxaric orderindəki imza Samir Hüseynliyə deyil, başqa şəxsə aiddir. Bunları müəyyən edən Nəsimi Rayon Məhkəməsi iş üzrə qəbul etdiyi xx.xx.2017-ci il tarixli 2(006)-1070/2017 saylı qətnamə ilə Samir Hüseynli və Cavabdeh ASC arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li kredit müqaviləsinin ləğv edilməsini, X16rşısında yaranmış pul öhdəliyinə xitam verilməsini qət etmişdir. Samir Hüseynlinin iddiaçıya bildirdiklərindən və göstərilən məhkəmə qətnaməsinin surətini 2020ci ilin avqust ayında iddiaçıya verdikdən sonra, iddiaçı, qardaşı Vladimir Naumovla əlaqə saxlayaraq, Cavabdeh ASC-dən hər hansı məbləğdə borc alıb-almadığı barədə soruşmuşdur. Lakin qardaşı iddiaçıya bildirmişdir ki, o da, Bankdan hər hansı məbləğdə borc pul vəsaiti almamışdır. Bundan sonra cavabdeh Bank tərəfindən imzalamağa məcbur edildiyi 01 №-li Razılaşmada adları qeyd olunan Teymur Bağırov və İsmayıl Məmmədovu tapmağı cəhd etsə də, cəhdləri uğurla nəticələnməmişdir. Bundan sonra Cavabdeh ASCyə gedərək, ipoteka müqaviləsini, kedit müqavilələrini və razılaşmanı tələb etmişdir. Cavabdeh ASC-dən həmin sənədlərin surətlərini 2020-ci iilin sentyabr ayında uzun sürən get-gəldikdən sonra əldə etmişdir. İddiaçıya həmin sənədlərin yalnız kserosurətləri verildiyinə görə, sənədlərin əslinin əldə etmək üçün Banka və Notariat Kontoruna müvafiq sorğular ilə müraciət etmişdir. İddiaçıya məlum olmuşdur ki, xx.xx.2009-cu il tarixdə cavabdeh X23 arasında 274 №-li, Teymur Bağırov arasında 275 №-li, İsmayıl Məmmədov arasında 276 №-li, Murad Babayev arasında 277 №-li, Vladimir Naumov arasında 278 №li müqavillər bağlanmamış, həmin müqavilələr üzrə müqavilələrdə borcalan kimi adları qeyd edilən şəxslərə borc verilməmişdir. Bunlardan başqa, iddiaçıya verilən məlumatlardan bəlli olur ki, sözügedən kredit müqavilələrində müqavilələrin bağlandığı tarix - “xx.xx.2009-cu il” qeyd olunmuş, müqavilələrin qüvvədə olma müddəti isə bir il müəyyən edilmişdir. Göründüyü kimi, bütün bunlardan təfərrüatı ilə məlumatlı olan cavabdeh Bank, iddia müddəti artıq 9 il keçməsinə baxmayaraq, saxta müqavilələr üzrə iddiaçıya xx.xx.2019-cu il tarixdə Banka cəmi 18.750 ABŞ dolları məbləğində pul ödətdirmişdir, iddiaçının hesabına Bank əsassız olaraq varlanmış, iddiaçının pulumnu mənimsəmiş, ələ keçirmişdir. Kredit müqavilələrinin heç olmasa kserosurətlərinin iddiaçıya təqdim edilməsi barədə dəfələrlə cavabdeh Banka müraciət etsə də, iddiaçıya bu müqavilələr təqdim edilməmişdir. Bank müqavilələrin saxğalaşdırılmasından çox gözəl məlumatlı olduğuna görə, həmin sənədləri iddiaçıya təqdim etmək istəməmişdir. Beləliklə də, qeyd etdiyi halların hamısı onu təsdiq edir ki, Cavabdeh ASC və cavabdeh X24 arasında bağlanmış xx.xx.2009- cu il tarixli 274 №-li, Teymur Bağırov arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 275 №-li, İsmayıl Məmmədov arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 276 №-li, Murad Babayev arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 277 №-li, Vladimir Naumov arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 278 №-li müqavilələr məhkəmə qaydasında etibarsız hesab edilməlidir. Bunlardan başqa, mərhum əri Murad Babayev və cavabdeh Bank arasında bağlanması qeyd olunan xx.xx.2008-ci il tarixli 65 №-li ipoteka müqaviləsi də etibarsız əqdir. Həmin razılaşmaya iddiaçı oxumadan imza etmişdir. O sənədi imzalayarkən iddiaçı üçün vacib olan - pul lazım olduğuna görə evini, torpağını satmaq olmuşdur. Bank da iddiaçının rus milliyətindən olmasını, azərbaycan dilində oxuya və danışa bilmədiyindən çox məharətlə istifadə edərək, tez-tələsik razılaşmanı iddiaçlıya imzalatdırmışdır. Belə ki, ipoteka müqaviləsindən görünür ki, həmin müqavilənin bağlanma tarixi “xx.xx.2008-ci il” göstərilmişdir. Düzdür mülki qanunvericilikdə ipoteka hüququnun həm mövcud, həm də gələcək tələb üçün verilməsini qadağa edən norma yoxdur. Lakin müqavilənin 1.4-cü bəndindən görünür ki, ipoteka ilə yüklü edilən torpaq sahəsi, xx.xx.2009-cu il tarixdə imzalanmış 274 №-li, 275 №-li, 276 №-li, 277 №-li, 278 №-li kredit müqavilələri üzrə ayrı-ayrılıqda götürülmüş 5.000 ABŞ dolları məbləğində borcun qaytarılmasının təminatıdır. Göründüyü kimi, 2008-ci ilin may ayının 27-də imzalanmış ipoteka müqaviləsi üzrə ipoteka predmeti həmin