Gəncə Kommersiya Məhkəməsi Qətnamə — İş №e-2-2(115)-1239/2022

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Gəncə şəhəri İş № e-2-2(115)-1239/2022 11.10.2022 GƏNCƏ KOMMERSİYA MƏHKƏMƏSİ Hakim Vəliyev Kənan Hafiz oğlunun sədrliyi, Abdullayev Hörmət Uğurlu oğlunun katibliyi, İddiaçı MMC-nin Cavabdeh qarşı pul tələbi üzrə işə məhkəmənin binasında açıq məhkəmə iclasında baxaraq məhkəmə müəyyən etdi: İddiaçı Cavabdeh qarşı iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, Cavabdeh İddiaçı MMC-nin xeyrinə 6396.69 manat və 100 manat mediasiya rüsumunun tutulması barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, İddiaçı MMC və Cavabdeh arasında bağlanmış xx.xx.2018-ci il tarixli “Şəkər çuğunduru X1 Üzrə Xidmət Və Satınalma Müqaviləsi”-nə əsasən cavabdeh 4 hektar sahədə şəkər çuğunduru əkməyi və hər hektardan 35 ton məhsul əldə etməklə, ümumilikdə 140 ton məhsulu istehsal edib iddiaçıya satmağı öhdəsinə götürmüşdür. Bu məqsədlə cavabdehə məxsus sahəyə cəmiyyət tərəfindən 6068.10 manat məbləğində mal və xidmət satılmaqla və 1426 manat pul vəsaiti avans olaraq kart hesabına köçürtməklə cəmi 7494.10 manat dəyərində xərc çəkilmişdir. Cavabdeh tərəfindən isə iddiaçıya cəmi 1097.41 manat dəyərində şəkər çuğunduru təhvil verilmişdir. Nəticədə cavabdehin cəmiyyətə 6396.69 manat borcu yaranmışdır. Müqavilə şərtlərinə əsasən, cavabdeh müqavilənin 2 saylı əlavəsində göstərilmiş aqrotexniki tədbirlərə aid hər bir xidmətə görə borclanacaqdır. Həmin borc (aqrotexniki xidmət ,toxum, gübrə,bitkinin mühafizəsi və digər maddi-texniki vəsaitlərin haqqı) məhsul zavoda təhvil verilərkən məhsulun haqqından çıxılacaq, yerdə qalan məhsulun dəyəri isə hesabfaktura təqdim edildikdən sonra 20 gün ərzində cavabdehin bank hesabına köçürüləcəkdir. Müqavilə şərtlərinə görə təhvil verilmiş məhsulun dəyəri cavabdehin borcunu tam ödəmirsə, yaranmış borc cari ilin sonunadək pretenziya qaydasında İddiaçıya tam ödənilməlidir. Əks halda yaranmış borc məhkəmə qaydasında cavabdeh və zamindən müştərək qaydada tələb olunacaqdır. Zaminlik müqaviləsinin müddəti bitdiyindən zaminə qarşı olan pul tələbindən imtina olunmuşdur. İddiaçının nümayəndəsi X2 06 iyul və 04 avqust tarixdə keçirilən məhkəmə iclaslarında iştirak etmiş və iddia tələbini müdafiə etdiyini bildirmişdir. Cavabdehə məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barəsində məlumat verilməsinə baxmayaraq iddiaçının nümayəndəsi və cavabdeh məhkəmə iclasına gəlməmiş, gəlməmələrinin səbələri barədə məhkəməyə məlumat verməmişdirlər. Cavabdehin iddia tələbinə etiraz xarakterli ərizəsi məhkəməyə daxil olmuşdur. Tələbə etiraz olaraq göstərilir ki, mövsüm dövründə öz ailə büdcələrindən torpaq sahələrinin icarəsinə, suvarma əməliyyatlarının aparılmasına, alaq otlarının çəkilməsinə, ziyanvericilərə qarşı mübarizə tədbirlərinə, məhsulun torpaqdan çıxarılıb nəqliyyat yoluna daşınmasına külli miqdarda vəsait xərcləmişdirlər. Bütün aqrotexniki tələblərə əməl etmişdirlər. Lakin İddiaçı MMC-nin onlara verdiyi toxum laborator analizdən keçirilmədən verildiyinə görə, təzəliyi, vaxtı keçmiş toxum olduğu torpağa səpildikdən bir neçə müddət sonra bilinmiş, bu barədə zavoda dəfələrlə