Ali Məhkəmə Qərar — İş №2(102)-3196/2024

Azərbaycan Respublikası adından QƏRAR Bakı şəhəri İş № 2(102)-3196/2024 19.12.2024 ALİ MƏHKƏMƏ Azərbaycan Respublikası adından Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Mülki kollegiyasının İddiaçı6 və digərlərinin cavabdeh "xxxx" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə qarşı mülki iş üzrə QƏRARİ Açar sözlər:qalıq əmək haqqı borcunun və digər ödənişlərin tutulması Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Mülki kollegiyasının hakimləri Əhmədov Əhməd Abbas oğlu (məruzəçi), Həsənov Vüqar Təvəkgül oğlu və Şəfiyev İspəndiyar Əsəd oğlundan ibarət tərkibdə, Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Mülki kollegiyasının 1 may 2024-cü il, 2(103)-117/2024 saylı qətnaməsindən iddiaçılar İddiaçı6, İddiaçı5, İddiaçı7, İddiaçı4, İddiaçı1, İddiaçı3, İddiaçı2 və cavabdeh "xxxx" Açıq Səhmdar Cəmiyyəti tərəfindən ayrı-ayrılıqda verilmiş k assasiya şikayətləri üzrə işə 19 dekabr 2024-cü il tarixdə Ali Məhkəmənin inzibati binasında yazılı icraat qaydasında baxaraq, aşağıdakı qərarı qəbul etdi. İşin halları

1. İşəgötürən "xxxx" ASC ilə (bundan sonra- cavabdeh) işçi İddiaçı6 (bundan sonraİddiaçı6) arasında bağlanmış 23 yanvar 2019-cu il tarixli əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 23 yanvar 2019-cu ildən etibarən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 8 ay 7 gün müddətinə, yəni 30 sentyabr 2019-cu il tarixədək təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə görə, İddiaçı6 dənizdə növbəli iş üzulu ilə işləyir və ona hər ay 2.819 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal) ödənilir. İddiaçı6 istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı, gecə vaxtı iş rejiminə görə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20% həddində əlavə haqq verilir. 01 iyul 2017-ci il, 30 sentyabr 2019-cu il, 30 sentyabr 2020-ci il və 31 mart 2021-ci il tarixli əlavə sazişlərlə əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, əmək haqqı 2.884 manat müəyyən edilmiş, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

2. İşəgötürənin 01 iyul 2021-ci il tarixli, 476-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsi təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı6 23 yanvar 2021- 23 yanvar 2022-ci il iş dövrü üçün 02 iyul 2021-ci ildən 02 avqust 2021-ci il tarixədək 30 təqvim günü növbəti əmək məzuniyyətinin verilməsi, onunla bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) xitam verilməsi və son haqq-hesabın ödənilməsi əmr olunmuşdur.

3. Cavabehlə işçi İddiaçı5 (bundan sonra- İddiaçı5) arasında bağlanmış 01 iyul 2015ci il tarixli, 001-571/15 saylı əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 01 iyul 2015-ci ildən etibarən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 1 il müddətinə təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə görə, İddiaçı5 dənizdə növbəli iş üsulu ilə işləyir və ona hər ay 2.002 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maks imum əmsal) ödənilir. İstirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı, gecə vaxtı iş rejiminə görə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20% həddində əlavə haqq verilir. 01 iyul 2017-ci il, 29 dekabr 2017-ci il, 03 dekabr 2018-ci il və 03 iyul 2020-ci il tarixli əlavə sazişlərlə əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, əmək haqqı 2.884 manat müəyyən edilmiş, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

4. İşəgötürənin 09 iyul 2021-ci il tarixli, 544-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsi təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı5l a bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) 09 iyul 2021-ci ildə xitam verilməsi, Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən istifadə etmədiyi 2 təqvim günü məzuniyyətə görə pulu əvəzinin ödənilməsi və son haqq-hesabın aparılması əmr olunmuşdur.

5. Cavabdehlə işçi İddiaçı7 (bundan sonra- İddiaçı7) arasında bağlanmış 03 iyul 2020ci il tarixli əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 01 iyul 2015-ci ildən etibarən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 1 il müddətinə təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə görə, İddiaçı7 dənizdə növbəli iş üsulu ilə işləyir və ona hər ay 2.612 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal) ödənilir. İstirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğində, gecə vaxtı iş rejiminə görə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20 faizi həddində əlavə haqq verilir. 01 sentyabr 2020-ci il tarixli əlavə sazişlə əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

6. İşəgötürənin 09 iyul 2021-ci il tarixli, 543-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsi təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı7 ilə bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsi nin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) 09 iyul 2021-ci il tarixdən xitam verilməsi əmr olunmuşdur.

7. Cavabdehlə işçi İddiaçı4 (bundan sonra- İddiaçı4) arasında bağlanmış 24 dekabr 2018-ci il tarixli əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 24 dekabr 2018-ci il tarixdən etibarən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 1 il müddətinə təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. İddiaçı4 dənizdə növbəli iş üsulu ilə işləmiş və ona hər ay 2.819 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal) ödənilmişdir. İddiaçı4 istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğində, gecə vaxtı iş rejiminə gör ə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20% həddində əlavə haqq verilmişdir. 30 sentyabr 2020-ci il və 31 mart 2021-ci il tarixli əlavə sazişlərlə əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, əmək haqqı 2.884 manat müəyyən edilmiş, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

8. İşəgötürənin 01 iyul 2021-ci il tarixli, 464-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsinin təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı4 24 dekabr 2021-24 dekabr 2022-ci il iş dövrü üçün 02 iyul 2021-ci ildən 04 avqust 2021-ci il tarixədək 32 təqvim günü növbəti əmək məzuniyyətinin verilməsi, onunla bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci mad dəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) xitam verilməsi və son haqq-hesabın ödənilməsi əmr olunmuşdur.

9. Cavabdehlə işçi İddiaçı1 (bundan sonra- İddiaçı1) arasında bağlanmış 28 yanvar 2018-ci il tarixli əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 28 yanvar 2018-ci ildən etibarən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 8 ay müddətinə təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə görə, İddiaçı1 dənizdə növbəli iş üzulu ilə işləmiş və ona hər ay 2.100 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal) ödənilmişdir. İddiaçı1 istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğin də, gecə vaxtı iş rejiminə görə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20% həddində əlavə haqq verilir. 04 oktyabr 2019-cu il və 31 mart 2021-ci il tarixli əlavə sazişlərlə əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

10. İşəgötürənin 01 iyul 2021-ci il tarixli, 464-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsi təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı1 28 yanvar 2021-28 yanvar 2022-ci il iş dövrü üçün 25 iyun 2021-ci ildən 24 iyul 2021-ci il tarixədək 30 təqvim günü növbəti əmək məzuniyyətinin verilməsi, onunla bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hiss əsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) xitam verilməsi və son haqq-hesabın ödənilməsi əmr olunmuşdur.

11. Cavabdehlə işçi İddiaçı3 (bundan sonra- İddiaçı3) arasında bağlanmış 01 iyul 2015ci il tarixli, 001-570/15 saylı əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 01 iyul 2015-ci ildən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 1 il müddətinə təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə görə, İddiaçı3 dənizdə növbəli iş üsulu ilə işləyir və ona hər ay 2.002 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal) ödənilir. İddiaçı3 istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğində, gecə vaxtı i ş rejiminə görə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20% həddində əlavə haqq verilir. Onlar arasında bağlanmış 03 iyul 2020-ci il tarixli əmək müqaviləsinə əsasən, əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, əmək haqqı 2.884 manat müəyyən edilmiş, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

12. İşəgötürənin 09 iyul 2021-ci il tarixli, 545-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsi təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı3la bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) 09 iyul 2021-ci il tarixdən xitam verilməsi, Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin 2-ci hissəsinə əsasən istifadə etmədiyi 2 təqvim günü məzuniyyətə görə pulu əvəzinin ödənilməsi və son haqq-hesabın aparılması əmr olunmuşdur.

13. Cavabdehlə işçi İddiaçı2 (bundan sonra- İddiaçı2) arasında bağlanmış 24 dekabr 2018-ci il tarixli əmək müqaviləsinə əsasən, sonuncu 24 dekabr 2018-ci ildən etibarən ilk 3 ayı sınaq müddəti sayılmaqla, 30 sentyabr 2019-cu il tarixədək təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim vəzifəsinə işə qəbul edilmişdir. Müqavilənin şərtlərinə görə, İddiaçı2 dənizdə növbəli iş üzulu ilə işləyir və ona hər ay 1.918 manat əmək haqqı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal) ödənilir. İddiaçı2 istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğində, gecə vaxtı iş rejiminə görə iş vaxtının hər saatına görə saatlıq tarif maaşının 20% həddində əlavə haqq verilir. 30 sentyabr 2019-cu il və 30 sentyabr 2020-ci il tarixli əlavə sazişlərlə əmək müqaviləsinin müddəti uzadılmış, əmək haqqı 1.962 manat müəyyən edilmiş, “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artım (maksimum əmsal)” sözləri “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq artım (əmsal)” sözləri ilə əvəz edilmişdir.

14. İşəgötürənin 28 iyun 2021-ci il tarixli, 455-k saylı əmrinə əsasən, müəssisədən kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsi təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkim İddiaçı2 24 dekabr 2021-24 dekabr 2022-ci illər iş dövrü üçün 29 iyun 2021-ci ildən 27 iyul 2021-ci il tarixədək 27 təqvim günü növbəti əmək məzuniyyətinin verilməsi, onu nla bağlanmış əmək müqaviləsinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin 2-ci hissəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) xitam verilməsi və son haqq-hesabın ödənilməsi əmr olunmuşdur.

15. İddiaçılar 2021-ci ilin iyul ayında ərizələrlə işəgötürənə müraciət edərək, cavabdehdən işdən çıxmaları ilə əlaqədar əlavə məzuniyyətin verilməsini və bütün haqqhesabların yenidən yoxlanılaraq, fərqin onlara ödənilməsini xahiş etmişlər.

16. Cavabdeh tərəfindən iddiaçılara ünvanlanmış məktubların surətindən görünür ki, ərizələrində qeyd olunan məsələlərlə bağlı audit ayrıldığı və yoxlamalar aparıldığı, qısa müddət ərzində cavab veriləcəyi bildirilmişdir. İş üzrə qəbul edilmiş məhkəmə aktları Birinci instansiya məhkəməsindəki icraat

17. İddiaçılar İddiaçı6, İddiaçı5, İddiaçı7, İddiaçı4, İddi açı1, İddiaçı3 və İddiaçı2 (cəmi7 nəfər) “X3 B.V” Şirkətinin Azərbaycan Respublikasındakı Filialı üçüncü şəxs qismində cəlb edilməklə, cavabdehə qarşı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, cavabdehdən İddiaçı6 xeyrinə 402.096,45 manat əmək haqqı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 9.816,95 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 45.586,91 manat son haqq-hesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 5.000 manat ayrı-seçkiliyə məruz qoymaya görə kompensasiya, 10.000 manat mənəvi zərər olmaqla, cəmi 472.800,31 manat; İddiaçı5 xeyrinə 358.138,78 manat əmək haqqı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 8.809,21 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 36 452.46 manat son haqqhesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 10.000 manat mənəvi zərər olmaqla, cəmi 413.700,45 manat; İddiaçı7 xeyrinə 362.167,26 manat əmək haqqı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 9.544,20 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 36.837,99 manat son haqq- hesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 10.000 manat mənəvi zərər olmaqla, cəmi 409.305,25 manat; İddiaçı4 xeyrinə 333.005,24 manat əmək haqqı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 9.831,51 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 35.048,64 manat son haqq-hesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 5000 manat ayrıseçkiliyə məruz qoymaya görə zərər, 10.000 manat mənəvi zərə r olmaqla, cəmi 393.185,39 manat; İddiaçı2 xeyrinə 232.656,40 manat əmək haqqı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 6.788,30 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 26.695,52 manat son haqq-hesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 5.000 manat ayrı-seçkiliyə məruz qoymaya görə kompensasiya, 10.000 manat mənəvi zərər olmaqla, cəmi 281.440,22 manat; İddiaçı3 xeyrinə 37.0357,79 manat əmək haqqı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 9.804,74 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 38.238,40 manat son haqq-hesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 10.000 manat mənəvi zərər olmaqla, cəmi 428.700,93 manat manat; İddiaçı1 xeyrinə 280.443,34 manat əmək haq qı və digər ödənişlər üzrə qalıq borc, hüquqi yardıma görə ödənilmiş 300 manat, 7.899,44 manat maaşların müxtəlif aylarda geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 32.222,20 manat son haqq-hesabın geçikdirilməsinə görə zərərin əvəzi, 5.000 manat ayrıseçkiliyə məruz qoymaya görə kompensasiya, 10.000 manat mənəvi zərər olmaqla, cəmi 335.864,98 manat vəsaitin tutulması barədə qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdirlər.