vaxtdan bir il sonra bağlanacağı qeyd olunan kredit müqavilələri üzrə öhdəliklərin təminatı kimi çıxış etmişdir. Gələkədə hər hansı müqavilənin bağlanma tarixi barədə tərəflər arasında razılığın əldə olunması qəbul olunan bir haldır. Ancaq gələcəkdə ayrı-ayrı şəxslərlə bağlanması nəzərdə tutulan və müvafiq qeydiyyata alınmalı olan bir neçə müqavilələrin nömrələrini dəqiq bilmək qeyri-mümkündür. Bundan başqa, ipoteka müqaviləsində ipoteka qoyan kimi mərhum əri Murad Babayevin adı göstərilsə də, “girov qoyan” sözlərinin qarşısındakı imzalar sonuncuya aid deyildir, imzalar saxtalaşdırılmışdır. Bütün bu göstərdikləri onu təsdiq edir ki, ipoteka müqaviləsi də 274 №-li, 275 №- li, 276 №-li, 277 №-li, 278 №-li kredit müqavilələri kimi etibarsız əqddir. Həmçinin, cavabdeh Bank iddiaçını aldadaraq, iddiaçının çətin vəziyyətdə olduğundan sui-istifadə edərək, onu imzalamağa məcbur edilən 01 saylı razılaşma da etibarsız əqdir. Belə ki, iddiaçı ilə cavabdeh Bank arasında imzalanmış həmin razılaşmada qeyd edilir ki, bu sənəd yalnız xx.xx.2009-cu il tarixli 277 nömrəli kredit müqaviləsi üzrə bağlanmışdır. Lakin razılaşmanın məzmunundan görünür ki, 277 №-li kredit müqaviləsindən başqa, cavabdeh Bank iddiaçını aldadaraq tərəfindən Samir Hüseynli ilə bağlanmış 274 №-li, Teymur Bağırov ilə bağlanmış 275 №-li, İsmayıl Məmmədov ilə bağlanmış 276 №-li və Vladimir Naumov ilə bağlanmış 278 №-li kredit müqavilələri üzrə də pulun ödənillməsinə nail olmuşdur. Bundan başqa, qanuni qüvvəsini almış Nəsimi Rayon Məhkəməsinin iş xx.xx.2017-ci il tarixli qətnaməsi (İş № 2(006)- 1070/2017) ilə Samir Hüseynlinin xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li kredit müqaviləsi üzrə Cavabdeh ASC-dən borc almadığı müəyyən edildiyinə görə, həmin kredit müqaviləsi ləğv edilmiş, X16rşısında yaranmış pul öhdəliyinə isə xitam verilmişdir. Həmin qətnamədən də görünür ki, işə baxılan zaman məhkəmə prosesində cavabdeh Bankın səlahiyyətli nümayəndəsi X20 iştirak etmişdir. Yəni, Bank bu qətnamədən məlumatlı olmuşdur. Lakin buna baxmayaraq, Samir Hüseynlinin xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li kredit müqaviləsi üzrə Bank qarşısında hər hansı pul öhdəliyi olmadığını bilə-bilə, cavabdeh Bank iddiaçını aldadaraq, ondan Samir Hüseylinin olmayan borcu üzrə 5.000 ABŞ dolları pul almışdır, əsassız olaraq varlanmışdır, Bank iddiaçının mülkiyyətində olan pulunu aldadaraq, köməksiz vəziyyətindən istifadə edərək əlindən almışdır. Bank, açıq-aşkar bu saxtakarlıqlara yol verdiyinə, habelə Teymur Bağırov ilə bağlanmış 275 №-li, İsmayıl Məmmədov ilə bağlanmış 276 №-li və Vladimir Naumov ilə bağlanmış 278 №-li kredit müqavilələrini iddiaçıya təqdim etməkdən israrla imtina etdiyinə görə, həmin müqavilələrdə də saxtakarlığa yol verilmişdir. İddiaçı, “cavabdeh Bankdan etibarsız müqavilələr üzrə cəmi 18.750 ABŞ dolları məbləğində pulu tələb etməkdə haqlıdır. Göstərilənlərə əsasən, cavabdeh və X19 arasında bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 274 №-li, X14 ilə bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 275 №-li, X9 ilə bağlanmış xx.xx.2009cu il tarixli 276 №-li, X18 ilə bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 277 №-li və X1 bağlanmış xx.xx.2009-cu il tarixli 278 №-li “Kredit müqavilələri”nin etibarsız hesab edilməsi, cavabdeh və X18 ilə bağlanmış xx.xx.2008-ci il tarixli 65 №-li “İpoteka müqaviləsi”nin etibarsız hesab edilməsi, iddiaçı və cavabdeh arasında bağlanmış (tarixi qeyd olunmayan) 01 №-li “Razılaşma”nın etibarsız hesab edilməsi, xx.xx.2019-cu il tarixdə iddiaçıdan cavabdeh tərəfindən alınmış 18.750 ABŞ dolları məbləğində pul, habelə iddianın verilməsi üçün ödənilmiş dövlət rüsumunun əvəzi olaraq 30 manat məbləğində pul cavabdehdən tutularaq iddiaçıya ödənilməsi barədə qətnamə çıxarılması məhkəmədən xahiş edilmişdir. Məhkəmənin vaxtı və yeri barədə lazımi qaydada məlumatlandırılmasına baxmayaraq iddiaçı məhkəmə iclasına gəlməmiş, gəlməməsinin səbəbləri barədə məhkəməyə məlumat verməmişdir. Məhkəmə iclasında cavabdehin nümayəndəsi mülki işə iddiaçının iştirakı olmadan mahiyyəti üzrə baxılmasını tələb etdi. Odur ki, məhkəmə mülki işə iddiaçının iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etdi. Cavabdehin nümayəndəsi iddia ərizəsinə