bildirsələr də bir nəticəyə gəlinməmiş, ancaq mütəxəssislər bildirmişdilər ki, şəkər çuğunduru toxumu effektsiz, köhnəlmiş halda torpağa səpilmiş, buna görə də onlar kiçik sahibkarların günahı olmadan bu baş vermişdir. Eyni zamanda dərman preparatları, azot gübrəsi də keyfiyyətsiz olmuşdur. Ona görə də çuğundur çəki verməyib, bütün sahələrdə yerkökünə oxşar məhsul olub. Onlar öz pulları ilə əmələ gələn məhsulu yerdən çıxarıb maşınla yol kənarına daşıyıb, oradan da zavoda göndərmişdilər. Özlərinin xərclədikləri vəsaiti qaytarmayaraq zavodda baş vermiş maliyyə saxtakarlıqlarının üstünü ört basdır etmək məqsdilə yüksək məbləğdə cərimə tətbiq etmişdirlər. Həmçinin 3 il keçdikdən sonra məhkəməyə müraciət edilmişdir. Məhkəmə, Azərbaycan Respublikası MPM-in 185.5-ci maddəsinə əsasən işə tərəflərin iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Məhkəmə hesab edir ki, iddia təmin edilməməlidir. Belə ki, iş materiallarında olan xx.xx.2018-ci il tarixli "xxxx" MMC ilə X3 arasında “şəkər çuğunduru X1 üzrə xidmət və satınalma müqaviləsi”-nə əsasən cavabdeh 4 hektar sahədə şəkər çuğunduru əkməyi və hər hektardan 35 ton məhsul əldə etməklə, ümumilikdə 14 ton məhsulu istehsal edib iddiaçıya satmağı öhdəsinə götürmüşdür. Həmin müqaviləsinin 2.1-ci bəndinə əsasən istehsalçı/əkinçi öz qanuni istifadəsində olan Göygöl rayonu, Balçılı kəndində yerləşən torpaq sahəsində “AŞİB”in aqroservis xidmətləri, aqrotexniki məsləhətləri, o cümlədən toxum, gübrə, bitkinin mühafizəsi və digər maddi texniki vasitələri ilə şəkər çuğunduru bitkisini intensiv yolla becərməli və əldə edilmiş məhsulun hamsını bu müqavilənin 1 saylı əlavəsində müəyyən edilmiş şərtlərlə, qiymətlə və qaydada “AŞİB”-ə təhvil verməyi öhdəsinə götürmüşdür. Həmin müqavilənin 3.1-ci maddəsinə əsasən “AŞİB”-in nümayəndəsi “İstehsalçı/Əkinçi”-nin torpaq sahəsinə baxış keçirərək şəkər çuğundurunun səmərəli əkini üçün yararlığı, suvarma suyu ilə tam təmin olunması və s. məsələləri əsas götürərək uyğunluq barədə öz rəyini bildirir. Müqavilənin 1 saylı əlavəsində müəyyən edilmiş şərtlərlə əsasən hər bir çuğundurun çəkisi 250 qramdan az olmamalıdır. İşin hallarından və tərəflər arasında olan xidmət və satınalma müqaviləsinin məzmunundan da göründüyü kimi tərəflərin qarşılıqlı şəkildə üzərinə götürdüyü öhdəliklərin məqsədi müəyyən edilmiş normadan az olmayan keyfiyyətli məhsulun əldə edilməsinə yönəlmişdir. Yəni, müqavilənin məqsədinə bütünlüklə nail olmaq o halda mümkün ola bilərdi ki, hər bir tərəf öz üzərinə düşən öhdəliyi tam icra etmiş olsun. Müqavilənin məzmunundan göründüyü kimi nəzərdə tutulmuş miqdarda və keyfiyyətdə məhsulun əldə edilməsi tək “İstehsalçı/Əkinçi”-nin fəaliyyətindən asılı edilməmişdir. İşin hallarından göründüyü kimi cavabdeh tərəfindən təhvil verilən məhsul müqavilədə nəzərdə tutulduğundan az olmuşdur. İddiaçı MMC bunun səbəbini cavabdeh tərəfindən öhdəliklərin lazımı qaydada yerinə yetirilməməsi ilə əsaslandırır. Lakin, cavabdeh tərəf etirazında bildirir ki, “AŞİB”-müqavilə üzrə öz üzərinə götürdüyü öhdəliklərini tam şəkildə yerinə yetirməmişdir. Müqavilənin 3.5-ci bəndinə əsasən “AŞİB” əlavə 2-də göstərilən aqrotexniki tədbirlərə aid hər bir