18. İddiaçılar tələblərini onunla əsaslandırmışlar ki, onlar əmək müqavilələrinə əsasən cavabdehlə əmək münasibətlərində olmuşlar, Təcili və Təxirəsalınmaz tibbi yardım həkimi vəzifəsində işləmişlər (əmək müqavilələri və əlavə sazişlər iddia ərizəsinə əlavə olunur). Cavabdeh işə üçüncü şəxs qismində cəlb olunan “X4 B.V”Azərbaycan filialı (bundan sonra- üçüncü şəxs) ilə 2018-cı ilin dek abr ayında bağladığı əməkdaşlıq müqaviləsinə əsasən həkimlər (iddiaçılar) əmək müqaviləsinin 3.1-ci maddəsinə əsasən cavabdehin göndərişi ilə üçüncü şəxsin müxtəlif gəmilərində çalışmış, maaşların hesablanması isə üçüncü şəxs tərəfindən göstərilmiş qaydada aparılmış və ödənişlər cavabdehin qaimələri əsasında üçüncü şəxs tərəfindən maliyyələşmişdir. İddiaçılar dənizdə müxtəlif gəmilərdə növbəli iş üsulu (vaxta üsulu) ilə işləmiş və onlara iş vaxtının cəmlənmiş uçotu tətbiq edilmişdir. Əmək müqavilələrinə əsasən iş saatları və istirahət günləri illik iş vaxtı normasına riayət olunmaqla müddəti 30 gündən çox olmamaqla müxtəlif müddətli vaxta və vaxtalararası istirahət günləri müəyyənləşdirilən vaxta muzd rejimi müəyyən edilmişdir. Əmək müqavilələrində işçilərin gündəlik iş vaxtlarının 12 saat dan artıq olmaması, istirahət günlərinin həftənin istənilən gününə düşməsi, hər bir iddiaçının vəzifə maaşı və tarif (vəzifə) maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq maksimum əmsalın ödənilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Əmək müqavilələri standart formada tərtib edilmiş və bütün həkimlərlə eyni şərtlərlə bağlanmışdır. Əmək müqavilələrinin müddəti bitdikdən sonra dəfələrlə müxtəlif müddətlərə uzadılmış müqavilələr növbəti dəfə prolonqasiya olunmamış (əmək müqavilələrinə xitam verilməmişdən 9 ay əvvəlki tarixdən etibarən kontraktların müddətləri qısaldılmışdır, müvafiq olaraq əvvəlcə 1 ildən 6 aya, sonra isə 3 ay müddətinə bağlanmışdır; cavabdeh 3 ay müddətinə bağladığı müqavilələri 1 ay müddətinə bağlamaq istəsə də, iddiaçılar buna razılaşmamışdır) və əmək müqavilələrinə xitam verilmə si barədə əmrlər verilmişdir (əmək müqavilələri, əlavə sazişlər və əmrlər iddia ərizəsinə əlavə olunur). İşəgötürənin əmrlərinə əsasən, kənar tibbi xidmətlərin təşkili şöbəsinin təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım üzrə həkimləri ilə bağlanmış əmək müqavilələrinə Əmək Məcəlləsinin 68-ci maddəsinin “b” bəndinə əsasən (müqavilənin müddətinin bitməsi) xitam verilməsi və işçilərlə son haqq-hesabın aparılması əmr edilmişdir. İddiaçılar haqq-hesab aparılmamışdan əvvəl cavabdehə şifahi və yazılı surətdə müraciət edərək, əmək haqqlarının və digər qanunla nəzərdə tutulan ödənişlərin son haqq-hesab zamanı düzgün hesablanaraq ödənilməsini, eləcə də, məzuniyyətlərinin tam şəkildə verilməsini xahiş etmişlər. (İddiaçıların yazılı ərizələri iddia ərizəsinə əlavə olunur). Lakin, cavabdeh ödənişlərlə bağl ı müvafiq araşdırmanın (hesablamaların) aparılması və odənilşlərin təmin olunması üçün üçüncü şəxsə müraciət etdiklərini və zəruri tədbirlərin görülməsi və qaiməfakturanın üçüncü şəxsə göndərilməsindən və vəsaitin cavabdehin hesabına daxil olmasından sonra ödənişlərin həyata keçirilməsi mümkünlüyünü işçilərə bildirmişdir. Bundan sonra, cavabdeh mütəxəssis cəlb edərək, hesablamalar aparmış, lakin bu günə qədər iddiaçılara əmək qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulan ödənişləri həyata keçirməmişdir. İddiaçılarda olan məlumata görə üçüncü şəxsə ümumiyyətlə bu haqda qaimə-faktura göndərilməmişdir. Bundan sonra, mübahisənin məhkəmədənkənar qaydada həlli üçün cavabdehi mediasiya prosesinə dəvət etmişlər. Cavabdeh mediasiya prosesinə dəvət olunsa da, prosesə gəlməmiş və ilkin mediasiya sessiyasından sonra arayış alaraq, məhkəmədə iddia qaldırmaq məcburiyyətində qalmışdır (arayış və ödəniş barədə qəbz iddia ərizəsinə əlavə olunur). Ödənişlərdə səhvlərin olması iddiaçılara 2021-ci ilin iyul ayında məlum olmuşdur. Bununla bağlı işəgötürənə rəsmi müraciət etsələr də, əmək haqqı üzrə yaranmış fərq son haqq-hesabda nəzərə alınmamış və iddiaçılara bu günə qədər ödənilməmişdir. Beləliklə, qanunla nəzərdə tutulmuş 1 illik iddia müddəti ötürülməmişdir. İşəgötürən tərəfindən buraxılan qanun pozuntuları, əmək haqqı və digər ödəmələr üzrə iddiaçılara ödənilməyən borclar və iddiaçıların tələbləri: 1) Qanunla nəzərdə tutulan iş vaxtından əlavə işlədiklərinə görə cavabdeh tərəfindən ödəmələrin səhv hesablanması və son haqq-hesabda ödənilməməsi (Əmək Məcəlləsinin 93-cü və digər maddələri, Nazirlər Kab inetinin 106 saylı qərarının və əmək müqaviləsi şəsrtlərinin pozulması). İddiaçılar həkim vəzifəsində çalışdıqlarına görə onlara əmək qanunvericiliyi ilə qısaldılmış iş vaxtı tətbiq olunmalı idi. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 93-cü maddəsi xüsusi xarakterli işlərdə çalışan işçilərin qısaldılmış iş vaxtını müəyyən etmişdi. Həmin maddənin mətnindən aydın olur ki, həkimlərə həftə ərzində 36 saatdan çox olmamaq şərtilə qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilir. Həkimlərin iş yerləri üzrə peşələrinin, vəzifələrin siyahısı iş vaxtının konkret müddəti göstərilməklə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə təsdiq olunmuşdur. Belə ki, “işçilərə həftə ərzində 36 saatdan çox olmayan, qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilən yüksək həssaslıq, həyəcan, zehni, fiziki və əsəb gərginliyi, habelə insanın səhhətinə mənfi təsir gö stərən digər amillər olan əmək şəraitli iş yerləri üzrə iş vaxtının konkret müddəti göstərilməklə peşələrin, vəzifələrin siyahısı”nın təsdiq edilməsi barədə AR Nazirlər Kabinetinin 12 avqust 2003-cü il tarixli, 106 saylı Qərarına əsasən iş yerlərindən asılı olmayaraq həkimlərə 36 saatlıq iş həftəsi (istehsalat təqvimi) tətbiq olunmalıdır. Lakin, işəgötürən iddiaçıların əməyinin ödənilməsini həftəlik 36 saatlıq deyil, 40 saatlıq istehsalat təqvimi ilə hesablamış və bununla da iddiaçıların artıq işlədikləri saatların ödənilməsində ciddi səhvlər və aşkar qanun pozuntuları baş vermişdir. Belə ki, bütün iddiaçılarla eyni məzmunda bağlanmış əmək müqavilələrinin 4.6-cı maddəsinə əsasən iddiaçılara iş vaxtlarının illik cəmlənmiş uçotu tətbiq edilir. Lakin, üçüncü şəxsin daxili qaydalarına əsasən qanunla müəyyən olunmuş qaydada uçot dövrü aylıq, rüblük, yarımillik, illik deyil, 4 aylıq tətbiq edilmişdir. Buna qanun yol verir, lakin 4 aylıq faktiki uçot dövrü tətbiq etdikdə, faktiki saatların normal istehsalat təqvimi (həkimlər üçün həftəlik 36 saat), habelə müvafiq olaraq müqavilə ilə nəzərdə tutulan vəzifə tarif maaşına maksimum 1.75 artım əmsalı artıq saatlara düzgün tətbiq edilməmişdir. Belə ki, qısaldılmış iş rejiminə müvafiq olaraq 36 saatlıq təqvim tətbiq edildikdə, həm işin 1 saatının qiyməti dəyişir, həm də iş vaxtından artıq görülən işin həcmi artır. Bu da son nəticədə ödəmələrə ciddi təsir edir. Daha aydın izah üçün iddiaçılar qeyd edir ki, qısaldılmış iş rejiminin tətbiqi zamanı 36 saatlıq iş həftəsində çalışan işçi orta hesabla ayda 144 saat çalışır, 40 saatlıq iş həft əsində çalışan işçi isə təqribən 160.8 saat çalışa bilər. Deməli hər ay orta hesabla 16 saat əlavə iş saatları işləmiş iddiaçılar həmin saatlara görə adi maaş almışdır, halbuki iş vaxtlarının cəmlənmiş uçotu işçilərin bəlli bir dövr ərzində (ay, rüb, yarımil, il) işlədiyi saatların uçotunun dəqiq aparılmasını tələb edir və bu uçot dövrü ərzində işçinin müvafiq istehsalat təqvimində göstərilən saatlardan artıq işə cəlb olunması halında işəgötürən işçilərə artıq saatlarının 2 mislini ödəməlidir. Əmək Məcəlləsinin 165-ci maddəsinə əsasən işçilərə iş vaxtından artıq vaxt ərzində görülən işin hər saatı üçün əmək haqqı əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində saatlıq tarif (vəzifə) maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla ödənilməlidir. Beləliklə, iddiaçılar həftədə 36 saat əvəzinə faktiki olaraq ümumi istehsalat təqviminə uyğun olaraq 40 saatlıq iş vaxtı norması ilə işə cəlb edilmiş və onlara artıq işlədikləri saatlar üçün əmək haqqı qanunla müəyyən olunmuş qaydada deyil, ümumi qaydada, yani bir qat adi maaş kimi ödənilmişdir. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinə əsasən əmək haqqı- müvafiq iş vaxtı ərzində əmək funksiyasını yerinə yetirmək üçün əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş, işçinin gördüyü işə (göstərdiyi xidmətlərə) görə işəgötürən tərəfindən pul və ya natura formasında ödənilən gündəlik və ya aylıq məbləğ, habelə ona edilən əlavələrin, mükafatların və digər ödənclərin məcmusudur. Əmək müqaviləsinin 5.1-ci maddəsinə əsasən iddiaçılara hər ay tarif (vəzifə) maaşından əlavə tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq artımın (maksimum əmsalın, yəni 1.75 dəniz əmsalının) ödənilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Əmək Məcəlləsinin 154-cü maddəsinin tələbinə görə tarif maaşına artım əmək haqqına aid olduğundan, həmin əmsal işçilərin işlədiyi artıq saatlara da tətbiq edilməli idi, lakin edilməyib. Beləliklə, göstərilən qanun pozuntularına görə cavabdehin iddiaçılar İddiaçı6 84.754,92 manat; İddiaçı5 96.538,24 manat; İddiaçı7 72.671,59 manat; İddiaçı4 72.003,69 manat; İddiaçı2 49.394,07 manat; İddiaçı3 77.947,07 manat; İddiaçı1 59.534,34 manat borcu yaranıb. 2) İddiaçılara istirahət vaxtının verilməməsi və kompensasiya ödənilməməsi (Əmək Məcəlləsinin 164-cü maddəsinin pozuntusu): Əmək Müqavilələrinin 4.3-cü maddəsinə əsasən iddiaçılara maksimum 30 gün vaxta və 30 gün vaxtalarası istirahət nəzərdə tutulmuşdur. Zəruri hallard a istisnaların olması müqavilə ilə nəzərdə tutulmuşdur. Məsələn, istisna hal kimi pandemiya dövründə iddiaçılar əlavə olaraq işə cəlb olunmuşdurlar. Lakin 30 günlük vaxtadan sonra bir gün də istirahətə çıxmadan növbəti 30 günlük işə cəlb olunmaları işəgötürən tərəfindən düzgün kompensasiya edilməmişdir. Bu isə o deməkdir ki, istirahət vaxtı işçiləri işə cəlb etdikdə onların əməyi düzgün qiymətləndirilməmiş və nəticədə iddiaçıların əmək hüquqları kobud surətdə pozulmuşdur. Bu, cəlb olunmalar şəraitdən asılı olaraq zəruri olduğundan baş verməsinə baxmayaraq, iddiaçıların istirahət etmədən növbəti vaxtlara qalması və düzgün kompensasiya edilməməsi onların istirahət hüququnun kobud surətdə pozulması, səhhətinə və əməyin mühafizəsinə ciddi təhlükə yaratmasına zəmin yaratmışdır. Əmək Məcəlləsini n 54-cü maddəsinə görə işçilər tərəfindən əmək funksiyasının yerinə yetirilməsi üçün işəgötürən işçiyə Əmək Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş istirahət vaxtından, məzuniyyətlərdən istifadə etməsini təmin etməlidir. İsitirahər hüququ real olaraq təmin edilmədikdə, istirahət vaxtı işə cəlb olunma halları kompensasiya edilməlidir və bu kompensasiyanın həyata kemirilməsi qaydası qanunda aydın göstərilmişdir. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 164.1-ci maddəsinə əsasən, istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə əmək haqqı əgər iş aylıq iş vaxtı normasından artıq vaxtda görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla ödənilməlidir. İddiaçıların vaxta müddətinin 30 gündən çox olduğu hallarda, istirahət müddəti az aldığından, iş saatlarının 4 aylıq uçotu zamanı, görülən iş istehsalat təqviminin norma saatlarından hər zaman həddindən artıq çox olmuşdur. Beləliklə iddiaçılara bir aylıq maaşdan əlavə iş aylıq normadan artıq vaxtda görüldüyünə görə maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla maaş ödənilməli idi. İddiaçılara isə istirahət günlərində işləmələrinə baxmayaraq, qanuna zidd olaraq yalnız bir aylıq vəzifə maaşı, yəni vəzifə maaşının bir qat məbləği ödənilmişdir. Bundan əlavə Əmək Məcəlləsinin 164.2-ci maddəsinə əsasən istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü işləmiş işçinin arzusu ilə ona əmək haqqı əvəzinə başqa istirahət günü verilə bilər. İdiaçılar bu istəklərini yazılı surətdə işəgötürənə bildirmiş, lakin işəgötürən nə bu haqlı tələbi təmin etmiş, nə də ki, son haqqhesab edib işçilərə kompensasiya ödəmişdir. Bununla cavabdeh və maaşların ödənilməsində cavabdehə səhv istiqamət verən üçüncü şəxs işçilərin istirahət hüquqularını və Əmək Məcəlləsinin 164-cü maddəsini kobud surətdə pozmuş, iddiaçıları gəmilərdə vaxtlararası istirahət günlərində işlədərək, onların əməyinin düzgün kompensasiya olunmasını təmin etməmiş, işçilərin haqlı müraciətlərinə etinasız yanaşaraq, onlara qarşı açıq aşkar hörmətsizlik etmiş və mediasiya dəvətinə də gəlməmişdir. Göstərilən qanun pozuntularına görə cavabdehin iddiaçılar İddiaçı6 77.478,73 manat; İddiaçı5 37.307,15 manat; İddiaçı7 59.823,80 manat; İddiaçı4 44.488,29 manat; İddiaçı2 38.294,82 manat; İddiaçı3 47.120,68 manat; İddiaçı1 36.408,20 manat borcu yaranıb. 3) İddiaçılar a qanunla nəzərdə tutulan məzuniyyətlərin tam verilməməsi (Əmək Məcəlləsinin 136, 139, 140-cı maddələrinin, Nazirlər Kabinetinin 05 iyul 2004-cü il tarixli, 92 saylı qərarının, Əmək müqaviləsinin 6.1-ci maddəsinin pozulması) Əmək müqavilələrinin 6.1-ci maddəsinin ikinci abzasına əsasən iddiaçılara 30 günlük müvafiq iş ili üçün ödənişli əsas əmək məzuniyyətin verilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Bundan əlavə, müqavilənin həmin müddəasında əlavə məzuniyyətin müddəti işəgötürən tərəfindən qanunvericiliyə əsasən müəyyən edilməsi göstərilmişdir. İddiaçıların yazılı ərizələrinə baxmayaraq, işəgötürən nə müqavilənin, nə qanunun tələblərinə düzgün riayyət etmişdir. Belə ki, iddiaçılara qanunla nəzərdə tutulan bütün əlavə məzuniyyətlər verilməmiş və son haqq-hesab zamanı kompensasiya ödənilməmişdir. “Əmə k şəraitinə və əmək funksiyasının xarakterinə görə əlavə məzuniyyət hüququ verən, zərərli və ağır istehsalatların, peşə və vəzifələrin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi barədə AR Nazirlər Kabinetinin 05 iyul 2004-cü il tarixli, 92 saylı Qərarı ilə “Əmək şəraitinə və əmək funksiyasının xarakterinə görə əlavə məzuniyyət hüququ verən, zərərli və ağır istehsalatların, peşə və vəzifələrin Siyahısı” təsdiq edilmişdir. Həmin Qərarın 176-cı bəndinə əsasən illər ərzində çaparaq saatlar 500 saatı keçdikdə işçilərə hər iş ili üçün əlavə 30 gün məzuniyyət verilməlidir. Bu əlavə məzuniyyət günləri iddiaçıların digər əsas və əlavə məzuniyyət günləri ilə cəmlənməli və yaxud kompensasiya edilməli idi. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 115-ci maddəsinə görə iddiaçılara 6 günlük əlavə məzuniyyət və 116-cı maddəsinə gör ə 6 günlük əlavə məzuniyyətlər nəzərdə tutulub və həmin məzuniyyət günləri iddiaçılara verilib (kompensasiya edilib). Nazirlər Kabinetinin 92 saylı qərarı ilə müəyyən edilmiş 30 günlük əlavə məzuniyyət isə verilməmiş və son haqq-hesabda kompensasiya edilməmişdir. İddiaçılar qanunla nəzərdə tutulan 30 günlük əlavə məzuniyyətin iş ili üçün əsas və digər əlavə məzuniyyətlərlə birlikdə verməsini xahiş etmişlər. Cavabdeh isə əlavə məzuniyyəti verməmiş və bəzi əmrlərdə Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinə istinad etsə də, əlavə məzuniyəti kompensasiya etməmişdir. Beləliklə, iddiaçılar hər il istehsalat təqvimində göstərilən normativ saatlardan artıq işləmiş, lakin onlara qanunla nəzərdə tutulan 30 günlük əlavə məzuniyyət verilməmişdir. Göstərilən qanun pozuntularına görə, cavabdehin iddiaçılar İdd iaçı6 49.455,93 manat; İddiaçı5 43.562,74 manat; İddiaçı7 57.962,15 manat; İddiaçı4 46.228,13 manat; İddiaçı2 31295,16 manat; İddiaçı3 55.050,04 manat; İddiaçı1 36.699,91 manat ödənilməmiş borcu vardır. 4) Əmək müqaviləsi üzrə nəzərdə tutulmuş əmsalın düzgün tətbiq olunmaması və ayrıseçkiliyə yol verilməsi nəticəsində bəzi işçilərə müqavilədə nəzərdə tutulan əmsaldan aşağı məbləğlər ödənilib. Əmək Müqaviləsinin 5.1-ci maddəsi ilə işçiyə hər ay tarif maaşı və tarif maaşına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq maksimum əmsal ödənilməlidir. Nazirlət Kabinetitin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 saylı qərarının 4- cü bölməsində bu əmsalın maksimum həddi 1.75 müəyyən olunmuşdur. Bu isə o, deməkdir ki, əmək müqaviləsinin 5.1-ci maddəsi ilə nəzərdə tutulan maksimum əmsal 1.75 təşkil edir, yəni işçilərin vəzifə maaşına onun 75 faizi əlavə olunaraq əmək haqqı ödənilməlidir. İddiaçılardan İddiaçı7, İddiaçı5 və İddiaçı3 nisbətən daha yeni və şəraiti daha yaxşı hesab edilən “Xankəndi” gəmisində, digər iddiaçılar isə “İsrafil Hüseynov” və “Citadel” gəmilərində çalışmışlır. İddiaçıların eyni əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmalarına baxmayaraq, “Xankəndi” gəmisində çalışan iddiaçılara cavabdeh müqavilə ilə nəzərə tutulmuş maksimum əmsalı, yəni 1.75 ödəmiş, “İsrafil Hüseynov” və “Citadel” gəmilərində çalışan digər iddiaçılara isə 30 sentyabr 2020-ci il tarixədək sahildən 1.40, dənizdən 1.75 əmsal ödəmişdir, baxmayaraq ki, əmək müqaviləsində sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq maksimal əmsal nəzərdə tutulmuşdur. Göstərilən qanun pozuntularına görə cavabdehin iddiaçılar İddiaçı6 9. 101,94 manat; İddiaçı4 8.767,46 manat; İddiaçı2 9.780,73 manat; İddiaçı1 6.682,58 manat borcu yaranıb. Nəzərə alınsa ki, “Xankəndi” gəmisi daha yeni və daha şəraitlidir, “İsrafil Hüseynov” isə köhnə gəmidir və məhz həmin gəmidə 08 may 2019-cu il tarixdə qəza baş verərək 14 nəfər xəsarət almış, 1 nəfər həlak olmuşdur, bu gəmidə olan şəraitin digər yeni gəmilərdən zərərlilik və təhlükəlilik baxımından fərqini danmaq mümkün deyil. Belə olan halda yeni gəmidə müqavilə ilə nəzərdə tutulan maksimal əmsalın tətbiq edilməsi, şəraiti daha zəif olan, zərərlilik dərəcəsi daha yüksək olan gəmi işçilərinə isə bu əmsalın müqavilədə nəzərdə tutulduğu kimi tətbiq edilməməsi və yaxud aşağı əmsal ilə tətbiq edilməsi cavabdeh tərəfindən iddiaçılar İddiaçı6, İddiaçı4, İddiaçı1 və İddiaçı2 qarşı ayrı-seçkiliyə yol verilməsi qanun pozuntusu kimi qiymətləndirilir. Cavabdeh tərəfindən iddiaçılar İddiaçı6, İddiaçı4, İddiaçı1 və İddiaçı2 qarşı ayrı-seçkiliyə yol verilməsi qanunla nəzərdə tutulmuş məsuliyyətə səbəb olur və onlara qarşı ayrıseçkiliyə yol verilməsinin maddi kompensasiyası kimi onların hər birinin xeyrinə 5.000 manat, cəmi 20.000 manat vəsaitin ödənilməsini pozulmuş hüquqlarının bərpası məqsədi ilə iddia tələblərinə daxil edirlər. 5) Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə işçilərin tarif maaşlarına minimum artım əmsalının işçilərə ödənilib-ödənilməməsi barədə məlumatın verilməməsi və ödənilməməsi nəticəsində iddiaçıların qanunla qorunan hüquqları pozulub. Cavabdeh iddiaçıların əmək haqqlarına hansı əmsalın tətbiq edilməsi barədə onlara heç bir məlumat verməmişdir. Halbuki, işçi hansı əmək şəraitində olması və iş yerinin hansı zərərlilik dərəcəsinə aid olduğu, bununla bağlı qanunla ona hansı imtiyazların verilməsi barədə tam məlumatlı olmalıdır. Bu məlumat işçilərdən gizlədilərək, heç bir mühasibat hesabatlarında əmsalın ödənilib-ödənilməməsini və yaxud ödənilibsə hansı əmsal ilə ödənilməsi və bu əmsalı təsdiq edən hansı sənədin olması barədə iddiaçılara heç bir məlumat verilməmişdir. Bu məlumatı əldə etmək üçün iddiaçıların tələbi ilə cavabdeh üçüncü şəxsə sorğu göndərmiş, lakin üçüncü şəxs sorğuya cavabında peşələrin zərərliliyindən xəbər vermiş və həkimlərin belə peşələrə aid olmamasını vurğulamışdır. Əslində isə məsələ peşələrdən deyil, iş yerlərinin və əmək şəraitinin zərərliyindən gedir. Belə olan təqdirdə, cavabdeh sorğunu təkrarlamalı və sualı dəqiqləşdirməli i di. Cavabdehin bu vacib məqamın dəqiqləşdirməməsi o, deməkdir ki, işəgötürən iddiaçıların əməyinin mühafizəsi və onların hüquqlarının təmin olunmasına formal yanaşmışdır. İş yerlərinə tətbiq edilən əmsalar ilə bağlı üçüncü şəxsə vəkil sorğusu göndərilmiş, lakin sorğuya cavab verilməmişdir. Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il, 137 saylı qərarında nəzərdə tutulan ən aşağı əmsal 1,04-dir. İddiaçılara ödənilmiş vəsaitləri təhlil etdikdə məlum olmuşdur ki, zərərliliyin aşağı həddinə uyğun gələn 1.04 əmsalı faktiki iş saatlarına, yəni 12 saata tətbiq edilməli olduğu halda, təxminən 7 saat 10 dəqiqəyə tətbiq edilmişdir. Göstərilən qərarın qeyri düzgün tətbiqi nəticəsində iddiaçılar İddiaçı6 80.082,11 manat; İddiaçı5 74.778,68 manat; İddiaçı7 67.396,47 manat; İddiaçı4 71.217,70 manat; İddiaç ı2 45.428,68 manat; İddiaçı3 84.424,61 manat; İddiaçı1 55.707,26 manat ödəniş edilməmişdir. 6) Digər maddi və mənəvi zərərin ödənilməsi üzrə tələblər Əmək Müqaviləsinin 5.1-ci bəndinin 4-cü abzasına əsasən, əmək haqqı növbəti ayın 10-da işçinin bankındakı hesabına köçürülür. Əmək haqqının verilməsi günü istirahət, səsvermə, ümümxalq hüzn günü və ya iş günü hesab edilməyən bayram günlərinə təsadüf etdikdə, o bilavasitə həmin günlərdən əvvəlki gündə verilir. İddiaçıların əmək haqqlarının ödənilməsi ayrı-ayrı vaxtlarda işəgötürənin təqsirindən gecikdirilmişdir. Cavabdeh əmək müqaviləsi üzrə dəfələrlə öhdəliklərini yerinə yetirməmiş, ödənişləri gecikdirmiş, bununla da iddiaçılara maddi ziyan vurmuş, lakin heç vaxt bu ziyanı kompensasiya etməmişdir. Bu səbəbdən də cavabdehdən Əmək Məcəlləsini n 195-ci maddəsinin “f” bəndinə əsasən iddiaçılar İddiaçı6 9.816,95 manat; İddiaçı5 8.809,21 manat; İddiaçı7 9.544,20 manat; İddiaçı4 9.831,51 manat; İddiaçı2 6.788,30 manat; İddiaçı3 9.804,74 manat; İddiaçı1 7.899,44 manat ziyan tələb etməkdə haqlıdırlar. İddiaçıların son iş günləri 2021-ci ilin iyulavqust aylarına təsadüf edir. Buna baxmayaraq son haqq-hesab bu günədək onlara ödənilməmişdir. Bu hal isə iddiaçılara maddi zərər vurmuşdur. Son haqq-hesabın 15 dekabr 2021-ci il tarixədək ödənilməməsinə və gecikdirilməsinə görə, iddiaçılar hər gecikdirilən günə verilməmiş məbləğin bir təqvim gününə düşən vəsaitin gecikdirilmiş günlərə vurulması ilə alınan məbləği, yəni İddiaçı6 135 gecikdirilən gün üçün 45.586,91 manat, (1 təqvim günü- 337,68 manat); İddiaçı5 159 gecikdirilmiş gün üçün 36.452,46 manat, (1 təqvim günü- 229,26 manat); İddiaçı7 159 gecikdirilmiş gün üçün 36.837,99 manat, (1 təqvim günü- 231,69 manat); İddiaçı2 141 gecikdirilmiş gün üçün 26.695,52 manat, (1 təqvim günü- 189,33 manat); İddiaçı3 159 gecikdirilmiş gün üçün 38.238,40 manat, (1 təqvim günü- 240,49 manat); İddiaçı1 144 gecikdirilmiş gün üçün 32.222,20 manat, (1 təqvim günü- 233,77 manat) tələb etməkdə haqlıdırlar. İddiaçılar məhkəməyə müraciət etmək üçün vəkil ilə hüquqi yardım haqqında müqavilə bağlamışlar, bu xərclərin çəkilməsi faktiki olaraq idiaçılara maddi zərər vurmuşdur. Beləliklə cavabdeh iddiaçılara dəyən maddi ziyan görə hər birinə 300 manat ödəməlidirlər. 7) İşəgötürən tərəfindən aylarla iddiaçılara son haqq-hesab üzrə əmək haqlarının ödənilməməsi, mütəmadi olaraq əmək haqqlarının gecikdiril məsi və kompensasiya edilməməsi, qanunla nəzərdə tutulan əlavə məzuniyyətlərin verilməməsi və kompensasiya edilməməsi iddiaçılara təkcə maddi deyil, həm də mənəvi zərər vurmuşdur. Belə ki, iddiaçılar vəsaitləri vaxtında alsaydılar bir sıra maddi məsələlərinin həllində çətinlik çəkməzdilər. (Bank krediti götürməz, əvvəl götürülmüş kreditin ödənilməsində çətinlik çəkməzdilər və sair). İddiaçılara qarşı iş vaxtı (qanunsuz olaraq 1 illik bağlanan müqavilələri 3 aylıq və 6 aylıq müddətə uzatmaları, işçiləri əlavə təzyiq, stress və psixi gərginlik altında saxlamaları, işçilərin çarəsiz vəziyyətdə olmaları səbəbindən qanunsuz təhdidlər altında müqavilələrə imza atdırmaları, işçilər öz haqqlarını tələb edən kimi onlarla olan müddətli müqavilələrə xitam vermələri, maaşların aşağı salınması və təkli f olunmuş yeni müqavilələrin ağ və qara mühasibatlıq əsasında aparılması təklifi, dörd iddiaçıya maksimal dəniz əmsalını tətbiq etməməklə ayrıseçkiliyə yol verilməsi, eyni işlərə başqa işçilərin götürülməsi və sair) və işdən çıxarıldıqdan sonra törədilən qanunsuz hərəkətlər (əmək haqqlarının düzgün ödənilməməsi və nəticədə iddiaçıların əmlak hüquqlarının pozulması, son haqq-hesabın 4 aydan çox müddətin keçməsinə baxmayaraq ödənilməməsi, işçilərin müraciətlərinə cavab verilməməsi, məzuniyyət və istirahət hüquqlarının pozulması, mübahisənin məhkəmədənkənar qaydada həll ediməsindən boyun qaçırması və sair) iddiaçıların mənəvi sarsıntı keçirməsinə və onlara dərin mənəvi zərər vurmasına gətirib çıxarmışdır. İddiaçıların psixoloji vəziyyətinə dəymiş zərəri heç-bir meyarla hesablamaq və bərpa etm ək mümkün deyil. Lakin iddiaçılara dəymiş mənəvi zərərin qismən ödənilməsi üçün mənəvi zərərin əvəzi kimi cavabdehdən iddiaçıların hər birinin xeyrinə kompensasiyanın tutulması ədalətli hesab edilir. İddiaçılar özlərinə dəyən mənəvi zərəri 70.000 manat (hər bir iddiaçıya 10.000 manat nəzərdə tutulmaqla) dəyərində qiymətləndirirlər.