etiraz onunla əsaslandırılmışdır ki, Cavabdeh Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin Nərimanov filialı ilə X19, X14, X9, X18 və X6 ilə xx.xx.2009-cu il tarixdə müvafiq olaraq 274, 275, 276, 277 və 278 saylı kredit müqavilələri bağlanmışdır. Həmin kreditlərin təminatı kimi X18 ilə xx.xx.2009-cu il tarixdə 65 nömrəli ipoteka müqaviləsi bağlanmış və ona məxsus Bakı şəhəri, Badamdar qəsəbəsi, 3-cü yaşayış massivində yerləşən 0.03 ha torpaq sahəsi bankın xeyrinə girov qoyulmuşdur. İddiaçı iddia ərizəsində qeyd olunan müqavilələrdən xəbərinin olmadığını, razılaşmanı oxuduqdan sonra bu barədə bildiyini, əlavə razılaşmanın ona məcburi şəkildə imzaladıldığını və bu razılaşmanın yuxarısında 277 saylı kredit müqaviləsinə dair olduğunu, bu səbəbdən digər müqavilələrə aid olmadığını qeyd etmişdir. İddia ərizəsinin bu hissələri ilə bağlı bildirir ki, iddiaçı qeyd olunan müqavilələrdən və razılaşmanın məzmunundan öncədən məlumatlı olmuş və həmin razılaşmanı könüllü şəkildə imzalamışdır. Belə ki, iddiaçı banka ərizə ilə müraciət edərək qeyd olunmuş müqavilələr üzrə kredit məbləğlərinin onun həyat yoldaşı Murad Babayev tərəfindən götürüldüyünü, müqavilə bağlamış şəxslərin həmin kreditlərlə əlaqəsinin olmadığını, bu səbəbdən həmin kreditlər üzrə öhdəlikləri üzərinə götürdüyünü bildirmişdir. Həmçinin iddiaçı qeyd olunan razılaşmanı bağladıqdan sonra kredit müqavilələri üzrə ayrı-ayrılıqda ödənişləri etmiş və həmin ödənişlərə dair ödəniş qəbzlərinin vəsaiti alan qrafasında da müqavilə bağlamış şəxslərin adı qeyd olunmuşdur. Yəni iddiaçı əgər yalnız ərinin krediti üzrə (277 saylı) vəsaiti ödədiyini düşünürdüsə, bu zaman vəsaiti bir mədaxil qəbzi ilə tam şəkildə ödəyərdi və qəbzlərdə digər şəxslərin adları olmazdı. Ödəniş qəbzlərinin hər kredit müqaviləsi üzrə ayrı olması və müqavilə bağlayan şəxslərin adının qeyd olunması onu göstərir ki, iddiaçı həmin müqavilələrdən məlumatlı olmuş və razılaşmanın da təkcə 277 saylı müqaviləyə dair olmadığını, həmçinin digər müqavilələrə dair olduğunu da bilmişdir. Razılaşmanın yuxarı hissəsində yalnız 277 saylı müqavilənin adının qeyd olunması onun məzmununu etibarsız etmir. İddiaçının tələblərindən biri də kredit müqavilələrinin etibarsız hesab edilməsidir. İddiaçı həmin müqavilələr üzrə tərəflərə pulun verilmədiyini, bu səbəbdən həmin müqavilələrin də etibarsız sayılmalı olduğunu bildirir. Lakin buna dair hər hansı sübut təqdim etməmişdir. Həmçinin bildiririk ki, iddiaçının bu tələbi irəli sürməsi üçün subyektiv hüququ yoxdur, bu səbəbdən həmin tələb təmin olunmamalıdır. İddiaçı ipoteka müqaviləsinin etibarsızlığı ilə bağlı qeyd edərkən ipoteka müqaviləsinin tarixinin xx.xx.2008-ci il, təminatı olduğu kredit müqavilələrinin isə xx.xx.2009-cu il tarixli olmasım əsas gətirir. Lakin ipoteka müqaviləsinin 6.3-cü bəndindən və notariusun təsdiq qeydindən müqavilənin xx.xx.2009-cu ildə bağlandığı görünür. Müqavilənin tarixinin texniki səhvliklə xx.xx.2008-ci il göstərilməsi onun etibarsızlığına səbəb ola bilməz. İddiaçının iddia ərizəsində qeyd etdiyi əsaslardan biri də Samir Hüseynli ilə bağlanmış kredit müqaviləsinin məhkəmə tərəfindən ləğv olunduğu halda həmin müqavilə üzrə borcun onun tərəfindən ödənilməsidir. Bu hissə ilə bağlı bildirir ki, qeyd etdiyi kimi iddiaçı öncədən həmin müqavilə üzrə pulun Samir tərəfindən deyil, əri tərəfindən götürüldüyünü bilmiş, vicdanlılıq göstərərək ərinin götürdüyü pulu banka geri qaytarmışdır. Həmçinin iddiaçının daha öncə Samir Hüseynliyə və Teymur Bağırova qarşı qaldırdığı iddia tələblərindən də görünür ki, iddaçı bu müqavilələr üzrə borcların əslində özünə (ərinin vərəsəsi olaraq) məxsus olduğunu bilirmiş. Belə ki, həmin şəxslərə qarşı olan iddia ərizələrində tələb ödənilmiş pulun “Azərbaycan Respublikasında fiziki şəxslərin problemli kreditlərinin həlli ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanına əsasən ödənilən kompensasiyaya yönəldilərək ödənilməsi olmuşdur. Fərmana əsasən kompensasiya ödənilərkən ödənilmiş vəsait tam şəkildə deyil, borcun devalvasiya nəticəsində artmış hissəsi kompensasiya olaraq qaytarılacaqdı. Əgər iddiaçı başqasının borcunu ödədiyini düşünsə idi, kompensasiyanı deyil, ödədiyi pulun tam şəkildə ödənilməsini tələb edərdi. İddiaçı iddia ərizəsində Samir