xidmətin borcalma sənədinin “İstehsalçı/Əkinçi” tərəfindən təsdiqlənməsi üçün onun imzasına təqdim edir. “İstehsalçı/Əkinçi” ilə görüşmək mümkün olmadıqda, onun yerinə müvafiq dövlət orqanı tərəfindən təsdiq edilmiş sənəd və ya etibarnamə əsasında başqa şəxslərə də imzalatdıra bilər. Müqavilənin şərtindən göründüyü kimi “AŞİB” əlavə 2-də göstərilən aqrotexniki tədbirlərə aid hər bir borclanmanı müvafiq sənəddə göstərilməli və tərəfin imzasına təqdim etməlidir. Lakin, belə bir yazılı sənəd mövcud deyildir. Məhkəmə qeyd edir ki, müqavilənin bu bəndində göstərilənlər “AŞİB” öz üzərinə götürdüyü öhdəliyidir. Bir halda ki, bu öhdəliyin icrası müqavilədə nəzərdə tutulmuşdur, qarşı tərəfin sahibkar statusunun olub-olmamasından asılı olmayaraq yerinə yetirilməlidir. Göründüyü kimi, Azərbaycan Şəkər İstehsalat Birliyi” MMC müqavilə üzrə öz öhdəliklərini tam icra etməsi sübutlarla təsdiqini tapmır. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin: 385.1-ci maddəsinə görə öhdəliyə əsasən bir şəxs (borclu) başqa şəxsin (kreditorun) xeyrinə müəyyən hərəkəti etməlidir, məsələn, pul ödəməli, əmlak verməli, iş görməli, xidmətlər göstərməli və i.a. və ya müəyyən hərəkətdən çəkinməlidir, kreditorun isə borcludan vəzifəsinin icrasını tələb etmək hüququ vardır. Öhdəliyin zərər vurulması, əsassız varlanma və ya bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş digər əsaslar nəticəsində əmələ gəlməsi halları istisna olmaqla, öhdəliyin əmələ gəlməsi üçün onun iştirakçıları arasında müqavilə olmalıdır (AR MM-in 386.1-ci maddəsi). Həmin Məcəllənin 425.1-ci maddəsinə əsasən öz hüquqlarını həyata keçirərkən və vəzifələrini icra edərkən tərəflərdən hər biri vicdanlılığın tələb etdiyi tərzdə, yəni şərtləşdirilmiş vaxtda və yerdə lazımi şəkildə, öhdəliyin şərtlərinə və bu Məcəllənin tələblərinə müvafiq surətdə, belə şərtlər və tələblər olmadıqda isə işgüzar adətlərə və ya adətən irəli sürülən digər tələblərə müvafiq surətdə hərəkət etməlidir. Həmin Məcəllənin 425.2-ci maddəsinə əsasən öhdəlikləri icra edərkən tərəflər müqavilənin yerinə yetirilməsinə zəmin yaratmaq üçün birgə hərəkət etməli və müqavilənin məqsədinə çatmağa maneçilik törədə biləcək və ya öhdəliklərin icrasını təhlükəyə məruz qoya biləcək hər cür hərəkətlərdən çəkinməlidirlər. Məhkəmə iddia müddətinin ötürülməsi ilə bağlı aşağıdakıları qeyd edir: Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 372.1-ci maddəsinə əsasən başqa şəxsdən hər hansı hərəkəti yerinə yetirməyi və ya yerinə yetirməkdən çəkinməyi tələb etmək hüququna müddət şamil edilir. Həmin Məcəllənin 373.4-cü maddəsinə əsasən tələblərin ayrı-ayrı növləri üçün bu məcəllə ilə ümumi müddətə nisbətən qısaldılmış və ya uzadılmış xüsusi iddia müddətləri təyin edilə bilər. Bir halda iddia müddətinin tətbiqi məsələsinə baxılr, odur ki, tələbin növü müəəyyən olunmalıdır. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 390.4-cü maddəsinə əsasən tərəflər bu Məcəllədə nəzərdə tutulmuş müxtəlif müqavilələrin ünsürlərini əhatə edən müqavilə (qarışıq müqavilə) bağlaya bilərlər. Tərəflərin razılaşmasından və ya qarışıq müqavilənin mahiyyətindən ayrı hal irəli gəlmirsə, qarışıq müqavilə üzrə tərəflərin münasibətlərinə qarışıq müqavilədə ünsürləri olan müqavilələrə dair qaydalar müvafiq hissələrdə tətbiq edilir. Tərəflər arasında “Şəkər çuğunduru X1 üzrə xidmət və satınalma” müqaviləsi bağlanmışdır. Tərəflər arasında bağlanmış bu müqavilə hüquqi mahiyyətinə görə və məzmun baxımından podrat müqaviləsinin ünsürlərini əhatə edir. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 752.1-ci maddəsinə əsasən podrat müqaviləsinə görə podratçı müqavilədə nəzərdə tutulan işi icra etməyi, sifarişçi isə podratçıya razılaşdırılmış muzd ödəməyi öhdəsinə götürür. Göründüyü kimi, podrat müqaviləsinə görə öhdəlik borclunun kreditor qarşısında iş görməsindən və görülmüş işin nəticəsinin təhvil verilməsindən irəli gəlir. Müqavilənin alqısatqı müqaviləsindən fərqi ondan ibarətdir ki, alqı-satqı zamanı müqavilənin predmeti bir qayda olaraq müqaviə bağlanan anda mövcud olur və həmin predmeti satıcı tərəf yaratmaya da bilər. Hazır şəkildə əldə etdiyi məhsulu istənilən şəxsə sata bilər. Bundan fərqli olaraq podrat müqaviləsində müqavilənin predmeti müqavilə bağlanan anda mövcud olmur. Qarşı tərəfə verilməli olan məhsulu podratçı öz əməyi və fəaliyyəti ilə sonrakı mərhələdə yaradır. Podratçı sifarişçinin tapşırığı ilə müəyyən olunmuş müddət ərzində işlər görür və görülmüş işlərin maddi vəziyyətə gətirilimiş nəticəsini başqa şəxsə deyil, yalnız sifarişçiyə təhvil verir. Göründüyü kimi podrat müqaviləsindən irəli gələn öhdəlik həm əmlak mübadiləsini, həm də əmlakın yaradılması üçün podratçının iş fəaliyyətini ehtiva etmişdir. Hazırkı müqavilədə cavabdeh tərəfin iddiaçıya pul ödəmək öhdəliyi nəzərdə tutulmamışdır. Müqavilə şərtlərinə görə hazırkı iş üzrə istehsalçı-əkinçi “AŞİB” tərəfindən ona verilmiş olan pulun və göstərmiş maddi texniki xidmətlərin müqabilində müqavilədə nəzərdə tutulmuş miqdarda və ölçülərdə şəkər çuğunduru istehsal edib “AŞİB”-nə təhvil verməli idi. Məhkəmə qeyd edir ki, əgər, podratçı öz üzərinə düşən öhdəliyi istər keyfiyyət, istərsə də kəmiyyət baxımından lazımi qaydada icra etməmişdirsə, bu hal qüsurlu icra sayılır. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 776.1-cı maddsəinə əsasən sifarişçi icranın qüsuru barəsində tələbi işin qəbul edildiyi gündən bir il ərzində, binaya aid tələbi isə beş il ərzində irəli sürə bilər. Həmin Məcəllənin 442-ci maddəsinə əsasən öhdəliyin icra edilməməsi dedikdə onun pozulması və ya lazımınca icra edilməməsi (vaxtında icra edilməməsi, mallarda, işlərdə və xidmətlərdə qüsurlarla və ya öhdəliyin məzmunu ilə müəyyənləşdirilmiş digər şərtləri pozmaqla icra edilməsi) başa düşülür. Hazırkı iş üzrə də iddiaiddaçının tələbinin əsasında və mübahisənin kökündə işin qüsurlu icrası ilə bağlı məsələlər dayanır. İşin hallarından göründüyü kimi mübahisə qüsurlu icradan qaynaqlanmşdır. İddiaçı cavabdehdən pul tələb etsə də, o, bu tələbini qüsurlu icranı bildirən faktlara və hallara əsaslanmaqla irəli sürür. Qeyd olunanlar onu deməyə əsas verir ki, hazırkı iddia tələbi qüsurlu icra barəsində, yəni qüsurlu icraya aid və bu xüsusda olan tələbdir. İddianın mahiyyətindən belə görünür ki, öhdəliyin icrası qüsurlu olmasa idi, tələb də olmazdı. Digər öhdəlik münasibətlərindən fərqli olaraq