19. Birinci instansiya məhkəməsində cavabdeh məhkəməyə iddia tələbinə iddia müddətinin tətbiqi barədə ərizə verərək göstərmişdir ki, iddiaçıların cavabdehdən işdən çıxarılmalarından 1 ildən çox müddət keçdiyi üçün iddia müddəti buraxılmışdır. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 296.4-cü maddəsinə əsasən, pul və digər əmlak tələbləri ilə əlaqədar, həmçinin ziyan vurulmaqla bağlı yaranmış əmək mübahisələrinin həlli üçün işçi, hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etiba rən 1 il ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər. Cavabdeh iddia müddətinin ötürüldüyünü diqqətə çatdıraraq iddia müddətini tətbiq edərək işə xitam verilməsini xahiş etmişdir. Mülki Məcəllənin 375.2-ci maddəsində qeyd olunur ki, məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır.

20. Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 25 avqust 2022-ci il tarixli ekspert rəyinə əsasən, tərəflər arasında bağlanmış əmək müqaviləsinə əsasən, iş vaxtının cəmlənmiş uçotu tətbiq edilmişdir. Lakin ekspertizaya təqdim olunmuş sənədlərdən görünür ki, müəssisədaxili qaydalara əsasən uçot dövrü aylıq, rüb lük, yarımillik və yaxud illik deyil, 4 aylıq tətbiq edilmiş və 4 aylıq faktiki uçot dövrü tətbiq edildikdə faktiki saatların istehsalat təqvimi (həkim olan iddiaçılar üçün 36 saat) düzgün nəzərə alınmayıb. Bununla da 36 saatlıq istehsalat təqvimi nəzərə alınmaqla iddiaçılara istehsalat təqviminə və əmək müqaviləsinin şərtlərinə görə əmək haqqı düzgün hesablanmamışdır. İddiaçıların hər iki müəsissədə həkim vəzifəsində işləmələri nəzərə alınaraq həftəlik iş norması 36 saatdan çox olmamaq şərti ilə qisaldıİmıs is vaxtı müəyyən edilir. İddiaçılar xüsusi qrupa aid peşə sahibləri olduqları üçün bu qrupa aid olan peşə sahiblərinə istehsalat cədvəli həftədə 36 saatlıq norma saxlanılmaqla uyğunlaşdırılmalı və ona müvafiq olaraq hesablanmalı, qanuna və müqavilələrin şərtlərinə əsasən artımlar, əlav ələr tam məbləğdə ödənilməlidir. Təqdim edilmiş sənədlərə və yuxarıda göstərilənlərə əsasən, əmək haqqının ümumi məbləği: İddiaçı6 742.225,03 manat, İddiaçı5 696,651.95 manat, İddiaçı4 639.028,49 manat, İddiaçı7 681.018,81 manat, İddiaçı1 504.889,66 manat, İddiaçı2 409.680,24 manat, İddiaçı3 758.739,88 manat təşkil edir. Nəticə etibarı ilə cavabdehin iddiaçılar İddiaçı6 284,546.66 manat; İddiaçı5 222,659,53 manat; İddiaçı4 226.486,68 manat, İddiaçı7 242.381,71 manat; İddiaçı1 178.731,44 manat; İddiaçı2 165.128,53 manat, İddiaçı3 251.940,79 manat ödənilməmiş borcu vardır. 4 aylıq faktiki uçot dövrünün tətbiq edilməsini və eləcə də faktiki saatların normal istehsalat təqviminin iddiaçılar üçün 36 saat müəyyən olunmasını nəzərə almaqla, əmək müqaviləsi ilə nəzərdə tutulan vəzifə tarif maaşına maksimum 1.75 artım əmsalı artıq saatlara tətbiq edilməmişdir. Belə ki, iş materiallarında olan sənədlərə və yuxarıda göstərilənlərə əsasən bir iş saatının qiymətiİddiaçı6 üçün 2819/142.75=19.75 manat; İddiaçı5 üçün 2819/142.75=19.75 manat; İddiaçı4 üçün 2819/142.75=19.75 manat; İddiaçı7 üçün 2553/142.75=17.88 manat; İddiaçı1 üçün 2100/142.75=14.71 manat; İddiaçı2 üçün 1918/142.75=13.44 manat; İddiaçı3 üçün 2819/142.75=19.75 manat olub. İş materiallarında olan sənədlərə görə, iddiaçılara artıq işlədikləri saatlar üçün əmək haqqı qanunla müəyyən olunmuş qaydada ödənilib. Lakin, iddiaçıların işlədikləri artıq saatları 36 saatlıq iş rejiminə əsasən düzgün hesablanmayıb. Yəni cavabdeh iddiaçıların işlədiyi artıq saatları 40 saatlıq iş rejimi ilə hesabladığından, artıq saatların sayı az hesabl anmış və nəticədə düzgün ödənilməmişdir. Beləliklə də cavabdehin iddiaçılar İddiaçı6 16.283,36 manat; İddiaçı5 13,365.28 manat; İddiaçı4 16.186,07 manat; İddiaçı7 19.572,61 manat; İddiaçı1 14.811,24 manat; İddiaçı2 12.717,88 manat; İddiaçı3 24.456,71 manat borcu yaranıb. İş materiallarına görə, əmək müqaviləsi ilə nəzərdə tutulmuş 1.75 artım (dəniz əmsalı) 4 aylıq faktiki uçot dövrünün tətbiq edilməsini, eləcə də faktiki saatların normal istehsalat təqvimi iddiaçılar üçün 36 saat müəyyənləşməsini nəzərə alaraq iddiaçıların işlədiyi artıq saatlara tətbiq edilməmişdir. Beləliklə cavabdehin əmək haqqı üzrə iddiaçılar İddiaçı6 5.852,26 manat; İddiaçı5 10.475,74 manat; İddiaçı4 6.527,47 manat; İddiaçı7 9.961,30 manat; İddiaçı1 2.994,42 manat; İddiaçı2 2.515,29 manat; İddiaçı3 10.425,38 manat bo rcu yaranıb. İddiaçılara bir aylıq maaşdan əlavə iş aylıq normadan artıq vaxtda görüldüyünə görə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla maaş ödənilməli idi. İddiaçılara istirahət günlərində işləmələrinə baxmayaraq yalnız bir aylıq vəzifə maaşı ödənilmişdir. Beləliklə işəgötürənin 30 günlük vaxtdan sonra faktiki olaraq istirahət günlərində işə cəlb olunduqları günlər üçün əmək haqqı üzrə iddiaçılar İddiaçı6 48.656,68 manat; İddiaçı5 40.128,85 manat; İddiaçı4 49.182,06 manat; İddiaçı7 58.941,34 manat; İddiaçı1 40.053,70 manat; İddiaçı2 34.758,66 manat; İddiaçı3 50.049,57 manat borcu yaranıb. Verilməmiş əlavə məzuniyyət günlərinə görə cavabdehin iddiaçılar İddiaçı6 88.398,77 manat; İddiaçı5 42.495,44 manat; İddiaçı4 45.404,84 manat; İddiaçı7 51.994,95 man at; İddiaçı1 39.220,53 manat; İddiaçı2 31.482,94 manat; İddiaçı3 55.135,67 manat borcu yaranıb. Üçüncü şəxs tərəfindən təqdim edilmiş iddiaçıların iş yerlərinin attestasiyası haqqında sənədlərin tam olmaması, eləcə də təqdim olunan sənədlərin onlara aid olan hissələrində fərqli qaydada qiymətləndirilmə aparılması, ümumilikdə iş yerlərinin attestasiyasının düzgün aparılıb-aparılmaması, elacə də attestasiyanın nəticələrinin iddiaçılara aid hissələrdə düzgün tərtib olunması haqda suallara cavab verilməsi qeyri mümkündür. Ekspertizaya təqdim olunmuş sənədlərə görə, Nazirlər Kabinetinin xx.xx.2002-ci il tarixli, 137 saylı Qərarında nəzərdə tutulmuş əmsalların heç biri iddiaçıların əmək haqqlarında nəzərə alınmamışdır. Minimum 1.04 əmsalı tətbiq olunduğu təqdirdə işəgötürənin iddiaçılar İddiaçı6 88.398,77 manat; İddiaçı5 83.164,40 manat; İddiaçı4 74.802,92 manat; İddiaçı7 76.345,88 manat; İddiaçı1 60.538,60 manat; İddiaçı2 43.794,65 manat; İddiaçı3 88.535,55 manat borcu yaranıb. İş materiallarından görünür ki, iddiaçıların əmək haqlarının ödənişində dəfələrlə gecikmələr olub və belə gecikmələr iddiaçılar İddiaçı6 64 gün; İddiaçı5 66 gün; İddiaçı4 64 gün; İddiaçı7 66 gün; İddiaçı1 64 gün; İddiaçı2 64 gün; İddiaçı3 66 gün olmuşdur. İş materiallarına əsasən, iddiaçılara əmək haqqı ödənişləri qanuna görə tam və düzgün ödənilməmişdir. Habelə əmək qanunvericiliyində və müqavilələrdə nəzərdə tutulmayan artıq ödənilmiş əmək haqqı və əlavələrin mövcudluğu müəyyən olunmamışdır. Beləliklə cavabdehin əmək haqqı (artımlar, əlavələr, son haqq-hesab) üzrə iddiaçılar İddiaçı6 294.363,61 manat; İ ddiaçı5 231.468,74 manat; İddiaçı4 236.318,18 manat; İddiaçı7 252.048,84 manat; İddiaçı1 186.630,88 manat; İddiaçı2 171.916,83 manat; İddiaçı3 261.745,53 manat borcu yaranıb.

21. Bakı şəhəri Yasamal Rayon Məhkəməsinin 31 oktyabr 2022-ci il tarixli, 2(004)767/2022 saylı qətnaməsi ilə iddia qismən təmin edilərək, cavabdehdən İddiaçı6 xeyrinə 294.363,61 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı5 xeyrinə 231.468,74 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı7yinin xeyrinə 252.048,84 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı4 xeyrinə 236318,18 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı2 xeyrinə 171.916,83 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 30 0 manat; İddiaçı3 xeyrinə 261.745,53 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı1 xeyrinə 186.630,88 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat pul vəsaitinin tutulması və iddianın qalan hissədə rədd olunması qət edilmişdir.