Hüseynli ilə rastlaşdığını və söhbət əsnasında əslində Samirin bankdan pulu götürmədiyini bilmiş, bundan sonra şübhələnərək qardaşı Vladimirlə əlaqə saxlayaraq bankdan hər hansı kredit götürübgötürmədiyini soruşmuşdur. İddia ərizəsini bu hissəsi də həqiqəti əks etdirmir. Belə ki, iddiaçı iddia ərizəsində əvvəlcə razılaşmanı oxumadığını, ərindən başqa digər şəxslərin kredit borclarını ödədiyini yalnız razılaşmanı bağlayıb ödənişləri etdikdən bir müddət sonra bildiyini, həmçinin həmin digər şəxsləri (qardaşından başqa) əvvəllər tanımadığını qeyd etmişdir. Belə olduğu halda iddiaçı ilkin olaraq qardaşının bu krediti götürüb-götürmədiyini soruşmalı idi. Lakin iddiaçı qardaşından bu barədə soruşmamış, əvvəlcə Teymur və Samirə qarşı iddialar qaldıraraq kompensasiya məbləğlərinin ona ödənilməsini tələb etmiş və Samirin kredit müqaviləsinin ləğvi ilə bağlı həmin məhkəmə işi zamanı məlumatlanmışdır. Buradan da görünür ki, iddiaçı kreditlər üzrə pulun yekunda kimə çatdığını, razılaşma ilə hansı kreditlərin qalıq borcunu ödədiyini əvvəlcədən bilmiş, bu səbəbdən qardaşı ilə hər hansı dəqiqləşmə etməyə ehtiyac qalmamışdır. Əlavə olaraq bildirir ki, Mülki Məcəllənin 354.1 -ci maddəsinə əsasən əhəmiyyətsiz əqdin etibarsızlığı nəticələrinin tətbiqi haqqında iddia onun icrasına başlanıldığı gündən bir il ərzində irəli sürülə bilər. Göründüyü kimi hazırki iddia tələbi üzrə müddət kəsici müddət hesab olunur. İddiaçı hazırda etibarsız hesab olunaraq nəticəsində vəsaitin geri qaytarılmasını tələb etdiyi müqaviləni xx.xx.2019-cu il tarixdə icra etmişdir. İddia ərizəsi isə məhkəməyə xx.xx.2020-ci il tarixdə təqdim olunmuşdur. Belə olduğu halda hazırki iddia tələbinin irəli sürülməsi üçün qanunda nəzərdə tutulmuş kəsici müddət bitdikdən sonra iddia verilmişdir. Məhkəmə iş üzrə toplanmış materialları tədqiq edərək, araşdırılan sübutlara məcmu halında hüquqi qiymət verərək hesab edir ki, iddia rədd edilməlidir. Belə ki, işdə olan xx.xx.2019-cu il tarixli 01 saylı Razılaşmanın surətindən görünür ki, iddiaçı, X12 5000 ABŞ dolları, X7 5000 ABŞ dolları, X3 5000 ABŞ dolları, X8 2500 ABŞ dolları və X2 1250 ABŞ dolları kredit borclarını razılaşma imzalandığı tarixdən 5 gün ərzində ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. İş materiallarına əlavə olunmuş xx xxx 2009-cu il tarixli 65 saylı İpoteka müqaviləsinin surətindən görünür ki, müqavilə cavabdeh ilə X18 arasında bağlanmış və müqaviləyə əsasən X8 mülkiyyətində olan Bakı şəhəri, Badamdar qəsəbəsi, 3-cü yaşayış massivində yerləşən 0.03 ha torpaq sahəsi xx xxx 2009-cu il tarixli 274, 275, 276, 277 və 278 saylı kredit müqavilələri üzrə kredit borcunun qaytarılmasının təminatı olaraq cavabdehin xeyrinə ipoteka ilə yüklü edilmişdir. İş materiallarında olan xx xxx 2009-cu il tarixli 274, 275, 276, 277 və 278 saylı kredit müqavilələrinin surətlərindən görünür ki, kredit müqavilələri cavabdeh ilə müvafiq olaraq X19, X14, X9, X18 və X1 bağlanmış və müqavilələrə əsasən cavabdeh tərəfindən X17 5000 ABŞ dolları, X10 5000 ABŞ dolları, X5 5000 ABŞ dolları, X13 2500 ABŞ dolları və X4 1250 ABŞ dolları məbləğlərində kreditlər verilmişdir. İşə əlavə olunmuş xx.xx.2019-cu il tarixli 5 ədəd qəbzin surətlərindən müəyyən olunur ki, iddiaçşı tərəfindən X12 5000 ABŞ dolları, X7 5000 ABŞ dolları, X3 5000 ABŞ dolları, X8 2500 ABŞ dolları və X2 1250 ABŞ dolları məbləğlərində kredit borcları cavabdehin hesabına ödənilmişdir. İş materiallarında olan AZ-İ seriyalı 652080 saylı Nikah haqqında şəhadətnamənin surətindən görünür ki, iddiaçı ilə X18 arasında xx.xx.2008-ci il tarixdə nikah bağlanmışdır. İşdə olan AZ-İ seriyalı 450880 saylı Ölüm haqqında Şəhadətnamənin surətindən görünür ki, X18 xx.xx.2010-cu il tarixdə ölmüşdür. İş materiallarına əlavə olunmuş xx.xx.2012-ci il tarixli Qanun üzrə vərəsəlik hüququ haqqında Şəhadətnamənin surətindən müəyyən olunur ki, iddiaçı, X8 vərəsəsidir. İşə əlavə olunmuş Bakı şəhəri Nəsimi rayon Məhkəməsinin 2(006)-1070/2017 saylı xx.xx.2017-ci il tarixli Qətnaməsinin surətindən müəyyən olunur ki, iddiaçı X12 Cavabdeh "Cavabdeh" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə qarşı kredit müqaviləsinin ləğv edilməsi barədə iddiası təmin edilmiş, tərəflər arasında bağlanmış xx xxx 2009-cu il tarixli 274 saylı kredit