podrat müqaviləsində bu qəbildən olan tələblərə qanunla görə bir illik müddət müəyyən edilmişdir. Mülki Məcəllənin 776.1-cı maddəsindən görünür ki, müddət işin qəbul edildiyi gündən sonra başlanır. Belə başa düşülür ki, müqavilənin predmetindən və istehsal olnumuş məhsuldan asılı olaraq tələb qüsurun aradan qaldırılmasına da yönələ bilər və yaxud, qüsurlar barəsində digər məzmunda da ola bilər. Tərəflər arasında “Şəkər çuğunduru X1 üzrə xidmət və satınalma” müqaviləsi xx.xx.2018-ci il tarixdə bağlanmış və müqavilədə öhdəliyin icrası müddəti 1 il müəyyən edilmişdir. Həmin müqavilənin 6.1-ci maddəsinə əsasən müqavilə imzalandığı andan qüvvəyə minir minir və 12 (on iki) ay müddətinə qüvvədədir. Müqavilənin müddətinin bitməsi tərəfləri öz öhdəliklərini yerinə yetirməkdən azad etmir. Nəzərə alaraq ki, şəkər çuğunduru müqavilə müddəti ərzində yalnız bir dəfə istehsal oluna bilərdi, qeyd edilən 1 illik müddət 20 noyabr 2019-cu il tarixdə bitmişdir. İddiaçı isə ilkin olaraq xx.xx.2021-ci il tarixdə məhkəməyə müraciət etmiş, həmin tələb xx.xx.2022-ci il tarixdə baxılmamış saxlanılmışdır. İddiaçı tərarən 06 iyun 2022-ci il tarixdə iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət etmişdir. Hər iki halda qanunla müəyyən edilmiş bir illik iddia müddəti ötürülmüşdür. Müddətin ötməsini istisna edən hallar mövcud deyildir. Həmin Məcəllənin 375.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə tərəfindən iddia müddəti yalnız mübahisə tərəfinin məhkəmə qərarı çıxarılanadək verdiyi ərizə əsasında tətbiq edilir. Mübahisə tərəfinin tətbiq edilməsi barədə ərizə verdiyi iddia müddətinin keçməsi məhkəmənin iddiadan imtina barəsində qərar çıxarması üçün əsasdır. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin: Həmin Məcəllənin 14.2-ci maddəsinə əsasən məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. 77.1-ci maddəsinə əsasən isə hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. 217.4-cü maddəsinə əsasən məhkəmə (hakim) öz qətnaməsini yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlarla əsaslandırır. 218.3-cü maddəsinə əsasən hakim işdə iştirak edən şəxslərin verdiyi tələblər üzrə qətnamə çıxarır. Lakin hakim qanunda göstərilən müstəsna hallarda iddia tələblərindən kənara çıxa bilər. Həmin Məcəllənin 10-1.3-cü maddəsinə əsasən kommersiya mübahisələri üzrə məhkəmə icraatı, habelə “Elektron məhkəmə” informasiya sisteminin tətbiq olunduğu məhkəmələrdə mülki işlər üzrə məhkəmə icraatı, o cümlədən ərizə, şikayət və digər sənədlərin göndərilməsi, qəbulu, habelə məhkəmə sənədlərinin məhkəməyə və proses iştirakçılarına çatdırılması “Elektron məhkəmə” informasiya sistemində yaradılan elektron kabinet vasitəsilə həyata keçirilir. Məhkəmə yuxarıda göstərilənlərə əsasən Azərbaycan Respublikası Mülki- Prosessual Məcəlləsinin 216-220 və 360-cı maddələrinin rəhbər tutub qət etdi: İddia tələbi təmin edilməsin. Qətnamədən rəsmi qaydada verildiyi gündən 1 (bir) ay müddətində “Elektron məhkəmə” informasiya sistemində yaradılan elektron kabinet vasitəsilə Gəncə Kommersiya Məhkəməsinə təqdim edilməklə Gəncə Apellyasiya Məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilə bilər. Sədrlik edən: Kənan Vəliyev