22. Birinci instansiya məhkəməsi gəldiyi nəticəni onunla əsaslandırmışdır ki, cavabdeh tərəfindən iddiaçılara 36 saatlıq iş rejiminə əsasən artımların və əlavələrin tam məbləğdə ödənilməməməsi, nəticədə, iddiaçılara maddi ziyan vurulduğu müəyyən edilmiş və iddiaçılar haqlı olaraq, hazırki tələblərlə məhkəməyə müraciət etmişlər. Odur ki, iddia tələbləri maddi ziyan tələbinə aid hissəsində əsaslı və qanuni olduğundan, qismən təmin edilməli, 25 avqust 2022-ci il tarixli ekspert rəyi əsas götürülməklə, cavabdehdən idd iaçılar İddiaçı6 xeyrinə 294.363,61 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat, İddiaçı5 xeyrinə 231.468,74 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat, İddiaçı7 xeyrinə 252.048,84 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat, İddiaçı4 xeyrinə 236.318,18 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat, İddiaçı2 xeyrinə 171.916,83 manat, hüququ yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat, İddiaçı3 xeyrinə 261.745,53 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat, İddiaçı1 xeyrinə 186.630,88 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat pul vəsaiti tutulmalıdır.

23. Birinci instansiyası məhkəməsi həmçinin qeyd etmişdir ki, dəymiş maddi ziyanla bağlı hissəd ə iddiaçıların pozulmuş hüquqlarının bərpa edilməsi nəzərə alınaraq, mənəvi ziyan tələbinə aid hissədə iddia tələbi kifayət qədər əsaslandırılmadığından, cavabdehdən mənəvi ziyana və ayrı-seçkiliyə məruz qalmalarına dair kompensasiya tutulması hissəsində iddiaçıların tələbləri əsassız olduğundan rədd edilməlidir.

24. Birinci instansiya məhkəməsi öz hüquqi mövqeyini Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 35-ci maddəsinin 6-cı hissəsinə, Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsinə, Əmək Məcəlləsinin 99.1, 102, 109, 113, 135, 136, 143, 144, 154, 164, 172, 195, 287, 292, 294-cü maddələrinə, habelə MPM-nin 14.2, 77.1, 220.5, 119.1, 121.1-ci maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsindəki icraat

25. Cavabdeh apellyasiya şikayəti verərək, iş üzrə birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin iddianı təmin edən hissəsində ləğv edilməsi, iddianın tam rədd edilməsi barədə yeni qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir.

26. Apellyasiya şikayəti onunla əsaslandırılmışdır ki, birinci instansiya məhkəməsi qətnaməsini yalnız 25 avqust 2022-ci il tarixli ekspert rəyinə əsaslanaraq qəbul etmiş, iş materiallarında olan digər sənədlərə və sübutlara qiymət verməmiş və bununla da MPM-in 14.1, 103.1 və 217.1-ci maddələrinin tələblərini pozmuşdur. Belə ki, ekspertin rəyi işin faktiki hallarına uyğun gəlmədiyi halda birinci instansiya məhkəməsi həmin rəyi mötəbər sübut kimi qəbul etmiş və qətnaməsini yalnız həmin sübut üzrə qəbul etmişdir. Halbuki, MPM-in 103.1-ci maddəsinə əsasən, ekspertin rəyi məhkəmə üçün məcburi deyil və bu Məcəllənin 88-ci maddəsində müəyyən edilmiş qaydalar üzrə məhkəmə tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Məhkəmə işin faktiki hallarını, işdəki sübutları düzgün qiymətləndirməmiş, nəticədə tamamilə əsassız və qanunsuz qətnamə qəbul etmişdir. İddiaçılar tələb irəli sürərkən iddialarını bir neçə tələb üzrə (36 saatlıq iş həftəsi, zərərlilik əmsalı 1.75 və 1.04, normadan artıq iş saatları, əlavə məzuniyyət illik normadan artıq işə görə, istirahət və bayram günlərinə görə əlavələr, əmək haqqının gecikdirilməsi) formalaşdırmışdırlar. Məhkəmə tədqiqatı zamanı həmin tələblər üzrə ayrı-ayrılıqda araşdırma aparılmamışdır. Halbuki, həmin tələblər üzrə məhkəmə ayrıca araşdırma aparmalı və həmin tələblərin hər birinə hüquqi qiymət verilməli olduğu halda, yalnız ekspertin rəyinin nəticəsə hissəsini qətanmayə köçürməklə kifayətlənmişdir. Belə ki, idd iaçılar öz əmək müqavilələri üzrə 30 gündən artıq olmayan müxtəlif müddətli vaxta muzd rejimi ilə dəniz şəraitində çalışmışlar. Müqavilədə iş vaxtının illik cəmlənmiş uçotunun tətbiqi nəzərdə tutulmasına baxmayaraq, onlara taktiki 4 aylıq cəmlənmiş uçot tətbiq edilmişdir. İddiaçıların maraqlarına və maddi təminatına daha uyğun olduğundan cavabdeh tərəfindən 4 aylıq cəmlənmiş uçot rejimi seçilmişdir. Yəni, iddiaçılar 4 ay ərzində işləməli olan normativ saatların sayından əlavə işləyərsə, o zaman işçiyə iş vaxtı normasından artıq işlənmiş saatlar (ekstra saatlar) üçün əlavə 2 qat hesablanmalıdır. Ola bilər ki, işçi aylıq normada göstərilən 144 saatdan çox işləsin, ancaq 4 ayın cəmindəki istehsalat təqvimində göstərilən saatda göstərilən vaxtı aşmayıbsa, işçiyə əlavə işlədiyi vaxta görə pul ö dənilməməlidir. Bu hal Əmək Məcəlləsinin 96-cı maddəsində, həmçinin tərəflər arasında bağlanmış müqavilədə də öz əksini tapmışdır. İddiaçılar iddia ərizəsinin dəqiqləşdirilməsi barədə ərizədə qeyd edirlər ki, Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə əmək şəraiti ağır və zərərli olduğu üçün nəzərdə tutulmuş 1.04 əmsalı iddiaçıların əmək haqqlarına tətbiq edilməlidir və iddiaçılar bu əmsal üzrə cavabdehdən absurd məbləğdə pul tələb edirlər. Halbuki, sözügedən Qərara əsasən, 1.04 əmsal tarif (vəzifə) maaşına tətbiq edilir və bu əmsal tarif (vəzifə) maaşına 4% artım deməkdir. (Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 29 aprel 2022-ci il tarixli, 22O3OO47İ9O saylı izahat məktubu iş materiallarına əlavə olunmuşdur). Tarif (vəzifə) ma aşı işin mürəkkəbliyi, əməyin gərginliyi və işçinin ixtisas səviyyəsinə görə müəyyən edilən əmək haqqının əsas hissəsidir. Əmək haqqının tərkibinə aylıq tarif (vəzifə) maaşı, əlavələr və mükafatlar daxildir. Əmək haqqına əlavə- əmək şəraiti ilə əlaqədar əvəz ödəmək və ya həvəsləndirmək məqsədi ilə işçinin tarif (vəzifə) maaşına, əmək haqqına müəyyən edilən əlavə ödəncdir (Əmək Məcəlləsinin 157-ci maddəsinin 2, 3, 4-cü bəndləri). İddiaçıların tarif maaşı işəgötürən və işçi arasında imzalanan əmək müqavilələrində sabit məbləğ olaraq müəyyən olunmuşdur. Yəni bu hesablamanın formulası aşağıdakı kimi olmalıdır: İ saatlıq tarif (vəzifə) maaşının dəyəri = aylıq tarif (vəzifə) maaşı / həmin ay üzrə iş vaxtın norması (36 saatlıq iş həftəsi üzrə) 1.04 əmsalına görə verilməli olan əlavə məbləğ = 1 saatlıq tarif (vəzifə) maaşının dəyəri x həmin ay üzrə iş vaxtın norması (36 saatlıq iş həftəsi üzrə) ( faktiki iş saatları aylıq iş vaxtının normasından az olduqda isə faktiki işlədiyi saatlar) x 0.04. Məsələn: 2019-cu ilin fevral ayı üzrə İddiaçı6 tarif (vəzifə) maaşı 2.819 manat, həmin ay üzrə iş vaxtının norması (36 saatlıq iş həftəsi üzrə) 144 saat olmuşdur. 2.819 manat / 144 saat = 19.58 manat, 19.58 manat x 144 saat x 0.04 = 112,78 manat. Hətta həmin iddiaçının bu ay üzrə 336 saat işləmiş olduğunu nəzərə alaraq hesablama aparsaq belə, 1.04 əmsal üzrə hesablanan məbləğ tələb olunan məbləğdən kəskin şəkildə aşağıdır (19.58 manat x 336 saat x 0.04= 263,15 manat). İddiaçıların həkim kimi çalışdıqları iş üzrə üçüncü şəxsin gəmiləri iş yeri kimi attestasiyadan keçirilmiş və onun nəticələ rinə görə həmin gəmilərdə işləyən həkimlər üçün ağır və zərərli hesab edilməmişdir (attestasiyanın nəticələri iş materiallarına əlavə edilmişdir). Bu səbəbdən də iddiaçılara Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə əmək şəraiti ağır və zərərli olduğu üçün nəzərdə tutulmuş 1.04 əmsalı üzrə ümumiyyətlə hər hansı əlavə hesablanmamalıdır. İddiaçılar Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə 1.04 əmsalı (əmək şəraiti ağır və zərərli olduğu üçün nəzərdə tutulmuş) və 1,75 əmsalını (Xəzər dənizində yerləşən obyektlərdə işlərin görüməsi üçün) istehsalat normasından artıq işlədikləri saatlar üçün də tələb edirlər. Bu tələb qanuna uyğun deyil. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 157-ci maddəsinin 3-cü hissəsinə əsasən əmək haqqının tərkibinə ayl ıq tarif (vəzifə) maaşı, əlavələr və mükafatlar daxildir. Həmin Maddənin 157-ci maddəsinin 4-cü və 5-ci hissələrinə əsasən, tarif (vəzifə) maaşı- işin mürəkkəbliyi, əməyin gərginliyi və işçinin ixtisas səviyyəsinə görə müəyyən edilən əmək haqqının əsas hissəsidir. Əmək haqqına əlavə isə- əmək şəraiti ilə əlaqədar əvəz ödəmək və ya həvəsləndirmək məqsədi ilə işçinin tarif (vəzifə) maaşına, əmək haqqına müəyyən edilən əlavə ödəncdir. Əmək Məcəlləsinin 9-cu maddəsinin “e” bəndinə əsasən, işçi, iş vaxtından artıq vaxtda işə cəlb olunduqda, əlavə əmək haqqını almaq və ya onun verilməsini tələb etmək hüququ vardır. Əmək Məcəlləsinin 54- cü maddəsinin 1-ci hissəsinin 7-ci abzasından görünür ki, qanunverici iş vaxtını (əmək funksiyasının bu Məcəllə ilə müəyyən edilmiş iş vaxtı müddətindən artıq ol mayan iş vaxtında yerinə yetirilməsini) əmək şəraitinin bir elementi kimi təsbit etmişdir. Beləliklə, qanunvericiliklə müəyyən edilmiş iş vaxtı müddətindən artıq işlənmiş vaxta görə işçiyə hesablanmış ödənc tarif (vəzifə) maaşı deyil, əmək haqqına əlavədir. AR Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarının 1-ci və 4-cü bəndlərinə əsasən qeyd olunan əmsallar (artımlar) işçinin əmək haqqına deyil, tarif (vəzifə) maaşına tətbiq edilir. Əlavələrə 1,75 artım əmsalının hesablanması həmin Qərarda nəzərdə tutulmamışdır. Belə ki, əlavələr tarif (vəzifə) maaşı ilə cəmi işçinin əmək haqqını təşkil edir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, adı çəkilən Qərarda susuz torpaq ərazilərində daimi içməli su mənbəyindən 20 km-dən 40 km-dək uzaqda yerləşən müəssisə, idarə, təşkilatlarda və ya iş yerlərində çalışan işçilərə (Qərarın 3-cü bəndi) və dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşən müəssisə, idarə, təşkilatlarda və ya iş yerlərində çalışan işçilərə (Qərarın 5-ci bəndi) artım əmsalı əmək haqqına görə verilir. Odur ki, tarif (vəzifə) maaşı 2.819 manat təşkil edən işçi üçün 1,75 artım əmsalı (75% artım deməkdir) istənilən halda 2.114,25 manatdan (2.189 x 0,75), 1,04 artım əmsalı (4% artım deməkdir) isə 87,56 manatdan (2189 x 0,04) artıq ola bilməz və ekstra saatlara görə hesablanmış əlavə əmək haqqına bu artımın tətbiq edilməsi qanunvericiliyə ziddir. İddiaçılar 1,75 əmsalını (Xəzər dənizində yerləşən obyektlərdə işlərin görülməsi üçün) həmçinin, istirahətdə olduğu günlər üçün də tələb edirlər və onlar öz tələblərini əmək müqavilələrinin 5.1-ci maddəsi ilə əsaslandırırlar. B u tələb və bu cür əsaslandırma isə AR Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarına və bu əmsalın tətbiqi anlayışa ziddir. Belə ki, sözügedən qərarda Xəzər dənizində yerləşən obyektlərdə çalışan işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq müxtəlif əmsallar (artım) nəzərdə tutulmuşdur ki, bu əmsalların da ən böyüyü 1.75 əmsalıdır və cavabdeh iddiaçıların xeyrinə olaraq onlarla əmək müqaviləsi bağlayarkən sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq 1.75 əmsalının verilməsini müqaviləyə daxil etmişdir. Müqavilələrdəki “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq” ifadəsi sahillə gəminin əlaqəsindən, gəminin sahildən neçə km aralıda olmasından asılı olmayaq iddiaçılara ən yüksək 1.75 əmaslının tətbiq edilməsi anlamı daşıyır. Müqavilələrdək i “sahillə əlaqə şəraitindən asılı olmayaraq” ifadəsi iddiaçının gəmidə olmadığı vaxta görə də 1.75 əmsalının tətbiq edirməli olması mənası vermir və bu ifadə iddiaçıların tələblərinin əsası kimi qəbul edilə bilməz. İddiaçılar iddia ərizəsində göstərirlər ki, cavabdeh AR ƏM-nin 164-cü maddəsini pozmuş və nəticədə hər bir iddiaçının tələbi üzrə müəyyən borc yaranmışdır. Lakin, bu hesablamalar iddiaçılar tərəfindən düzgün aparılmamışdır. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin qeyd olunan maddənin 4-cü hissəsinə əsasən istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə əmək haqqı aylıq maaş alan işçilərə iş aylıq iş vaxtı norması çərçivəsində görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğindən aşağı olmamaqla, əgər iş aylıq iş vaxtı normasından artı q vaxtda görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla ödənilməlidir. Əmək Məcəlləsinin 149-cu bəndinin 3-cü hissəsinə əsasən, gündəlik tarif (vəzifə) maaşı aylıq tarif (vəzifə) maaşının aylıq iş günü normasına bölünməsi yolu ilə tapılır. İddiaçılar isə AR ƏM-nin 164-cü maddəsi üzrə apardıqları hesablamalarında əsassız olaraq artıq məbləğ hesablayırlar. Birincisi, onlar hesablamanı AR ƏM-nin 164-cü maddəsində nəzərdə tutulduğu kimi gündəlik tarif (vəzifə) maaşına əsasən deyil, faktiki işlənmiş saatların iki misli kimi hesablayırlar. Burada nə alınır? Əvvəla, iş vaxtı normasına əsasən işciyə tarif (vəzifə) maaşı (hər norma saat üçün tarif (vəzifə) maaşının 1 misli) artıq hesablanmışdır. Təqvim ayı çərçivəsində hesablamalar iş vaxtı normasına əsasən ap arıldığı üçün (normadan kənar iş saatları üçün hesablamalar hər 4 aydan bir iş vaxtının cəmlənmiş uçotunda aparılır) AR Əmək Məcəlləsinin yuxanda qeyd olunan normasına əsasən həmin ayın əmək haqqı hesablanarkən istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən iş üçün norma üzrə iş saatlarının (7,2 saat) daha bir misli əlavə hesablanmalıdır və nəticədə qeyd olunan günlərə düşən norma iş saatları üzrə 2 qat hesablamaya əməl olunur. İddiaçılar isə təqvim ayında olan istirahət günləri (30 iş günündən artıq günlər üçün) görülən iş üçün hesablamanı faktiki iş saatları əsas götürülməklə aparmışlar. Nəzərə alsaq ki, gündəlik iş vaxtı norması 7,2 saat, faktiki iş vaxtı isə 12 saatdır, yalnız bu əsassız iddia üzrə 66,66% artıq məbləğ hesablanır. Yəni faktiki iş vaxtının qalan hissəsi (12-7,2=4,8 saat) 4 ayın yekununda cəmlənmiş uçotda (iş vaxtından artıq işlənmiş iş saatları hesablanarkən) ikiqat hesablanıb ödəniləcəkdir. Bundan başqa, norma saatlar üzrə tarif (vəzifə) maaşı tam hesablanmışdır və beləliklə iddiaçıların hesablamalarında 12 faktiki iş saatının 7,2 norma saatı üzrə təqvim ayında 3 qat hesablama aparılır: 1 misli aylıq tarif (vəzifə) maaşı kimi + 2 misli istirahət gününün iş saatı kimi. Daha sonra, istirahət gününə düşən həmin saatlar cəmlənmiş uçota salınır və həmin saatlara bir daha 2 qat hesablama aparılır. Nəticədə istirahət günündə işlənmiş iş saatlarının 7,2 saatı üçün 5 qat, 4,8 saatı üçün isə 4 qat hesablama aparılır. Bundan əlavə, iddiaçıların hesablamasında işçilərin treyninqdə olduğu günlər də naməlum səbəbdən “iş vaxtı ndan artıq vaxtda görülən iş saatları” kimi nəzərə alınmış və həmin günlərdə görülən işlərə görə ikiqat hesablama aparılmışdır. Əmək Məcəlləsinin 89-cu maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən tam iş vaxtı- müddəti bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş həftəlik və gündəlik iş saatları ərzində işçilərin əmək funksiyasını yerinə yetirməsi üçün müəyyən edilmiş zamandır. İşçinin treyninqdə olduğu günlərdə hər hansı əmək funksiyasını icra etmədiyi üçün treyninqdə olmaq işçinin onun işdən sonra qalıb işləməsi demək deyil. İşəgötürən və işçilər arasındakı razılaşmaya əsasən, işçinin treyninqdə olduğu günlərə görə işçilərin həm orta aylıq əmək haqları saxlanmış, həm də onlara hər gün üçün əlavə ödənişlər (yemək və nəqliyyat xərcləri) edilmişdir. Təlimlər zamanı orta əmək haqqı nəzərə alınmalı, ikiqat maaş hesabla nmamalı idi. İddiaçılar ilə cavabdeh arasında bağlanmış əmək müqavilələrinin 5.1-ci bəndinə əsasən tərəflər qarşılıqlı razılığıa gəlmişlər ki, zəruri hallarda işçi növbələr arası istirahət dövründə təlimdə iştirak etdiyi vaxta mütənasib olaraq aylıq tarif (vəzifə) maaşı əsasında hesablanan əmək haqqı ödənilir. Bundan əlavə, orta əmək haqqının hesablanması qaydası AR Əmək Məcəlləsinin 177-ci maddəsi ilə təsdiq edilmişdir. Eyni zamanda, orta əmək haqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan ödənclər AR Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilir. Orta əmək haqqı hesablanarkən nəzərə alınan və alınmayan ödənclərin müəyyən edilməsi barədə AR Nazirlər Kabinetinin 126 nömrəli qərarına əsasən orta əmək haqqı hesablanarkən birdəfəlik xarakter daşıyan əlavə mükafatların bütün növləri, iş vaxtın dan artıq iş saatlarının ödənilməsi; istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram və ümumxalq hüzn günlərində işə görə ödəmələr və maddi yardım şəklində verilən müxtəlif növ ödənişlər nəzərə alınmır. İddiaçılar öz iddia ərizəsində “Əmək şəraitinə və əmək funksiyasının xarakterinə görə əlavə məzuniyyət hüququ verən, zərərli və ağır istehsalatların, peşə və vəzifələrin Siyahısı”nın təsdiq edilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 05 iyul 2004-cü il tarixli, 92 saylı Qərarına istinad edərək, qeyd edirlər ki, illər ərzində çaparaq saatlar 500 saatı keçdikdə işçilərə hər iş ili üçün əlavə 30 gün məzuniyyət verilməlidir və cavabdeh bu əlavə məzuniyyəti vermədiyi üçün AR Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinə görə əlavə məzuniyyəti kompensasiya etməli idi, lakin etməmişdir. İddia ərizəsində istinad edilən hissədə göstərilən saatlar tibb işçilərinin hava nəqliyyatında uçuş saatlarını ehtiva edir. Bununla bağlı Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 17 dekabr 2021-ci il tarixli, **********7 saylı məktubu mülki iş materiallarına əlavə olunmuşdur. Həmin məktubla da təsdiq olunur ki, sözügedən qərarla təsdiq edilmiş siyahının XXXVİİ “Səhiyyə” bölməsinin 176-cı hissəsində iş ili ərzində çaparaq saatlar tibb işçilərinin (həkim, feldşer və tibb bacılan) hava nəqliyyatında uçuş saatlarını ehtiva edir. Əlavə məzuniyyətlər kompensasiya ilə əvəzləşdirilmir. Əmək Məəcəlləsinin 144.2-ci maddəsinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qo yulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir. Həmin Məcəllənin 144.3-cü maddəsinə əsasən isə əmək münasibətlərinə xitam verilərkən bu Məcəllənin 115 və 116-cı maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyətlərinə, habelə sosial məzuniyyətlərə görə pul əvəzi verilmir. İddiaçılar iddia ərizəsində AR ƏM-nin 172.5-ci maddəsinə əsaslanaraq, Əmək haqqının verilməsinin işəgötürənin təqsiri üzündən gecikdirildikdə hər gecikdirilmiş gün üçün işçiyə əmək haqqının azı 1 faizi məbləğində ödəncin verilməsini tələb edirlər. Bununla əlaqədar, AR Əmək Məcəlləsinin 96-cı maddəsinə əsasən, “qeydiyyat (uçot) dövründə iş vaxtının müddəti qanunvericiliklə müəyyən olunmuş iş saatlarının sayından çox olmamaq şərti ilə iş vax tının cəmlənmiş uçotu tətbiq edilə bilər. Bu halda qeydiyyat (uçot) dövrü bir ildən artıq, gündəlik işin (növbənin) müddəti isə 12 saatdan çox ola bilməz”. İşçilərlə bağlanmış əmək müqavilələrinin 4.6-cı bəndinə əsasən “işlərin dənizdə vaxta üsulu ilə təşkili zamanı iş vaxtının illik cəmlənmiş uçotu tətbiq edilir”. Beləliklə, işçilərə iş vaxtının cəmlənmiş uçotu üzrə hesablanmış məbləğlər hər təqvim ilinin sonunda hesablanıb verilməli idi. Faktiki olaraq bu məbləğlər işçilərə bir neçə ay qabaq, yəni hər 4 aydan bir hesablanıb verilmişdir. Bu baxımdan “əmək haqqının gecikdirilməsi” absurd iddia və səhv hesablamadır. İddiaçıların son haqq-hesabın gecikdirilməsinə görə tələb etdikləri məbləğlərlə razı deyillər və hesab edirlər ki, tələb əsassız və qanunsuzdur. Belə ki, cavabdehin iddiaçılar q arşısında hər hansı borcu olmadığına görə və onlarla əmək müqaviləsinə xitam verilərkən son haqq-hesab vaxtında və düzgün (hətta artıqlaması ilə) aparıldığına görə hər hansı gecikmədən söhbət gedə bilməz. Məhkəmə öz qətnaməsində texniki və riyazi hesablamalarda kifayət qədər yanlışlıqlara yol verilmiş və kifayət qədər əsaslı olmayan ekspert rəyini mötəbər sübut kimi qəbul etsə də, cavabdeh tərəfindən məhkəməyə təqdim edilmiş və məhkəmədə tədqiq edilmiş 22 sentyabr 2022-ci il tarixli X6 qətnamədə heç bir münasibət bildirməmişdir. X12 və Ekspert rəyi kəskin fərqləndiyi halda bununla bağlı məhkəmə öz münasibətini bildirməli və nəyə görə ekspert rəyini mötəbər sübut kimi qəbul etdiyini əsaslandırmalı idi. Bundan başqa, məhkəmə iş materialları və iddiaçıların özlərinin etirafı ilə də sübut olun an cavabdeh tərəfindən gündəlik müavinət adı altında ödənilmiş qanundan və əmək müqavilələrindən irəli gəlməyən artıq məbləği ümumiyyətlə nəzərə almamış və bu xüsusata münasibət bildirməmişdir. Hansı ki, həmin məbləğlər cavabdeh tərəfindən iddiaçılara əmək haqqı hesablamasının mürəkkəbliyi nəzərə alınaraq mümkün risklərdən sığortlanmaq məqsədi ilə verilmiş, işçilərin sosial rifahına yüksəldilməsinə yönəlmişdir. İddiaçıların leyhinə olan əksik hesablamaları cavabdehin öhdəliyi kimi qəbul edərək artıq ödənilmiş məbləğlərin nəzərə alınmaması məhkəmə tərəfindən ədalət prinsipinin pozulması deməkdir. Cavabdeh tərəfindən məhkəməyə iddia müddətinin tətbiqinə dair ərizə və daha sonra sözügedən ərizənin dəqiqləşdirilməsinə dair ərizə təqdim edilmişdir. Lakin məhkəmə bu ərizələri (hansı ki, iş üçü n əhəmiyyətli olduğunu hesab edirik) qətnamədə elan etməmiş və bu ərizələrə ümumiyyətlə münasibət bildirməmişdir. Belə ki, Əmək münasibətləri - əmək qanunvericiliyində, kollektiv müqavilə və sazişlərdə nəzərdə tutulmuş öhdəliklərə uyğun olaraq işəgötürənlə qarşılıqlı razılıq əsasında müəyyən edilən iş yerində işçi tərəfindən onun işə qəbul (təyin) edildiyi, seçildiyi, bərpa olunduğu peşə və ya vəzifə üzrə əmək funksiyasının əmək haqqı ödənilməklə şəxsən yerinə yetirilməsinə, daxili intizam qaydalarına riayət edilməsinə, işəgötürən tərəfindən işçinin əmək şəraitinin, təminatlarının və əməyinin mühafizəsinin təmin edilməsinə, habelə bu Məcəllənin prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərdir (Əmək Məcəlləsinin 2-ci maddəsinin 3-cü hissəsi və 3-cü maddəsinin 4-1-ci hissəsi). Qeyd edilən maddi hüquq normalarını və Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarlarını müqayisəli şəkildə işin faktiki hallarına tətbiq edərək qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, öhdəliyin yaranma əsaslarından biri də müqavilədir. Müqavilə tərəflərin iradə ifadəsi ilə müəyyən edilən iki tərəfli əqd olmaqla bir tərəfin digər tərəf qarşıqında qarşılıqlı münasibətlərini əks etdirir. Müqavilənin icra edilməsi qaydası, icra edilməməsinə görə məsuliyyət və həmin məsuliyyətə görə hədlər müəyyən edilir. Buna görə də hüquqdan sui-istifadə hallarının aradan qaldırılması üçün cavabdehin və üçüncü şəxsin qanunla qorunan hüquq və maraqlarının pozulmasının aradan qaldırılması, müqavilə üzrə tərəfi hüquq və qanuni maraqlarının vaxtında tələb edilməsi üçün iddia müddəti institutu mühüm əhəmiyyət daşıyır. İddiaçılar cavabdehin əmə k münasibətləri üzrə onların hüquqlarını sui-stifadə etdiyini, ancaq əmək müqavilələrində göstərilən şərtlər üzrə cavabdehin əmək müqaviləsi üzrə öhdəliyini icra etmədiyini bildiyi və ya bilməli olduğu (ehtimal etdikləri) halda, həmin tələb ilə istər işə götürənə, istər aidiyyəti qurumlara, istərsə də məhkəməyə keçən zaman ərzində (dəfələrlə əmək müqavilələrinin yenilənməsi və bağlanmış əmək müqavilələrində münasibət bildirməmiş) müraciət etməmişlər. İddiaçılar İddiaçı5, İddiaçı7 və İddiaçı3la 2015-ci ildə bağlanmış əmək müqavilələrinə 02 iyul 2020-ci ildə xitam verilmişdir və həmin şəxslərlə 03 iyul 2020-ci il tarixdə yeni əmək müqavilələri bağlanmışdır. Əmək müqavilələrinə xitam verilərkən qeyd olunan şəxslərlə son haqq-hesab aparılmış və bu fakt qeyd olunan şəxslər tərəfindən Əmək Məcəl ləsinin 296-cı maddəsində nəzərdə tutulan iddia müddətləri ərzində mübahisələndirilməmişdir. Bundan başqa, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Mülki kollegiyasının 14 fevral 2022-ci il tarixli, 2(102)676/2022 saylı Qərarında göstərilmişdir ki, Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinin 4- cü hissəsində birmənalı olaraq işçinin işəgötürənə qarşı pul, əmlak və ziyan tələbləri üzrə 1 illik iddia müddətinin tətbiqi nəzərdə tutulmuşdur. Həmçinin, qanuni qüvvəyə minmiş Bakı şəhəri, Yasamal Rayon kəhkəməsinin 18 avqust 2022 -ci il tarixli, 2(004)-61/2022 saylı qətnaməsi ilə X11 və X1 "xxxx" ASCyə qarşı mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən üçüncü şəxs qismində “X5 B.V.” Şirkətinin Azərbaycan Respublikasındakı filialı cəlb edilməklə “əmrin ləğv edilməsi, işə bərpa və əmək haqqı tələ bi”nə dair mülki iş üzrə iddia ərizəsi təmin olunmamışdır. Amma nədənsə hazırkı iş üzə eyni məhkəmənin digər hakimi tam fərqli qətnamə qəbul etmiş və qəbul etdiyi qətnaməni heç bir mötəbər sübutla əsaslandırmamışdır. X12 və ekspert rəyi kəskin fərqlənir, məhkəmə isə bu müqayisədə hansı səbəbdən məhz ekspert rəyini əsas götürməsini açıqlamır. İşə baxan hakim özü belə məhkəmə tədqiqatı zamanı eksperti dindirərkən ona bir neçə nöqsan elan etmiş, rəydəki hesablamalardakı ciddi uyğunsuzluqları və səhvləri ekspertin diqqətinə çatdırmış və onların aradan qaldırılması üçün ona vaxt vermişdir. Lakin, ekspert məhkəmənin qeyd etdiyi nöqsanları aradan qaldırmamış və hesablamalardakı ciddi səhvlərə hər hansı açıqlama verməmiş və düzəliş etməmişdir. Amma çox maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, məhkəmə təd qiqatında və iclaslarında ekpsertin rəyinin mötəbər olmadığını və səhv olduğunu bilən və bildirən məhkəmə öz qətnaməsində bu rəyi ən mötəbər sübut kimi qiymətləndirmiş və rəyi olduğu kimi qətnamənin əsaslandırması kimi göstərmişdir. Məhkəmə iclasları zamanı və yazılı etirazlarda ekspertin işə yanaşmasının tamamilə yanlış və qanun normalarına zidd olması, həmçinin apardığı hesablamalarda rəyin nəticə hissəsində qeyd edilən rəqəmlərin onun təqdiqat hissəsində, əlavə cədvəllər və alt hesablama sənədlərində olan rəqəmlərdən kəskin fərqlənməsi, adi riyazi hesablamaların düzgün olmamasının məhkəmənin diqqətinə çatdırmasına və buna dair təkzibedilməz sübutların və sair qeyd edilməsinə baxmayaraq, məhkəmə cavabdehin mövqeyinə hər hansı münasibət bildirməmişdir. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən, mə hkəmənin qətnamədə göstərdiyi dəlillər işin hallarına uyğun deyil və məhkəmə müəyyən edilmiş faktlardan iddianın qismən təmin edilməsi ilə bağlı səhv nəticəyə gəlmişdir.

27. Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının sərbəst auditoru X10 27 oktyabr 2023-cü il tarixli audit hesabatının nəticə hissəsinə əsasən, Əmək Məcəlləsinin 96-cı maddəsinə müvafiq olaraq tərəflər arasında bağlanmış əmək müqavilələrinin 4.6 bəndinə görə iş vaxtının cəmlənmiş uçotu tətbiq edilmişdir, iddiaçıların əmək haqqlarının hesablanması həftəlik iş norması 36 saat olmaqla əsas götürülmüşdür, həmçinin iş vaxtının cəmlənmiş uçot dövrü tətbiq edilərkən müvafiq illər üzrə 36 saatlıq istehsalat təqvimlərinin göstəriciləri nəzərə alınmışdır, hesablamalarda, tərəflər arasında bağlanmış əmək müqavilələrinin 5.1 bəndinə və müqavilələrə edilmiş əlavələrdə müəyyən edilmiş tarif (vəzifə) maaşları əsas götürülmüşdür. Normativ hüquqi aktlara, təqdim edilmiş sənədlərə, yuxarıda göstərilənlərə əsasən yenidən hesablanmış əmək haqqları İddiaçı4 396.199,97 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 85.725,50 manat, aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 76.169,64 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 9.555,86 manat; İddiaçı5 447.732,83 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 98.066,83 manat olmaqla, aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 89.017,12 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 9 049,71 manat; İddiaçı3 478.780,39 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 97.518,97 manat olmaqla, aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 92.055,96 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 5.463,01 manat; İddiaçı1 302.056,96 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 68.381,15 manat olmaqla aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 58.250,50 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 10.130,65 manat; İddiaçı6 434.731,79 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 94.195,61 olmaqla aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 82.559,05 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 11.636,56 manat; İddiaçı7 431.413,74 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 86.919,25 manat olmaqla aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 81.966,42 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 4.952,83 manat; İddiaçı2 250.518,82 manat, o cümlədən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə cəmi 49.132,89 manat olmaqla aşağıdakı tərkibdə, gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün 43.781,42 manat, pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş 5.351,47 manat olmuşdur. Nəticə etibarı ilə cavabdeh tərəfindən iddiaçılar İddiaçı4 16.341,86 manat; İddiaçı5 26.259,46 manat; İddiaçı3 28.018,74 manat; İddiaçı1 17.532,32 manat; İddiaçı6 22.946,58 manat; Rauf İsgəndərliyə 1.438,39 manat artıq; İddiaçı2 9.069,61 manat az ödənilmişdir. Lakin İddiaçı2 dövr ərzində “gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün sətiri üzrə 43.781,42 manat və “Pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş sətiri üzrə 5.351,47 manat ödənilmişdir. İddiaçı2 qeyd edilən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə 49.132,89 manat vəsai tin ödənilməsi nəzərə alınarsa cavabdehin onun qarşısında borc öhdəliyi yoxdur. Hesablamalar aparılan zaman iş vaxtının cəmlənmiş uçotunun (4 aylıq) tətbiq edilməsi nəzərə alınmışdır, müəyyən edilmiş istehsalat nomalarına uyğun olaraq (36 saatlıq həftəlik iş norması) 1 (bir) iş saatının dəyəri tapılmışdır (tarif (vəzifə) maaşlarına görə bir iş saatının dəyəri dəyişir), əmək müqavilələrində və onlara əlavələrdə müəyyən edilmiş tarif (vəzifə) maaşlarına AR Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli Qərarının 4-cü bəndinə əsasən ən yüksək (1.75) artım (əmsal) tətbiq edilmişdir. Hesablamalar aparılan zaman iddiaçılara bayram və istirahət günləri (30 günlük vaxtdan sonra) işlədikləri aylarda, bir iş günü üçün ( 36 saatlıq iş həftəsinə müvafiq olaraq bir iş günü 7,2 saatdan hesablanmaqla) əmək haqqı qanunla müəyyən edilmiş qaydada (Əmək Məcəlləsi 109 və 164-cü maddələri), ikiqat hesablanmışdır. İşçilərin həmin günlərdə işlədikləri artıq saatların ödənişi isə iş vaxtının cəmlənmiş uçotunun (4 aylıq) tətbiq edilməsinə müvafiq olaraq hər 4 ayda hesablanmışdır. Hesablamalar aparılan zaman əmək müqavilələrində nəzərdə tutulmuş artım (1,75) artıq işlənmiş saatlara tətbiq edilməmişdir. AR Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli Qərarının 4-cü bəndinə əsasən bu artım tarif (vəzifə) maaşlarına tətbiq edilir, işlənmiş artıq saatlar tarif (vəzifə) maaşı deyil, ona əlavədir və onlara artım ödənilməsi nəzərdə tutulmamışdır, çünki işlənmiş artıq saatların iki qatının hesablanması (Əmək Məcəlləsi 165-ci maddə) 4 ayda bir dəfə, iş vaxtının cəmlənmiş u çotunun tətbiq edilməsi zamanı aparılır və bu müddəaya da hesablamalar zamanı əməl olunmuşdur. Hesablamalar aparılan zaman iddiaçılara əmək şəraiti və əmək funksiyasının xarakterinə görə 6 günlük əlavə məzuniyyət (30+6+6) nəzərə alınmışdır, 42 günlük məzuniyyət kompensasiyası hesablanmışdır. Çaparaq saatlara görə iddia edilən 75 günlük əlavə məzuniyyətə (dövr üçün) kompensasiya hesablanmamışdır, çünki bu Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin tələblərinə və AR Nazirlər Kabinetinin 30 may 2005-ci il tarixli, 95 saylı Qərarının 9-cu bəndinə ziddir. “Əlavə (75 günlük) Məzunuyyət kompensasiyası” barədə hesablamalar aparılan zaman iddiaçıların gecə saatlarında işlədiyi vaxtlara tətbiq edilən əlavə ödənişlərin (işin hər saatına görə işçinin saatlıq tarif (vəzifə) maaşının 20 faizi hesablanması AR N azirlər Kabinetinin 05 aprel 2001-ci il tarixli, 74 saylı “ Gecə vaxtı yerinə yetirilən iş, habelə çoxnövbəli iş rejiminə görə əmək haqqı həddinin müəyyən edilməsi barədə” Qərarına əsasən aparılmışdır. Hesablamalar aparılan zaman iddiaçıların tarif (vəzifə) maaşlarına AR Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarı ilə 1,04 (əmək şəraiti ağır və zərərli olduğu üçün artım) əmsalı müəyyənləşdirilmişdir və işçilərin tarif (vəzifə) maaşlarına nisbətdə hesablanmışdır.

28. Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının sərbəst auditoru X7 tərəfindən verilmiş 24 noyabr 2023-cü il tarixli audit rəyinin nəticə hissəsinə əsasən, cavabdehin 2018- 2021-ci illər ərzində həkim kimi fəaliyyət göstərmiş iddiaçılara ümumilikdə 1.616.397,47 manat əmək haqqı və ona bərabər tutulan əl avələr üzrə borcu qalmışdır. Həmin məbləğin iddiaçılar üzrə analitik uçotu aşağıdakı kimdir: İddiaçı4 219.148,38 manat; İddiaçı5 234.406,83 manat; İddiaçı3 271.806,32 manat, İddiaçı1 176.473,98 manat; İddiaçı6 295.749,10 manat; İddiaçı7 245.904,35 manat; İddiaçı2 172.908,51 manat.

29. Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 07 aprel 2023- cü il tarixili məktubunda qeyd edilmişdir ki, “Əmək şəraiti ağır və zərərli olan işlərdə və iqlim şəraitinə görə işləmək üçün əlverişli olmayan iş yerlərində çalışan işçilərin əmək haqqının yüksək məbləğdə ödənilməsini təmin edən artımların (əmsalların) məbləğinin minimum miqdarının müəyyən edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002- ci il tarixli, 137 nömrəli Qərarının 1-ci bəndinə əsasən, iş yerlərinin attestasiyasının nəticələrinə əsasən əmək şəraiti ağır və zərərli işlərdə əmək şəraitinin ağır və zərərliliyi aşağı səviyyədə müəyyən edildikdə işçilərin tarif (vəzifə) maaşına 1,04 artım əmsalı tətbiq edilir. Qərarın 4-cü bəndinə əsasən Xəzər dənizində yerləşən obyektlərin sahillə quru yol əlaqəsi olmadıqda və sahildən 70 km-dən artıq uzaqlıqda yerləşdikdə tarif (vəzifə) maaşlarına artımın (əmsalın) minimum miqdarı 1,75 məbləğində müəyyən edilmişdir. Qeyd olunan tələblərə əsasən ağır və zərərlik səviyyəsindən və Xəzər dənizində yerləşən obyektlərin sahillə əlaqə şəraitindən asılı olaraq müəyyən edilən artım (əmsal) işçilərin tarif (vəzifə) maaşına tətbiq edilir. Əmək Məcəlləsinin 164-cü maddəsinə əsasən istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxal q hüzn günü görülən işə görə əmək haqqı əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində gündəlik tarif maaşının iki mislindən aşağı olmamaqla, əməyin işəmuzd ödənilmə sistemində ikiqat işəmuzd qiymətlərindən aşağı olmamaqla, aylıq maaş alan işçilərə iş aylıq iş vaxtı norması çərçivəsində görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğindən aşağı olmamaqla, əgər iş aylıq iş vaxtı normasından artıq vaxtda görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla ödənilir, istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü işləmiş işçinin arzusu ilə ona əmək haqqı əvəzinə başqa istirahət günü verilə bilər. Əmək Məcəlləsinin 165-ci maddəsinin 1-ci hissəsinə əsasən, işçilərə iş vaxtından artıq vaxt ərzində görülən işin hər saatı üçün əmək haqqı əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində saatlıq tarif (vəzifə) maaşının ikiqat məbləğindən, əməyin işəmuzd ödənilmə sistemində işəmuzd əmək haqqı tam ödənilməklə müvafiq dərəcəli (ixtisaslı) vaxtamuzd işçinin saatlıq tarif (vəzifə) maaşından aşağı olmamaqla əlavə haqq məbləğində ödənilir. Qeyd olunanları nəzərə alaraq Əmək Məcəlləsinin 164 və 165-ci maddələrinə əsasən, ödənilən haqq qanunvericiliklə əmək haqqına əlavə deyil, tarif (vəzifə) maaşı olduğu üçün Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 saylı qərarının 1 və 4-cü bəndi ilə müəyyən edilmiş artım (əmsal) həmin tarif (vəzifə) maaşına tətbiq edilməlidir. Həmçinin “Gecə vaxtı yerinə yetirilən iş, habelə çoxnövbəli iş rejiminə görə əmək haqqı həddinin müəyyən edilməsi barədə” Nazirlər Kabinetinin 05 aprel 2001-ci il t arixli, 74 saylı qərarının 1-ci hissəsinə əsasən, gecə vaxtı yerinə yetirilən işin hər saatına görə işçiyə onun saatlıq tarif (vəzifə) maaşının 20 faizi, çoxnövbəli iş rejiminin axşam növbəsində işin hər saatına görə işçinin saatlıq tarif (vəzifə) maaşının 20 faizi, gecə növbəsində isə 40 faizi həddində əlavə haqq müəyyən edilir. Gecə vaxtı yerinə yetirilən işə görə ödənilən haqq əmək haqqına əlavə olaraq müəyyənləşdirildiyi üçün Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 saylı qərarının 1 və 4-cü bəndi ilə müəyyən edilmiş artım (əmsal) həmin əlavəyə tətbiq edilmir. Eyni zamanda gecə vaxtı yerinə yetirilən işə görə əlavənin Əmək Məcəlləsinin 164-cü maddəsinə əsasən, ödənilən ikiqat tarif (vəzifə) maaşına tətbiq edilməsi qanunvericiliyin tələblərinə uyğundur.

30. Məhkəmə Ekspert iza Mərkəzinin 01 mart 2024-cü il tarixli ekspert rəyinin nəticə hissəsində qeyd edilmişdir ki, rəyin tədqiqi hissəsində göstərilənlərə əsasən, yuxarıda sadalanan pozuntular dolayı yolla bütün əmək haqqında olan digər kateqoriya ödənişlərə də təsir etdiyindən (gecə saatlarında işə görə ödəniş, istifadə olunmamış məzuniyyətə görə kompensasiya, ezamiyyə pulu, qeyri iş günlərində işə görə ödəniş və sair), cavabdehin əmək haqqı (artımlar, əlavələr, son haqq-hesab) üzrə iddiaçılar İddiaçı6 300.939,23 manat; İddiaçı4 225.169,29 manat, İddiaçı2 177.206,38 manat; İddiaçı1 181.557,28 manat; İddiaçı5 240.157,26 manat, İddiaçı3 281.895,75 manat; İddiaçı7 252.405,78 manat borcu vardır. Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 25 avqust 2022- ci il tarixli ekspert rəyi ilə Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palat asının sərbəst auditoru X2 24 noyabr 2023-cü il tarixli auditor rəyi yanaşma və təhlil baxımından oxşardır. Hesabatın nəticələrindəki məbləğ fərqinin səbəbi, birinci ekspertiza aparılarkən Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiə Nazirliyinin 29 aprel 2022-ci il və 07 aprel 2023- cü il tarixli məktublarının əlçatan olmaması olmuşdur. Bu məktublarda hesabatın aparılmasında bəzi dəqiqləşdirmələr öz əksini tapmışdır ki, bunlar da əlavə ekspertiza zamanı nəzərə alınmışdır. "xxxx" MMC-nin 22 sentyabr 2022-ci il tarixli audit hesabatı ilə Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatasının sərbəst auditoru X10 27 oktyabr 2023-cü il tarixli auditor hesabatı arasındakı kəskin fərq, işdə olan sənəd və sübutların, əmək müqavilələrinin və onların şərtlərinin və sair sənədlərin hər iki audit or tərəfindən lazımi qədər araşdırılmamasıdır. Hər iki auditor iddiaçıların vaxtamuzd iş rejimini, növbəli üsulla, gündəlik faktiki 12 saat iş qrafiki ilə işlədiklərini tam aydınlaşdırmamış, hesabatlarında gah işəmuzd, gah da vaxtamuzd işçi kimi yanaşmaqla rəylər hazırlamışlar. Hər iki auditor faktiki iddiaçıların əksər iddialarını pozuntu kimi qəbul etsələr də, hesablama zamanı qanunvericilikdə əksini tapmayan hesablama metodikalarından istifadə etmişlər. Hər iki auditor təkrar-təkrar işçinin faktiki iş saatlarını əsassız olaraq hissələrə bölmüş və cəmləmiş uçot qaydalarını səhv təhlil edərək, artıq saatların hesablanmasında azaltmalar yaratmışlar. Auditorlar Əmək Məcəlləsinin 95, 96, 102-ci maddələrini və onların tətbiqi qaydalarını diqqətlə araşdırmamış, iş vaxtının cəmlənmiş uçotu qayd asında çalışan işçinin əmək haqqının ödənilmə qaydasını düzgün müəyyən etməmişlər. İş materiallarında olan cavabdehlə üçüncü şəxs arasında əməkdaşlıq müqaviləsində öz əksini tapan gündəlik əlavə müavinəti və pandemiya dövründə iş yerində qalan işçilər üçün əlavə öhdəlik kimi götürülən əlavə müavinətlər (bir günlük qazancın 20% qədər yazışma sənədlərində əksini tapır) vaxtında cavabdeh tərəfindən iddiaçılara ödənilsə də, hər iki auditor bu ödənişləri əsassız olaraq öhdəlikdən kənar hesab etmişlər. Kifayət qədər böyük məbləğ olan bu ödənişlərin guya cavabdeh tərəfindən səhv ödənildiyini göstərərək, son nəticədə iddiaçıların iddia etdikləri bəzi pozuntulara görə qalıq borca əvəzetmə ilə yanaşmışlar. Yəni auditorlar ödənilmiş məbləğləri səhv hesab edərək, həmin ödənilmiş məbləğlərlə ödənilmə li məbləğləri əvəzləşdirmişlər. Əmək haqqı hesablaşması zamanı hər iki hesabatda Əmək Məcəlləsinin 164 və 165-ci maddələrinə uyğun ödənişləri səhv olaraq əmək haqqına əlavə hesab etmiş, bu ödəmələr zamanı tarif (vəzifə) maaşlarına artımları (əmsalları) ümumiyyətlə hesablama zamanı nəzərə alınmamışdır.

31. Azərbaycan Respublikası “X9”nin 15 aprel 2024-cü il tarixli mütəxəssis rəyinin nəticə hissəsində qeyd edilmişdir ki, tərəflər arasında bağlanmış əmək müqavilələrinin şərtlərinə, habelə əmək qanunvericiliyinə ( Əmək Məcəlləsinin 96, 164, 165-ci maddələrinə və Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarı) görə iddia edilən dövrə cavabdeh tərəfindən iddiaçılara əmək haqqı və digər ödənişlər onlar arasında bağlanmış əmək müqavilələrinə əsasən iş vaxtının cəmlənmiş uço tu 4 aylıq dövrü əhatə etməsi nəzərə alınmaqla cavabdeh tərəfindən iddiaçılara artıq ödənilən əmək haqqı məbləği 163.449,93 manat olmuşdur. Cavabdeh tərəfindən iddiaçılara məzuniyyət haqqlarının ödənilməsi üzrə 15.193,23 manat artıq ödəniş edilmişdir. Belə ki, İddiaçı4 4.056,89 manat; İddiaçı5 2391,69 manat; İddiaçı3 1.996,25 manat; İddiaçı1 3.135,38 manat; İddiaçı6 3.995,35 manat; Rauf İsgəndərliyə 715,84 manat artıq: İddiaçı2 isə 1.098,17 manat az ödəniş edilmişdir. Lakin İddiaçı2 dövr ərzində “gündəlik əlavə müavinət /hər dəniz/vaxta günü üçün sətiri üzrə 43.781,42 manat, “pandemiya ilə əlaqədar əlavə ödəniş” sətiri üzrə 5.351,47 manat ödəniş edilmişdir. İddiaçı2 qeyd edilən öhdəlikdən kənar ödəmələr üzrə 49.132,89 manat vəsaitin ödənilməsini nəzərə alsaq cavabdehin onun qarşısında borc öhdəliyi yoxdur. Cavabdehlər tərəfindən iddiaçılara əmək haqqlarının ödənilməsi zamanı yol verilən gecikmələrə görə cərimə məbləğinin həcmi 59.982,21 manat məbləğində müəyyən edilir və cavabdehin iddiaçılar İddiaçı4 68 gecikmə gününə görə 9.335,94 manat; İddiaçı5 70 gecikmə gününə görə 8.364,82 manat; İddiaçı3 68 gecikmə gününə görə 9.249,86 manat; İddiaçı1 59 gecikmə gününə görə 6.393,78 manat; İddiaçı6 68 gecikmə gününə görə 9.795,22 manat, İddiaçı7 68 gecikmə gününə görə 9.499,14 manat; İddiaçı2 59 gecikmə gününə görə 7343,45 manat borcu vardır.

32. Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Mülki kollegiyasının 1 may 2024-cü il tarixli, 2(103)117/2024 saylı qətnaməsi ilə (hakimlər F.Ş.Talışinski (sədrlik edən, məruzəçi), A.N.İmanov və M.A.Məmmədov) cavabdehin apellyasiya şikayəti qismən təmin edilərə k, iş üzrə Bakı şəhəri Yasamal Rayon Məhkəməsinin 31 oktyabr 2022-ci il tarixli, 2(004)-767/2022 saylı qətnaməsi ləğv edilmiş, yeni qətnamə çıxarılaraq iddia qismən təmin edilmiş, cavabdehdən iddiaçılar İddiaçı6 xeyrinə 72.536,82 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı5 xeyrinə 57.822 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı7 xeyrinə 77.484,8 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı4 xeyrinə 57.233,01 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı2 xeyrinə 46.629 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı3 xeyrinə 84.598,01 manat, hüququ yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat; İddiaçı1 xeyrinə 45.257, 52 manat, hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğin əvəzi kimi 300 manat pul vəsaitinin tutulması və qalan hissədə iddianın rədd olunması qət edilmişdir.

33. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi qeyd etmişdir ki, birinci instansiya məhkəməsi qətnamə qəbul edərkən, gəldiyi nəticə üçün mühüm əhəmiyyəti olan bütün faktiki halları aydınlaşdırmamış və qətnamədə göstərilmiş nəticələr işin hallarına uyğun gəlmir, qanun və müqavilə üzrə vəzifələrə, habelə təqdim edilmiş təkzibedilməz sübutlara, iddia müddətinin tətbiqinə lazımi hüquqi qiymət verilməmiş və bununla da yanlış nəticə hasil olunmuşdur.

34. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi qeyd etmişdir ki, əmək haqqının və ona əlavələrin yenidən hesablanması barədə iddiaçıların cavabdehə rəsmi müraciəti cavabsız qalmış, əmək müfəttişliyinə sənədlər tam təqdim ed ilmədiyindən qəti münasibət bildirilməmiş, cavabdehin nümayəndəsinin birinci instansiya məhkəməsinə təqdim etdiyi etirazında hesablamalarda səhvlərin olduğunu etiraf etmişdir. Apellyasiya icraatı zamanı cavabdehin nümayəndəsi mübahisənin barışıq yolu ilə həll etmək istədiklərini və müəyyən məbləğlər vermək istədiklərini, lakin iddiaçıların tələbləri yüksək olduğundan razılığa gələ bilmədiklərini izahatında bildirmişdir.

35. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi hesab etmişdir ki, digər ekspert rəylərinin ümumiləşdirməsinin aparılmasını təmin edən və qismən mötəbər sübut kimi qəbul edilməli olan Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 01 mart 2024-cü il tarixli ekspert rəyinə əsasən həftəlik norma 36 saat olmaqla aylar üzrə hesablamada yaranmış fərq 2020 ilin oktyabr ayından əmək münasibətlərinə xitam v erildiyi günədək (1 illik iddia müddəti ərzində) hesablanmalı və iddiaçılar İddiaçı6 633,90 + 898,61 + 17.341,95 + 13.820,90 - 107,43 + 3.250,36 + 11.218,28 + 7.185,59 + 4.573,00 + 13.721,66 = 72.536,82 manat; İddiaçı5 1.656,41 + 3.583,37 + 7.760,72 + 2.303,46 + 187,83 + 657,68 + 10.553,85 + 13.539,30 + 12.497,89 + 5.457,15 = 57.822 manat; İddiaçı7 10.022,16 + 12.287,14 + 14.739,75 + 1.675,08 + 140,33 + 2.781,91 + 9.088,82 + 2.640,91 + 21.143,83 + 2.964,88 = 77.484,81 manat; İddiaçı4 2.546,08 – 1.619,85 + 14.441,22 + 6.566,73 + 344,57 + 623,21 + 8.704,49 + 15.135,44 + 4.450,91 + 6.040,21 = 57.233,01 manat; İddiaçı2 12.317,20 768,48 + 18.632,85 + 1.878,16 + 1.086,82 + 2.268,93 + 3.800,59 + 708,99 + 6.703,94 = 46.629 manat; İddiaçı3 4.811,69 + 843,33 + 16.999,93 + 1.852,73 + 150,27 + 3.014,1 6 + 16.209,81 + 17.040,97 + 13.584,20 + 10.391,46 = 84.598,01 manat; İddiaçı1 1.749,36 + 1.084,57 + 5.614,55 + 9.743,20 + 8.400 + 2.205,93 + 4.290,91 + 1.746,44 + 20.907,70 = 45.257, 52 manat ödənilməyən əmək haqqı (əlavələr) tutulmalı, ekspert rəyində əks edilən digər göstəricilərin təkrar nəzərə alınması şübhəsi ilə, habelə qanunvericilik normalarının və işçinin faktiki (gündəlik) fəaliyyətinin təsbit edilməsi ilə bağlı olduğundan mötəbər hesab edilməməli və iddiaçıların bu hissələrdə səhv ekspert rəyi əsasında birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin mübahisələndirmədiyi nəzərə alınmalıdır.

36. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi qeyd etmişdir ki, mübahisə üzrə barışığın müzakirəsi zamanı cavabdehin nümayəndəsinin iddia tərəfi ilə məbləğlərdə razılaşmaması və təklif etmiş olduqlarını n sübuta yetirilməməsi (mötəbər sübutlar təqdim etməməsi) məhkəmənin mövcud sübutlar əsasında qənaətə gəlməyə maneə kimi və ya iddianın tam rədd edilməsi üçün əsas ola bilməz. Qeyd edilməlidir ki, auditorların, o cümlədən cavabdeh tərəfindən müstəqil ekspert rəylərinin ziddiyyətli və məhkəmə işi ilə tanış olmadan tərtib etdikləri rəylərinin mötəbər sübut kimi qəbul edilməsi yolverilməzdir. Qeyd edilən müstəvidə cavabdehin şikayətinə münasibətdə məxsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, birinci instansiya məhkəməsində icraat zamanı cavabdehin nümayəndəsinin iddia müddətinin tətbiqi barədə ərizə verməsi artıq iddianın qismən qəbul edilməsini birbaşa ifadə etməsə də, məntiqi cəhətdən onun rədd edilməsini istisna edir.

37. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi apellyasiya şikayətində qeyd edilən cavabd eh tərəfindən gündəlik müavinət adı altında ödənilmiş qanundan və əmək müqavilələrindən irəli gəlməyən artıq məbləğin əmək haqqına (qanunla nəzərdə tutulmuş əlavələrə) nəzərə alınmaması dəlilinə dair qeyd edilməlidir ki, cavabdeh özü bunun hesablanması mümkünlüyünü istisna edərək həmin məbləğlərin cavabdeh tərəfindən iddiaçılara əmək haqqı hesablamasının mürəkkəbliyi nəzərə alınaraq mümkün risklərdən sığortlanmaq məqsədi ilə verildiyini və işçilərin sosial rifahının yüksəldilməsinə yönəldiyini bildirmişdir. Məlum olduğu kimi, işçinin sosial təminatı onun hüquqlarını əhatə etsə də, qanunla müəyyən edilmiş əmək haqqı və ona əlavələrə aidiyyəti yoxdur. Cavabdeh tərəfindən onun cavabdeh olduğu digər iş üzrə məhkəmə qərarları hazırki iş üzrə preyudisial əhəmiyyət kəsb etmir və başqa iddiaçılara münasibətdə iddianın sübuta yetirilməməsi hazırki işə aid sübutların mötəbərliyini müəyyən edən meyar kimi qiymətləndirilə bilməz.

38. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi öz hüquqi mövqeyini Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 101-109, 113-116, 135, 136, 143, 144, 154, 164, 172, 195, 287, 292, 294, 296-cı maddələrinə, habelə MPM-in 14.2, 76.1, 77.1, 80- 82, 88, 106.2, 217, 220.5, 385-390-cı maddələrinə istinad etməklə əsaslandırmışdır. Kassasiya instansiyası məhkəməsində icraat Kassasiya şikayətinin və ona qarşı etirazın dəlilləri Kassasiya şikayətinin dəlilləri

39. İddiaçılar (Vəkil1) kassasiya şikayəti verərək, iş üzrə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsinin qisməncavabdehin apellyasiya şikayətinin qismən təmin edilməsi və iddianın təmin edilməyən hissəsində ləğv edili b, mülki işin həmin hissədə yenidən baxılması üçün apellyasiya instansiyası məhkəməsinə qaytarılması barədə qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir.

40. İddiaçılar kassasiya şikayətini onunla əsaslandırmışlar ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi işə baxarkən iki məqamı nəzərə almayıb və onlara heç bir münasibət bildirməyib. Belə ki, onların gözləntiləri əmək qanunverciliyində nəzərdə tutulub, deməli qanunidir. Onların gözləntiləri dövlət tərəfindən verilən müavinətlər, yardımlar və yaxud digər ödəmələrlə bağlı deyil, əmək haqqı və daha sonra əmək pensiyaları ilə bağlıdır. Bundan əlavə onların iki qanuni gözləntiləri olmuşdur. Birincisi, əməklərinin qanuni qarşılığı olan əmək haqqıları, yəni zərərli şəraitdə alın təri ilə qazanılan mülkiyyətləri ilə bağlıdır. İkincisi, pensiya təminatları və p ensiya kapitalının yığılması ilə bağlıdır. Hər iki gözlənti Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin 1 saylı protokolunun 1-ci maddəsinin təsir dairəsinə düşür. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi işi iki ildən artıq araşdırdıqdan sonra iddiaçıların əmək haqqı və son haqq-hesabla bağlı iddia tələblərinin yalnız bir qismini təmin etmişdir. Eyni zamanda iddia tələblərinə iddia müddətini tətbiq edərək, onların mülkiyyət hüquqlarını pozmuşdur. Halbuki, əmək haqqı mülkiyyət olduğundan bu iddialara iddia müddətinin tətbiqinin qanunsuz olduğunu i nəzərə almasaq, bir daha bildirməliyik ki, onlar tərəfindən əmək haqqılarının səhv olması ilə bağlı bilgilərin işlədikləri müddətdə müəyyən etmələri qeyri-mümkün idi və bu hal birinci instansiya məhkəməsində öz təsdiqini tapmışdır. Əmək haqqlarının hesablanmas ı ilə bağlı onların və vəkilin əldə edə bilmədiyi bir neçə sənəd (əməkdaşlıq müqaviləsi, onun əlavələri, attestasiya sənədləri və sair) məhkəmənin sorğusu və israrlı tələbi ilə məhkəməyə təqdim olunmuşdur, bir-sıra vacib əhəmiyyətli məqamlar isə üçüncü şəxsin məhkəmə izahatları ilə məlum olmuşdur. Beləliklə də onların öz əmək haqqları ilə bağlı səhv hesablamalar haqqında bilgiləri tam olaraq məhkəmədə formalaşmışdır.

41. Cavabdeh (Vəkil6) kassasiya şikayəti verərək, iş üzrə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsinin ləğv edilməsi və iddianın tam rədd edilməsi barədə yeni qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir.

42. Kassasiya şikayəti onunla əsaslandırılmışdır ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən ekspert rəyinə istinad edilərkən həmin rəydə qanunsuz və əsassız olaraq iddiaçı ların taarif (vəzifə) maaşına artım əmsalının onların iş vaxtı (növbəsi) olmayan günlərinə də şamil edilməsi görməzdən gəlinmişdir. Halbuki qanunvericilik iş vaxtı (növbəsi) olmayan günlərdə taarif (vəzifə) maaşına artım əmsalının tətbiq edilməsinə yol vermir. Apellyasiya instansiya məhkəməsi gəlmiş olduğu nəticədə qanunvericiliyin tələblərini gözləməmiş, işin faktiki hallarını düzgün təhlil etməmiş və yekunda maddi və prossesual hüquq normalarının tələblərini pozmaqla qanunsuz və əsassız nəticəyə gəlmişdir. Belə ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi öz qətnaməsində cavabdeh tərəfindən təqdim olunmuş və iş materiallarına əlavə edilmiş 22 sentyabr 2022-ci il tarixli Müstəqil Auditorun hesabatını, Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 29 aprel 2022-ci il tar ixli məktubunu, Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin 17 dekabr 2021-ci il tarixli məktubunu, eləcə də apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərərindən təyin edilmiş ekspertizanı aparmış və 27 oktyabr 2023-cü il tarixli auditor rəyini nəyə görə sübut kimi qəbul etməməsini qətnamədə əsaslandırmamışdır. Kifayət qədər səhvlərin olduğu təkrar mühasibatlıq ekspertiza rəyini vermiş ekspertin məhkəmədə dindirilməsi, hesablamaları nəyə əsasən apardığını dəqiqləşdirməsi üçün məhkəməyə çağırılmasını da təmin etməyərək araşdırmanı səthi aparmışdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi cavabdehin irəli sürdüyü dəlillərə, eləcə də sərbəst auditor rəylərinə düzgün hüquqi qiymət verməmiş, məhkəmə mühasibatlıq ekspertizasının 01 mart 2024-cü il tarixli ekspert rəyini mötəbər sübut kimi qəbul etmişdir. Apellyasiya baxışı zamanı məhkəmə tərəfindən mühasibatlıq ekspertizasının 01 mart 2024-cü il tarixli ekspert rəyinə qiymət verərkən yanlışlığa yol vermiş, ekspertin rəyini qismən mötəbər hesab etməklə gəldiyi hüquqi nəticə düzgün olmamışdır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi 01 mart 2024-cü il tarixli təkrar məhkəmə mühasibatlıq ekspertizasının rəyinə istinad edərkən də yanlışlığa yol vermişdir. Belə ki, həmin rəyə əlavə olunmuş cədvəllər üzrə cavabdehin iddiaçılara ödəməli olduğu məbləğləri 01 oktyabr 2020-ci il tarixdən sonrakı dövrə uyğun hesablamışdır. Halbuki, mülki iş materiallarından görünür ki, mediasiya prosesinin tətbiqi barədə iddiaçıların təklifinin tarixi 15 oktyabr 2021-ci il olduğu üçün məhkəmə iddia müddətinə istinad edərkən iddiaçılar tərəfindən yalnız 15 oktyabr 2020-ci il tarixdən başlayaraq iddiaçıların işdən çıxarıldığı 2021-ci ilin iyul tarixinədək olan dövr üzrə hesablama apara bilərdi. Hazırki qətnamədə oktyabr ayı üzrə cavabdehin iddiaçılara ödəməli olduğu əlavə pul məbləğlərini də ən azından yarıya bölməli idi. Çünki oktyabr ayı 31 gündən ibarətdir. Həmin ayın 15-i isə ayın günlərinin demək olar ki, yarısı edir. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi iddia müddətinə istinad etməklə qərar qəbul edərkən 2020-ci ilin oktyabr ayı üzrə 31-günü yox, cəmi 16 günü ərzində və ya həmin aydan sonrakı ayın əmək haqqının verilməsi ilə bağlı əlavə ödəmələri hesablaya bilərdi. Kassasiya şikayətinə qarşı etirazın dəlilləri

43. İddiaçılar cavabdehin kassasiya şikayətinə qarşı yazılı etiraz verərək cavabdehin kassasiya şikayətinin təmin edilm əməsini xahiş etmişlər. Tətbiq edilən hüquq Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi

44. Maddə 375.2. Məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır.

45. Maddə

377. İddia müddətinin axımı şəxsin öz hüququnun pozulduğunu bildiyi və ya bilməli olduğu gündən başlanır. Bu qaydadan istisnalar bu Məcəllə ilə müəyyənləşdirilir. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi

46. Maddə

93. Yüksək həssaslıq, həyəcan, zehni, fiziki və əsəb gərginliyi, habelə insanın səhhətinə mənfi təsir göstərən digər amillər olan əmək şəraitli iş yerlərində (həkimlərə, müəllimlərə, elektrotexniki qurğularda, cihazlarda və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər iş yerlərində işləyənlərə) həftə ərzində 36 saatdan çox olmamaq şərtilə qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilir. Həmin iş yerləri üzrə peşələrin, vəzifələrin siyahısı iş vaxtının konkret müddəti göstərilməklə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilir.

47. Maddə 99.1. İş vaxtından artıq iş- işəgötürənin əmri (sərəncamı, qərarı) və işçinin razılığı ilə əmək funksiyasını müəyyən olunmuş iş günü vaxtından artıq müddət ərzində yerinə yetirməsi sayılır.

48. Maddə

102. İşəgötürən, faktiki olaraq hər bir işçinin iş vaxtının və iş vaxtından artıq işlənmiş saatlarının dəqiq, dürüst uçotunu aparmağa borcludur. İş vaxtının uçotunun aparılması forması və qaydası işəgötürən tərəfindən müəyyən edilir.

49. Maddə

109. Bu Məcəlləni n 107-ci maddəsi ilə yol verilən müstəsna hallarda istirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü işə cəlb edilən işçilərin əməyi 164-cü maddədə nəzərdə tutulan qaydada ödənilir.

50. Maddə

113. Əmək məzuniyyəti- işçinin normal istirahəti, əmək qabiliyyətinin bərpası, sağlamlığının mühafizəsi və möhkəmləndirilməsi üçün işdən ayrılmaqla öz mülahizəsi ilə istifadə etdiyi müddəti bu Məcəllədə nəzərdə tutulandan az olmayan istirahət vaxtıdır. Əmək məzuniyyətinin müddəti təqvim günü ilə hesablanır.

51. Maddə

136. Bu Məcəllənin 114-cü maddəsində nəzərdə tutulmuş əsas məzuniyyət, yalnız 115 və 116-cı maddələri ilə müəyyən edilmiş əlavə məzuniyyətlərlə cəmlənərək birlikdə verilməlidir. İşçinin eyni vaxtda bu Məcəllənin 143-cü maddəsinə, 115 və 116-cı maddələrind ə nəzərdə tutulmuş iki və daha çox əlavə məzuniyyətə hüququ olduqda onun əsas məzuniyyətinə daha çox müddətli bir əlavə məzuniyyət birləşdirilir.

52. Maddə

143. Müvafiq iş ilinin (illərinin) məzuniyyətindən istifadə etməmiş işçi ilə, bu Məcəllənin 70-ci maddəsinin “a” və “ç” bəndlərində nəzərdə tutulmuş əsaslarla işdən çıxarılma halları istisna olmaqla qalan hallarda əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçinin arzusu ilə həmin iş ili (illəri) üçün ona məzuniyyət verilir və işdənçıxma tarixi məzuniyyətin son günü hesab edilir. İşçi bu maddədə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada məzuniyyətdən istifadə etmək istəmədikdə ona bu Məcəllənin 144-cü maddəsi ilə müəyyən edilmiş qaydada və şərtlərlə istifadə edilməmiş məzuniyyətə görə pul əvəzi ödənilir.

53. Maddə

144. Əmək müqaviləsinə xitam verilm əsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir. Əmək münasibətlərinə xitam verilərkən bu Məcəllənin 115 və 116-cı maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyətlərinə, habelə sosial məzuniyyətlərə görə pul əvəzi verilmir.

54. Maddə 164.1. İstirahət, səsvermə, iş günü hesab edilməyən bayram günləri və ümumxalq hüzn günü görülən işə görə əmək haqqı aşağıdakı kimi ödənilir: əməyin vaxtamuzd ödənilmə sistemində gündəlik tarif maaşının iki mislindən aşağı olmamaqla; əməyin işəmuzd ödənilmə sistemində ikiqat işəmuzd qiymətlərindən aşağı olmamaqla; aylıq maaş alan işçilərə iş aylıq iş vaxtı norması çərç ivəsində görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşı məbləğindən aşağı olmamaqla, əgər iş aylıq iş vaxtı normasından artıq vaxtda görülmüşsə, maaşdan əlavə gündəlik vəzifə maaşının ikiqat məbləğindən aşağı olmamaqla. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi

55. Maddə 14.2. Məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir.

56. Maddə 77.1. Hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir.

57. Maddə

88. Məhkəmə sübutlara obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət verir. Heç bir sübutun məhkəmə üçün qabaqcadan müəyyən edilmiş qüvvəsi yoxdur.

58. Maddə 217.1. Məhkəmənin qətnaməsi qanuni və əsaslı olmalı dır.

59. Maddə 217.3. Qətnamə iş üzrə müəyyən edilmiş hallara və tərəflərin qarşılıqlı münasibətinə uyğun əsaslandırılmalıdır.

60. Maddə 407.2. Kassasiya şikayətində işin hallarının sübut olunmamasına, məhkəmənin gəldiyi nəticə üçün əhəmiyyətli olan bütün faktiki halların aydınlaşdırılmamasına və yaxud qətnamə və qərardadda ifadə olunan nəticələrin işin faktiki hallarına uyğun olmamasına istinad etməyə yol verilmir.

61. Maddə 416.1. Kassasiya instansiyası məhkəməsi işə şikayət həddində baxır və kassasiya şikayətində irəli sürülmüş dəlillər üzrə apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq edilməsini yoxlayır.

62. Maddə 416.2. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən bu Məcəllənin 418.4cü maddəsində nəzərdə tutulmuş prosessual hüquq pozuntusu hesab edilən hallara yol verilməsi şikayətin hədlərindən və dəlillərindən asılı olmayaraq yoxlanılmalıdır. Kassasiya baxışının hədləri

63. Kassasiya instansiyası məhkəməsi işin faktiki hallarını araşdırmır. Lakin apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən maddi və prosessual hüquq normalarının düzgün tətbiq olunub-olunmamasını yoxlamaq zərurətindən irəli gələrək, iş materiallarında olan, aşağı instansiya məhkəmələri tərəfindən qəbul edilərək işə əlavə olunmuş, araşdırılmış və (və ya) müəyyən edilmiş sübutlara və hüquqi faktlara istinad edilməsi kassasiya instansiyası məhkəməsinin faktiki halları araşdırması kimi qiymətləndirilməməlidir.

64. Hazırkı kassasiya şikayətlərində apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi qarşılıqlı olaraq iddianın təmin olunan və iddianın tə min edilməyən hissələrində mübahisələndirildiyindən, kassasiya baxışının hədlərini qətnamənin qanuniliyinin kassasiya şikayətlərinin dəlillərinə uyğun olaraq tam yoxlanılması təşkil edir. Kassasiya instansiyası məhkəməsinin hüquqi mövqeyi

65. Kassasiya instansiyası məhkəməsi, kassasiya şikayətlərinin dəlillərini araşdırıb hesab edir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi işə baxarkən maddi və prosessual hüquq normalarının tələblərini pozub, iş üzrə əhmiyyətli olan halları tam, hərtərəfli və obyektiv araşdırmayıb.

66. Əvvəla işdən görünür ki, birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsi ilə iddia qismən təmin edilməsinə baxmayaraq, iddiaçılar qətnamədən ümumiyyətlə apellyasiya şikayəti verməmişlər. Cavabeh isə apellyasiya şikayəti verərək qətnaməni yalnız iddianın təmin olunan hissəsində mübah isələndirib.

67. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi isə qətnamənin təsviri hissəsində onun əsaslılığını mübahisələndirilən hissədə yoxladığnı qeyd etsə də, nəticə hissəsində qətnaməni bütövlükdə ləğv edib, iddianın qismən təmin olunması barədə iş üzrə yeni qətnamə çıxarmaqla ziddiyyətli nəticəyə gəlib və bununla da MPM-in 372.6-cı maddəsinin tələblərini pozub. Halbuki, sözügedən normanın tələblərinə uyğun olaraq apellyasiya instansiyası məhkəməsi, cavabdehin apellyasiya şikayətində və ona etirazda ifadə olunmuş dəlillərə əsasən hazırkı mübahisənin predmeti bölünən olduğu üçün birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin əsaslılığını cavabdehin apellyasiya şikayətinin dəlillərinə əsasən yalnız iddianın təmin olunan hissəsində yoxlamalı idi.

68. Digər tərəfdən, apellyasiya instansiyası məhkə məsinin qətnaməsinin əsaslandırıcı hissəsi MPM-in 220.4 və 392.1.5-ci maddələrinin tələblərinə cavab vermir. Belə ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi qətnamədə sübutları, maddi və prosessual hüquq normalarını bir-bir sadalamaqla öz vəzifəsini bitmiş hesab etmiş və işin müəyyən edilən hallarını, işin halları barədə əsaslandığı sübutları, habelə cavabdehin nümayəndəsinin istinad etdiyi hüquqi aktları rədd etmək üçün gətirdiyi dəlilləri, başqa sözlə hazırkı nəticəyə gəlməsi barədə motivləri, rəhbər tutduğu qanunları qətnamənin əsaslandırıcı hissəsində göstərməyib və işə əlavə edilmiş çoxsaylı sübutları, o cümlədən ekspert və auditor rəylərini digər sübutlarla yanaşı yoxlayıb, qiymətləndirməyib, bütövlükdə həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq hüquqi qiymət verməy ib. Halbuki, MPMin 88-ci maddəsinin mənasına görə, heç bir sübutun məhkəmə üçün qabaqcadan müəyyən edilmiş qüvvəsi yoxdur. Məhkəmə sübutlara obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qeymət verməlidir.

69. Eyni hüquqi mövqe “Məhkəmə qətnaməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 noyabr 2005-ci tarixli, 04 saylı Qərarının 6.2 və 6.3-cü bəndlərində də ifadə olunub və həmin bəndlərdə göstərilir ki, qətnamənin əsaslandırıcı hissəsinə xüsusi diqqət verilməlidir. Qətnamənin həmin hissəsində işin məhkəmə tərəfindən müəyyən olunmuş halları, məhkəmənin nəticələrini əsaslandırdığı sübutlar, bu və ya digər sübutları rədd və ya qəbul etmək üçün istinad etdiyi dəlillər, rəhbər tutduğu qanunlar və ya di gər hüquqi aktlar göstərilməlidir. Məhkəmə qətnaməsinin əsaslandırıcı hissəsində sübutlar əlaqəli şəkildə şərh edilməli, bu və ya digər sübutun qəbul edilibedilməməsinin səbəbləri orada aydın izah edilməlidir.

70. Göründüyü kimi apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi qanunililik və əsaslılıq baxımından da MPM-in 217.1 və 217.3-cü maddələrinin tələblərinə cavab vermir. Halbuki, sözügedən normaların mənasına görə, məhkəmənin qətnaməsi qanuni və əsaslı olmalıdır və qətnamə iş üzrə müəyyən edilmiş hallara və tərəflərin qarşılıqlı münasibətinə uyğun əsaslandırılmalıdır.

71. İşin mahiyyətinə gəlincə isə işdən görünür ki, 2018-ci il dekabr ayında cavabdehlə üçüncü şəxs arasında əməkdaşlıq müqaviləsi bağlanıb və həmin müqavilənin şərtlərinə görə, cavabdeh əmək müqavilələrinə əsasən onun işçiləri saylan iddiaçıları həkim kimi üçüncü şəxsə aid gəmilərdə tibbi xidməti həyata keçirmək üçün təhkim edib. İddiaçıların əmək haqqı cavabdehin qaimə-faktura sənədlərinə əsasən üçüncü şəxs tərəfindən ödənilb. 2021-ci ilin iyul- avqust aylarında isə tərəflər arasında bağlanmış əmək müqavilələrinə “müddətin bitməsi” əsasına görə xitam verilib.

72. Hazırda iddiaçılar, həkimlər üçün həftə ərzində 36 saatdan çox olmamaq şərti ilə qısaldılmış iş vaxtının müəyyən olunduğunu, lakin cavabdehin onlara 40 saatlıq istehsalat təqvimi tətbiq etdiyini, nəticədə ödəmələrin, son haqq-hesabın səhv hesablandığını, onların vəzifə tarif maaşına artım əmsalının artıq saatlara görə düzgün hesablanmadığını; onlara istirahət, bayram günləri görülən işə görə əmək haqqının gündəlik tarif maaşının iki misli miq darında ödənilmədiyini; əlavə məzuniyyətlərin tam verilmədiyini; əmək müqaviləsi üzrə nəzərdə tutulmuş əmsalların düzgün tətbiq olunmadığını, onlara qarşı ayrıseçkiləyə yol verildiyini; zərərlilik səviyyəsinə görə onlara ödənilən əmək haqqına əmsalların tətbiq olunmadığını; əmək haqqının verilməsi işəgötürənin təqsiri üzündən gecikdirildiyi üçün hər gecikdirilmiş gün üçün onlara əmək haqqının azı 1 faizi məbləğində ödəncin verilməli olduğunu; cavabdehin qanuna zidd hərəkəti və hərəkətsizliyi nəticəsində onlara mənəvi zərər dəydiyini iddia etmişlər.

73. Tərəflər arasındakı hazırkı mübahisə 01 avqust 2018-ci ildən 01 avqust 2021-ci il tarixədək olan dövrü əhatə etməklə iddianın qiyməti 2.093.054,44 manat təşkil edir və iddiaçılar hazırkı iddia tələbləri ilə məhkəməyə 17 dekabr 2021-ci il tar ixdə müraciət etmişlər.

74. Cavabdeh isə iddia müddətinin tətbiqi barədə məhkəməyə yazılı ərizə verərək, iddiaçıların 01 avqust 2018-ci ildən 01 avqust 2021-ci il tarixədək ödənilməmiş əmək haqqına əlavələri və digər ödəncləri tələb etdiklərini və hüquqlarının pozulduğunu aşkar etdikləri gündən etibarən onların 1 il ərzində məhkəməyə müraciət etməməklə iddia müddətini ötürdüklərini göstərib, iddiaya etiraz etmişdir.

75. Əvvəla işə əlavə edilmiş çoxsaylı sübutlardan, o cümlədən Müstəqil Auditorların 22 sentyabr 2022-ci il; 26 oktyabr 2023-ci il tarixli auditor rəylərindən; habelə “X9”nin 15 aprel 2024-cü il tarixli mütəxəssis rəyindən və sair sənədlərdən görünür ki, 01 avqust 2018-ci ildən 01 avqust 2021-ci il tarixədək olan dövr ərzində üçüncü şəxsə tibbi xidmət göstərmiş iddiaçılara əmək haqqının, əlavələrin hesablanması və ödənilməsi zamanı əmək qanunverciliyinə və digər qanunvericilik aktlarına əməl olunması vəziyyəti yoxlanılıb və müəyyən edilib ki, tərəflər arasında bağlanmış əmək müqavilələrinin şərtlərinə, habelə Əmək Məcəlləsinin 96, 164, 165-ci maddələrinin tələblərinə və AR Nazirlər Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli, 137 nömrəli qərarına əsasən, iddia edilən dövrə cavabdeh tərəfindən iddiaçılara əmək haqqı və digər ödənişlər onlar arasında bağlanmış əmək müqavilələrinə əsasən, iş vaxtının cəmlənmiş uçotu 4 aylıq dövrü əhatə etməsi nəzərə alınmaqla, cavabdeh tərəfindən iddiaçılara artıq ödənilən əmək haqqının məbləği 163.449,93 manat təşkil edir. Belə ki, cavabdeh tərəfindən iddiaçılar İddiaçı4 4.056,89 manat; İddiaçı5 2391,69 manat; İddiaçı3 1.996,25 manat; İddiaçı1 3.135,38 manat; İddiaçı6 3.995,35 manat; Rauf İsgəndərliyə 715,84 manat artıq, İddiaçı2 isə 1.098,17 manat az ödəniş edilib. Eyni zamanda, cavabdeh tərəfindən İddiaçı2 sözügedən dövr ərzində əlavə müavinət kimi 43.781,42 manat, pandemiya ilə əlaqədar olaraq 5.351,47 manat ödəniş edilmişdir ki, qeyd olunan öhdəlikdən kənar 49.132,89 manat vəsaitin ödənilməsi nəzərə alındıqda, cavabdehin ona ödənilməmiş borcu yoxdur.

76. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi, yalnız Məhkəmə Ekspertiza Mərkəzinin 01 mart 2024-cü il tarixli ekspert rəyini qismən mötəbər sübut kimi qəbul edərkən, həmin rəyi işə əlavə edilmiş digər sübutlarla, o cümlədən sözügedən auditorların rəyləri, hesabatları, habelə digər ekspertlərin rəyləri ilə yanaşı yoxlayıb qiymətləndirmədən, həmin rəylərlə, hesabatlarla nəyə g örə razılaşmadığını qətnamədə əsaslandırmadan, eyni məsələyə dair auditorların verdikləri rəylərlə, hesabatlarla, ekspertlərin rəyləri arasındakı açıq-aşkar ziddiyyətlərə tam, hərtərəfli aydınlıq gətirmədən, sözügedən ekspert rəyinə istinad edib həftəlik normanı 36 saat qəbul etməklə, aylar üzrə hesablamada yaranmış fərqi 2020-ci ilin oktyabr ayından əmək münasibətinə xitam verildiyi günədək (1 illik iddia müddəti ərzində) hesablama aparmaqla, iddianı qismən təmin edib cavabdehdən iddiaçılar İddiaçı6 xeyrinə 72.536,82 manat; İddiaçı5 xeyrinə 57.822 manat; İddiaçı7 xeyrinə 77.484,81 manat; İddiaçı4 xeyrinə 57.233,01 manat; İddiaçı2 xeyrinə 46.629 manat; İddiaçı3 xeyrinə 84.598,01 manat; İddiaçı1 xeyrinə 45.257,52 manat tutmaqla, əslində xüsusi bilik tələb edən suallara özü aydınlıq gətiri b.

77. Azərbaycan Respublikası MPM-in 97.1, 102.1.1 və 102.2-ci maddələrinin mənasına görə məhkəmə, mülki iş üzrə əhəmiyyət kəsb edən halların müəyyən edilməsi məqsədi ilə elm, texnika, incəsənət və ya digər peşə (sənət) sahələri, habelə müvafiq tədqiqatın metodikası üzrə xüsusi biliyə ehtiyac yarandıqda ekspertiza təyin edə bilər. Eyni zamanda işə baxan məhkəmə, ekspertin rəyi kifayət qədər aydın və ya tam olmadıqda əlavə ekspertiza; əsassızlığına görə ekspertin rəyi ilə razılaşmadıqda və ya bir neçə ekspertin rəyləri arasında ziddiyyətlər olduqda isə ekspertiza aparılmasını başqa ekspertə və ya ekspertlərə tapşırmaqla, təkrar ekspertiza keçirə bilər.

78. Göründüyü kimi mülki prosessual qanunvericilikdə ekspertizanın keçirilməli olduğu xüsusi bilik sahələrinin dəqiq siyahısı göstərilməsə də, formalaşmış məhkəmə təcrübəsi nəticəsində belə qənaətə gəlmək olar ki, hüquqi biliklər və hamı üçün aşkar olan ümumi məsələlər istisna olmaqla, xüsusi bilik tələb olunan istənilən sualların aydınlaşdırılması üçün iş üzrə müvafiq ekspertiza təyin oluna bilər.

79. Nəzərə alınmalıdır ki, ayrı-ayrı hallarda ekspert rəyində əks olunan məlumatların həqiqiliyinə olan təminat kifayət qədər yüksək olsa da, bu hal da ekspert rəyinin “xüsusi”, “müstəsna” sübut kimi qiymətləndirilməsi üçün əsas ola bilməz və ekspertin rəyi də məhkəmə iclasında tədqiq edilməli və işə əlavə edilmiş digər sübutlarla yanaşı yoxlanılmalı və qiymətləndirilməlidir (Mülki Prosessual Məcəllənin 103.1 və 205.1-ci maddələri).

80. Bundan başqa apellyasiya instansiyası məhkəməsi qətnamədə iddianı qismən2020-ci ilin oktyabr ayı ndan tərəflər arasında olan əmək münasibətlərinə xitam verildiyi günədək (1 illik iddia müddəti ərzində) təmin etdiyini qeyd etsə də, hazırkı iddia tələbləri ilə əlaqədar yaranmış əmək mübahisəsinin həlli üçün iddiaçıların hüquqlarının pozulduğunu nə vaxtdan aşkar etdiklərini aydınlaşdırmayıb və hesablama üzrə yaranmış fərqi nəyə görə 2020-ci ilin oktyabr ayından hesablamasını və həmin məbləğləri hansı qaydada müəyyən etməsini qətnamədə göstərməyib. Halbuki, Əmək Məcəlləsinin 296-cı maddəsinin 4-cü bəndinə əsasən, pul və digər əmlak tələbləri ilə əlaqədar, həmçinin ziyan vurulmaqla bağlı yaranmış əmək mübahisələrinin həlli üçün işçi, hüququnun pozulduğunu aşkar etdiyi gündən etibarən 1 il ərzində məhkəməyə müraciət edə bilər.

81. Mülki Məcəllənin 377.1-ci maddəsində göstərilir ki, iddia mü ddətinin axımı şəxsin öz hüququnun pozulduğunu bildiyi və ya bilməli olduğu gündən başlanır.

82. Həmin Məcəllənin 375.2-ci maddəsinə görə, məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır.

83. Daha sonra, işdən görünür ki, hazırkı işdə iştirak edən şəxslər üçün bilavasitə preyudisial əhəmiyyət daşımasa da, qanuni qüvvəyə minmiş Bakı şəhəri, Yasamal rayon məhkəməsinin 18 avqust 2022-ci il tarixli, 2(004)-61/2022 saylı qətnaməsi ilə X8 və digərlərinin "xxxx" ASC-nə qarşı “əmək müqaviləsinə xitam verilməsi barədə əmrin ləğv edilməsi; işə bərpa və məcburi işburaxma günləri üçün əmək haqqının ödənilməsi; əmək haqqının düzgün hesablanmaması nəticəsində qalıq borcunun tutulması” barədə iddiası rədd edilib.

84. Yəni, eyni cavabdehə qarşı, eyni tələb və eyni hallar üzrə artıq qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı vardır. Belə ki, həmin iş üzrə iki iddiaçı da hazırkı iş üzrə yeddi iddiaçı ilə birlikdə "xxxx" ASC-də eyni dövrdə həkim vəzifəsində işləmişlər və onların "xxxx" ASC-nə qarşı eyni tələblər və eyni hallar üzrə iddiaları artıq qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı ilə rədd edilib.

85. Apellyasiya instansiyası məhkəməsi ümumiyyətlə sözügedən mülki iş üzrə qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı ilə müəyyən edilmiş faktların, hazırkı işə maddi və prosessual hüququn tətbiqi üzrə məhkəmə təcrübəsinin vahidliyinin pozulmaması baxımından əhəmiyyətli olub-olmadığını lazım i qaydada araşdırmayıb. Halbuki, MPM-in 418.1-ci maddəsində göstərilir ki, maddi və prosessual hüquq normalarının pozulması və ya düzgün tətbiq olunmaması, o cümlədən maddi və prosessual hüququn tətbiqi üzrə məhkəmə təcrübəsinin vahidliyinin pozulması apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnamə və qərardadının ləğv edilməsi üçün əsasdır.

86. Bu baxımdan kassasiya instansiyası məhkəməsi hesab edir ki, işdə olan sübutları təhlil etmədən, onların mötəbərliyini yoxlamadan işin bu və ya digər faktiki hallarının müəyyən edilmiş və ya müəyyən edilməmiş hesab edilməsi yolverilməzdir və işin məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş hesab olunan hər bir halı barəsində məhkəmənin gəldiyi yekun nəticə işdə olan sübutlarla təsdiq olunmalıdır.

87. Eyni hüquqi mövqe “Məhkəmə qətnaməsi haqqında” Azərbaycan Re spublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 noyabr 2005-ci il tarixli, 04 saylı Qərarında da ifadə olunub.

88. Göstərilənlərə əsasən kassasiya instansiyası məhkəməsi işin yuxarıda müəyyən edilmiş hallarını və sadalanan maddi, prosessual hüquq normalarının tələblərini nəzərə alıb, kassasiya şikayətlərində göstərilən digər dəlilləri də müzakirə edib hesab edir ki, kassasiya şikayətləri qismən təmin edilməli, iş üzrə apellyasiya instansiyası məhkəməsinin qətnaməsi ləğv edilməli, mülki iş yenidən baxılması üçün apellyasiya instansiyası məhkəməsinə qaytarılmalı, işə yenidən apellyasiya qaydasında baxılarkən sadalanan nöqsanlar aradan qaldırılmaqla yanaşı, işin hərtərəfli, tam və obyektiv tədqiqinə nail olmaq üçün lazım olan bütün tədbirlər görülməli və işə əlavə edilmiş sübutlara Azərbaycan Respubli kası MPM-nin 88-ci maddəsinin tələbləri baxımından düzgün hüquqi qiymət verilməlidir.

89. Yuxarıda göstərilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası MPM-nin 416, 417 və 419-cu maddələrinin tələblərini rəhbər tutaraq, kassasiya instansiyası məhkəməsi Qərara aldı: İddiaçılar İddiaçı6, İddiaçı5, İddiaçı7, İddiaçı4, İddiaçı1, İddiaçı3, İddiaçı2 və cavabdeh "xxxx" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin ayrı-ayrılıqda verdikləri kassasiya şikayətləri qismən təmin edilsin. İş üzrə Bakı Apellyasiya Məhkəməsi Mülki kollegiyasının 1 may 2024-cü il tarixli, 2(103)-117/2024 saylı qətnaməsi ləğv edilsin, mülki iş yenidən baxılması üçün həmin məhkəməyə qaytarılsın. Qərar qəbul edildiyi andan qanuni qüvvəyə minir.