müqaviləsi ləğv edilmiş və iddiaçı X12 Cavabdeh "Cavabdeh" Açıq Səhmdar Cəmiyyəti qarşısında həmin kredit müqaviləsi üzrə pul öhdəliyinə xitam verilmişdir. İşdə olan iddiaçı tərəfindən cavabdehə ünvanlanmış xx.xx.2019-cu il tarixli Ərizədən müəyyən olunur ki, X12, X7, X3 və X2 adlarına rəsmiləşdirilmiş kreditlərin onlarla heç bir əlaqəsi yoxdur və həmin kreditlər əri X13 məxsusdur. Eyni zamanda iddiaçı həmin kreditlərin öhdəliyini üzərinə götürmüşdür. Beləliklə, məhkəmə iclasında müəyyən olundu ki, cavabdeh ilə X19, X14, X9, X18 və X6 arasında xx xxx 2009-cu il tarixli müvafiq olaraq 274, 275, 276, 277 və 278 saylı kredit müqavilələri bağlanmış və müqavilələrə əsasən cavabdeh tərəfindən X17 5000 ABŞ dolları, X10 5000 ABŞ dolları, X5 5000 ABŞ dolları, X13 2500 ABŞ dolları və X4 1250 ABŞ dolları məbləğlərində kreditlər verilmişdir. Cavabdeh ilə X18 arasında xx xxx 2009-cu il tarixli 65 saylı İpoteka müqaviləsi bağlanmış və müqaviləyə əsasən X8 mülkiyyətində olan Bakı şəhəri, Badamdar qəsəbəsi, 3-cü yaşayış massivində yerləşən 0.03 ha torpaq sahəsi xx xxx 2009-cu il tarixli 274, 275, 276, 277 və 278 saylı kredit müqavilələri üzrə kredit borcunun qaytarılmasının təminatı olaraq cavabdehin xeyrinə ipoteka ilə yüklü edilmişdir. X18 xx.xx.2010-cu il tarixdə ölmüşdür. İddiaçı, X8 arvadı olmaqla vərəsəsidir. İddiaçı cavabdehə xx.xx.2019-cu il tarixli Ərizə ilə müraciət edərək, X12, X7, X3 və X2 adlarına rəsmiləşdirilmiş kreditlərin onlarla heç bir əlaqəsinin olmamasını və həmin kreditlərin əri X13 məxsus olmasını bildirərək həmin kreditlərin öhdəliyini üzərinə götürmüşdür. Bundan sonra iddiaçı ilə cavabdeh arasında xx.xx.2019-cu il tarixli 01 saylı Razılaşma bağlanmış və razılaşmaya əsasən iddiaçı, X12 5000 ABŞ dolları, X7 5000 ABŞ dolları, X3 5000 ABŞ dolları, X8 2500 ABŞ dolları və X2 1250 ABŞ dolları məbləğlərində kredit borclarını cavabdehin hesabına ödəmişdir. Məhkəmə ilk növbədə iddia tələbinin kredit müqavilələrinin etibarsız hesab edilməsi hissəsinə münasibətdə qeyd edir ki, iddiaçı, cavabdeh ilə X19, X14, X9 və X6 arasında bağlanmış “Kredit müqavilələri”nin tərəfi deyil. Ümumi qaydaya görə müqaviləni mübahisələndirmək hüququ müqavilə tərəflərinə aid olan hüquqdur. Mülki Məcəllənin 337.2-ci maddəsinin 2-ci cümləsində qeyd olunmuşdur: “Müqavilənin mübahisə edilməsi müqavilənin digər tərəfinə iradə ifadəsinin bildirilməsi yolu ilə həyata keçirilir”. Bu maddədə “müqavilənin digər tərəfinə” ifadəsinin işlədilməsi ona işarə edir ki, müqaviləni mübahisələndirmək hüququ müqavilənin tərəflərinə aiddir. Belə ki, “müqavilənin digər tərəfinə” ifadəsi müqavilənin əks tərəfinə nəzərən işlədilən ifadədir. Yəni müqavilənin mübahisə edilməsi üçün müqavilənin bir tərəfi müqavilənin digər tərəfinə iradə ifadəsini bildirməlidir. Əgər müqaviləni mübahisələndirmək hüququ müqavilənin tərəfi olmayan şəxslərə də aid olsaydı, bu halda qanunverici “müqavilənin digər tərəfinə” deyil, “müqavilənin tərəflərinə” ifadəsini işlədərdi. Yəni müqaviləni mübahisələndirmək niyyətində olan istənilən şəxs müqavilənin tərəflərinə iradə ifadəsini bildirməlidir. Ona görə də hesab olunur ki, qanunverici “müqavilənin digər tərəfinə” ifadəsini işlətməklə müqaviləni mübahisələndirmək hüququ olan subyektlərin dairəsini məyyən edib. Bu qaydanın məntiqi ondan ibarətdir ki, müqavilə yalnız müqavilə tərəfi olan şəxslər üçün vəzifə (məcburi davranış qaydası) yaradır, müqavilə tərəfi olmayan şəxslər üçün isə müqavilənin vəzifə yaratması mümkün deyil, müqavilə onlar üçün yalnız hüquq (mümkün davranış qaydası) yarada bilər: məsələn, üçüncü şəxsin xeyrinə müqavilə (Mülki Məcəllə, maddə 403). Hüquq isə mümkün davranış qaydası olduğundan üçüncü şəxs həmin hüquqdan istifadə etməyə bilər və ya ondan imtina edə bilər. Ona görə də müqavilə tərəfi olmayan şəxsin müqaviləni mübahisələndirməsi yersizdir. Lakin nəzərə alınmalıdır ki, 337.2-ci maddənin 2-ci cümləsində müqavilə tərəfi olmayan şəxslərə müqaviləni mübahisələndirmək qadağan olunmayıb. Müqavilə əqdir, bəzi hallarda əqdin tərəfi olmayan şəxslərin də əqdi mübahisələndirmək hüququ tanınmalıdır. Əqdin tərəfi olmayan şəxsin əqdi mübahisələndirmək hüququ o halda tanına bilər ki, əqd onun hüququna, vəzifəsinə və ya qanuni mənafeyinə toxunmuş olsun. Toxunma müxtəlif formalarda ola bilər: a) hüququn və ya qanuni mənafenin pozulması üçün şərait yarada bilər; b) hüququ və ya qanuni mənafeni mübahisəli edə bilər; c) vəzifənin icrasını çətinləşdirə bilər və s. Toxunmanın olub-olmadığı müəyyən edilərkən əqdin yaratdığı nəticə əsas götürülür. Belə ki, Mülki Məcllənin 324.1-ci maddəsinə görə bütün əqdlər nəticə yaratmağa yönəlir, həmin nəticə isə ümumilikdə 3 yerə bölünür. - hüquq münasibəti əmələ gəlir; - hüquq münasibəti dəyişir; - hüquq münasibəti xitam olunur. Əmələ gələn, dəyişən və ya xitam olunan hüquq münasibətinin strukturuna 3 element daxildir: - münasibətin subyekti; - münasibətin obyekti; - münasibətin məzmunu. Əmələ gələn, dəyişən və ya xitam olunan hüquq münasibətinin strukturuna daxil olan 3 elementdən hər hansı birinin şəxsə aidiyyəti yoxdursa, həmin şəxs əqdi mübahisələndirmək hüququna malik olmur. Əks yanaşma ona səbəb ola bilər ki, ölkədə istənilən şəxs istənilən əqdi mübahisələndirə bilər. Beləliklə, əqdin tərəfi olmayan şəxsin əqdi mübahisələndirmək hüququnun olduğunu müəyyən edən meyar əqdin əmələ gətirdiyi, dəyişdiyi və ya xitam etdiyi hüquq münasibətinin strukturuna daxil olan 3 elementdən heç olmasa birinin həmin şəxsə aid olmasıdır. Hazırkı işdə mübahisələndirilən müqavilə hüquq münasibətinin əmələ gəlməsinə yönəlmişdir. Belə ki, müqavilənin nəticəsi olaraq hədiyyə verənlə hədiyyə alanın arasında öhdəlik hüquq münasibəti əmələ gəlmişdir. Əmələ gələn münasibətinin strukturuna daxil olan 3 elementdən heç birinin iddiaçıya aidiyyəti yoxdur. Məhkəmə bunu aşağıda göstərilənlərlə izah edir: Birincisi, iddiaçı öhdəlik münasibətinin subyekti (satıcı və ya alıcı) deyil. İkincisi, iddiaçının, öhdəlik münasibətinin obyektinə (kredit məbləği) aid olan hər hansı hüququ, vəzifəsi və ya qanuni mənafeyi yoxdur. Mövcud olmayan hüququn müdafiəsi tələb edə bilməz, hüququn müdafəsi üçün ya o, mövcud olmalı, ya da gözlənilən olmalıdır. Üçüncüsü, öhdəlik münasibətinin məzmununun (subyektiv hüquqların və hüquqi vəzifələrin) iddiaçıya hər hansı aidiyyəti yoxdur. Belə ki, subyektiv hüquq (kredit alanın krediti qaytarmaq hüququ) və hüquqi vəzifə (kredit verənin krediti vermək vəzifəsi) müqavilənin tərəflərinə aiddir. Beləliklə, hazırkı vəziyyətdə iddiaçı cavabdeh ilə X19, X14, X9 və X6 arasında bağlanmış “Kredit müqavilələri”ni mübahisələndirmək hüququna malik deyildir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi «M.Bağırovun şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki işlər üzrə məhkəmə kollegiyasının xx xxx 2007-ci il tarixli qərarının Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair» xx xxxx 2008-ci il tarixli qərarında subyektiv hüququn elementlərini şərh edərək qeyd etmişdir ki, «subyektiv hüquq üç elementin məcmusu kimi qiymətləndirilə bilər: öz hərəkətlərinə hüquqi ixtiyar, başqa (borclu) şəxslərdən tələb etmək hüququ və müdafiə hüququ. Subyektiv hüququn ikinci və üçüncü elementi birinci elementin mövcudluğu ilə bağlıdır. Birinci element isə bəzən yalnız qanunla müəyyən olunmuş qaydaya riayət etməklə yaranır. Belə qaydalara riayət etmədən subyektiv hüququn digər elementlərinin, yəni başqa şəxslərdən tələb etmək hüququnun və müdafiə hüququnun yaranmasından, eləcə də, həyata keçirilməsindən söhbət gedə bilməz». Yuxarıda qeyd olunanlara əsasən məhkəmə hesab edir ki, iddiaçı, vərəsəsi olaraq yalnız X18 ilə cavabdeh arasında bağlanmış kredit və ipoteka müqavilələrini mübahisələndirmək hüququna malikdir. Bu halda iddiaçı tərəfindən həmin müqavilələri mübahisələndirmək üçün iddia müddətinin keçib-keçməməsini müəyyən etmək üçün ilk növbədə iddia müddətinin axımının başlanma anı araşdırılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 324.1-ci maddəsinə əsasən əqd mülki hüquq münasibətinin əmələ gəlməsinə, dəyişdirilməsinə və ya xitamına yönəldilmiş birtərəfli, ikitərəfli və ya çoxtərəfli iradə ifadəsidir. Həmin Məcəllənin 324.4-cü maddəsinə əsasən müqavilənin bağlanması üçün iki tərəfin razılaşdırılmış iradə ifadəsi (ikitərəfli əqd) və ya üç və ya daha çox tərəfin razılaşdırılmış iradə ifadəsi (çoxtərəfli əqd) zəruridir. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 324.5-ci maddəsinə əsasən iradə ifadəsinin təfsiri zamanı onun həqiqi məzmunu təkcə hərfi mənaya görə deyil, həm də ağlabatan mühakimə əsasında müəyyənləşdirilməlidir. Həmin Məcəllənin 389.1-ci maddəsinə əsasən mülki hüquq və vəzifələrin müəyyənləşdirilməsi, dəyişdirilməsi və ya xitamı haqqında iki və ya bir neçə şəxsin razılaşması müqavilə sayılır. Azərbaycan Respublikası 377.1-ci maddəsinə əsasən iddia müddətinin axımı şəxsin öz hüququnun pozulduğunu bildiyi və yaxud bilməli olduğu vaxtdan hesablanır. İş materiallarından göründüyü kimi həmin müqavilələr xx xxx 2009-cu il tarixdə bağlanmışdır ki, iddia müddətinin axımı həmin tarixdən başlanmışdır. İddiaçı iddia ərizəsində müqavilələrdən həmin vaxtda məlumatının olmamasını qeyd etsə də, iş materiallarına əlavə olunmuş iddiaçı tərəfindən cavabdehə ünvanlanmış xx.xx.2019-cu il tarixli Ərizədən isə müəyyən olunur ki, iddiaçının müqavilələrdən məlumatı olmuşdur. Lakin həmin tarixlərdən 11 ildən artıq müddət keçdikdən sonra iddiaçı hazırkı tələblə məhkəmədə iddia qaldırmışdır. Hətta, iddiaçının müqavilələrdən 2009-cu ildən məlumatının olmadığını nəzərə aldıqda belə, xx.xx.2019-cu il tarixdən məlumatı olmuşdur. Bu halda belə iddiaçı həmin tarixdən 1 ildən artıq (xx.xx.2019-xx.xx.2020=1 il 19 gün) müddət keçdikdən sonra məhkəmədə iddia qaldırmışdır. Eyni zamanda, məhkəmə qeyd edir ki, hazırda mübahisələndirilən xx.xx.2019-cu il tarixli 01 saylı Razılaşmanın bağlanmasından da 1 ildən artıq müddət keçdikdən sonra iddiaçı hazırkı tələblə məhkəmədə iddia qaldırmışdır. Qüvvədə olan mülki qanunvericiliyə görə, müddətin keçməsinə görə müqavilənin ləğv edilməsi üzrə tələblərə iddia müddəti tətbiq oluna bilər, müqavilənin etibarsızlığına dair tələblərə isə bundan fərqli olaraq qanunda nəzərdə tutulan “kəsici müddətlər” tətbiq edilməlidir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 354.2-ci maddəsinə əsasən bu Məcəllənin 347.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş hal istisna olmaqla, maraqlı şəxs əqdin bağlanmasına təsir etmiş zorakılığa və ya hədəyə son qoyulduğu gündən və ya əqdin etibarsız sayılmasına əsas verən halları bildiyi və ya bilməli olduğu gündən bir il ərzində əqdi mübahisə edə bilər. Vacib əhəmiyyətli yanılmanın təsiri altında bağlanmış əqd mübahisəyə əsasən məlum olduğu andan bir ay ərzində mübahisə edilə bilər. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Mülki Məcəllənin 354.2-ci maddəsinə əsasən, maraqlı şəxs əqdin etibarsız sayılmasına əsas verən halları bildiyi və ya bilməli olduğu gündən bir il ərzində əqdi mübahisə edə bilər. Bu isə onu nəzərdə tutur ki, maraqlı şəxs əqdin etibarsız sayılmasına əsas verən halları bildiyi gündən bir il ərzində həmin əqdin etibarsızlığını mübahisə etmək hüququna malikdir. Həmin müddət keçdikdən sonra isə maraqlı şəxs bu hüququnu itirir. Göründüyü kimi qeyd olunan müddət hüququn itirilməsi ilə bağlı olmaqla iddia müddətlərinə aid deyil, kəsici müddətlərə aiddir. Bu kimi hallarda iddia müddətinin tətbiqi ilə bağlı ərizənin verilməsinə zərurət də yoxdur. Qanunvericliyə edilmiş dəyişikliklərdən müəyyən edilir ki, həmin müddətlər iddia müddəti kimi nəzərdə tutulmamış və iddia müddəti kimi nəzərdə tutulmadığından həmin müddətlərin tətbiq edilməsi Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 375.2-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında deyil, məhkəmə tərəfindən müəyyən edildiyi halda məhkəmənin özü tərəfindən tətbiq edilməlidir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Miragall Eskolano və digərləri İspaniyaya qarşı iş üzrə xx xxxxxx 2000-ci il tarixli qərarında belə nəticəyə gəlmişdir ki, atılmalı olan formal addımları və şikayətlərin verilməsi üçün riayət edilməli olan müddət məhdudiyyətlərini tənzimləyən qaydalar ədalət mühakiməsinin lazımi qaydada həyata keçirilməsinin və xüsusi ilə hüquqi müəyyənlik prinsipi ilə uyğunluğunun təmin edilməsi məqsədini daşıyır. Məhkəmə mübahisəsi üzrə tərəflər bu qaydaların tətbiq edilməsini nəzərə almalıdırlar (§ 33). İddia müddətinin məqsədi ilə bağlı İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi Stanyo Belçikaya qarşı iş üzrə x xxxx 2009-cu il il tarixli qərarında göstərmişdir ki, qanunvericilikdə müəyyən olunan iddia müddətinin məqsədi hüquqi müəyyənlikdir. Belə ki, potensial cavabdehləri vaxtı ötmüş tələblərdən qoruyur və məhkəmələri müəyyən zaman keçdikdən sonra qeyri-müəyyən və natamam sübutlara əsaslanmaqla qərar çıxarmaq zərurətindən azad edir. Avropa Məhkəməsinin prinsipial hüquqi mövqeyi ondan ibarətdir ki, qanun, qanunverici normaların kifayət qədər dəqiq ifadə olunmasını, bu və ya digər hərəkətin hansı nəticələrə səbəb olacağını görməyə imkan verməsini tələb edən müəyyən olunmuş standarta cavab verməlidir (Avropa Məhkəməsinin Deryus Litvaya qarşı iş üzrə xx xxxx 2000-ci il tarixli qərarı və həmin Məhkəmənin Böyük Palatasının Baranovski və Braniovski Polşaya qarşı işlər üzrə xx xxxx 2000-ci və xx xxxx 2004-cü il tarixli qərarları). Məhkəmə qeyd edir ki, mülki hüquq anlamında müddət mülki hüquq və vəzifələrin əmələ gəlməsinin, dəyişdirilməsinin və xitamının bağlı olduğu vaxtdır, göstərilən maddədə həm əhəmiyyətsiz, həm də mübahisə edilən əqdlərin etibarsızlıqları ilə bağlı müddətlər müəyyən edilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, əgər mübahisə edilən əqdin etibarlı olubolmamasının mübahisə edilməsi müddəti müəyyən edilmişsə, əhəmiyyətsiz əqdin isə etibarsızlığı nəticəsinin tətbiqi haqqında iddia müddəti müəyyən edilmişdir. Maddədə həm əhəmiyyətsiz əqdin etibarsızlığı nəticələrinin tətbiqini tələb etmək üçün, həm də mübahisə edilən əqdin mübahisələndirilməsi üçün bir illik müddət müəyyən edilmişdir. Qeyd olunanlara əsasən məhkəmə hesab edir ki, iddiaçı tələblə məhkəməyə müraciət etmək üçün qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş iddia müddətini ötürməklə məhkəməyə müraciət etdiyindən iddia rədd edilməlidir. Eyni zamanda, məhkəmə tədqiqatı zamanı müqavilələrin etibarsız hesab edilməsi üçün əsas müəyyən edilməmiş, eyni zamanda iddiaçı müqavilələrin etibarsız hesab edilməsi üçün hər hansı əsas olan sübutu məhkəməyə təqdim etməməklə iddiasını sübuta yetirə bilməmişdir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 77.1-ci maddəsində sübutetmə vəzifəsi tərəflər arasında bölüşdürüldüyündən iddiaçı və cavabdeh, yəni tərəflər öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdikləri halları özləri sübut etməlidirlər. İddiaçı iddianın əsasını təşkil edən halları sübut etməlidir. Həmin hallara mübahisəli hüquq münasibətinin mövcudluğu ilə əlaqədar olan faktlar və cavabdeh tərəfindən iddiaçının hüququnun pozulmasını və mübahisələndirilməsini təsdiqləyən faktlar aiddir. Cavabdeh isə iddiaya qarşı etirazını əsaslandıran faktları sübut etməlidir. Məhkəmə iddia tələbinin 18.750 ABŞ dolları məbləğində pulun tutulması hissəsinə münasibətdə qeyd edir ki, həmin tələb əsassız olduğundan təmin oluna bilməz. Belə ki, iş materiallarından göründüyü kimi iddiaçı ərizə ilə cavabdehə müraciət edərək, həmin borcun ərinə məxsus olmasını etiraf etmiş, müqavilə ilə borcun ödənilməsi öhdəliyini üzərinə götürməklə ödəmişdir. Buna görə də ödənilmiş 18.750 ABŞ dolları məbləğində pul iddiaçı tərəfindən cavabdehdən tələb oluna bilməz. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. Məhkəmə, iş üzrə sübutlara MPM-nin 88-ci maddəsinin tələblərinə uyğun olaraq obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət vermiş, iddia ərizəsində qoyulmuş tələblər üzrə nəticəyə gələrkən isə MPM-nin 217.4-cü maddəsində təsbit edilmiş bilavasitəlilik prinsipinə uyğun olaraq yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlara əsaslanmışdır. Eyni Məcəllənin 119.1-ci maddəsinə görə, məhkəmə xərcləri ödənilmiş tələblərin məbləğinə münasib olaraq işdə iştirak edən şəxslərə aid edilir. Belə olan halda hazırki iş üzrə məhkəmə xərcləri də iddiaçıya aid edilməlidir. Şərh olunanlara əsaslanaraq və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 216-220, 227, 233, 360-cı maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə QƏT ETDİ: İddiaçı cavabdeh "Cavabdeh" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə qarşı «kredit müqavilələrinin və ipoteka müqaviləsinin etibarsız hesab edilməsi və pul» tələbinə dair iddiası təmin edilməsin. Məhkəmə xərcləri iddiaçıya aid edilsin. Qətnamədən onun tərəflərə rəsmi qaydada təqdim edildiyi gündən 1 (bir) ay müddətində Bakı Şəhəri Nəsimi Rayon Məhkəməsi vasitəsi ilə Bakı Apellyasiya Məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilə bilər. Qətnamədən şikayət verilmədikdə, qəbul edildiyi gündən 1 (bir) ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir. Hakim Ramin Xəlilov