Şirvan Kommersiya Məhkəməsi Qərardad — İş №e-2-2(121)-3234/2024

Azərbaycan Respublikası adından QƏRARDAD Şirvan şəhəri İş № e-2-2(121)-3234/2024 08.10.2024 ŞİRVAN KOMMERSİYA MƏHKƏMƏSİ Şirvan Kommersiya Məhkəməsinin hakimi Abbasov Zaur Vahid oğlu, İddiaçı cavabdeh X2 qarşı lizinq müqaviləsi üzrə yaranmış borcun ödənilməsi tələbinə dair iddia ərizəsini və ona əlavə edilmiş sənədləri araşdıraraq müəyyənetdi: İddiaçı cavabdeh X2 qarşı lizinq müqaviləsi üzrə yaranmış borcun ödənilməsi tələbinə dair iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, cavabdeh X1 lizinq müqaviləsinin şərtlərini pozduğu üçün (12.6 bənd) cərimə olaraq 1000 AZN, əsas borc olaraq 2916 AZN, faiz borcu olaraq 346 AZN, dəbbə borcu olaraq 505 AZN olmaqla cəmi 4767 AZN, o cümlədən məhkəməyə iddia ərizəsinin verilməsi üçün ödənilmiş 68 AZN dövlət rüsumunun tutularaq İddiaçı QSC-yə ödənilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. Məhkəmə işdə olan sənədləri araşdıraraq hesab edir ki, hazırki iş üzrə mübahisəyə, tərəflərin birgə və (və ya) ayrı-ayrılıqda sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisə kimi kommersiya məhkəmələrində baxılması, məhkəmə aidiyyətinə dair qüvvədə olan qanunvericilik normalarının tələblərinə görə mümkün deyildir. Belə ki, işdə olan xx.xx.2023-cü il tarixində satıcı lizinq verən iddiaçı və lizinq alan cavabdeh arasında bağlanmış “Daxili lizinq müqaviləsi”ndə lizinq obyektinin sahibkarlıq məqsədi ilə lizinqə verilməsi (götürülməsi) qeyd olunmamışdır. Bununla yanaşı müqavilədə lizinq alanın rekvizitlərində onun vergi ödəyicisi kimi eyniləşdirmə nömrəsi (VÖEN-i) qeyd edilməmiş, müqavilənin mətnində lizinq alanın sahibkarlıq subyekti olmasına hər hansı bir ehkam vurulmamışdır. Məhkəmə onu da qeyd etməyi zəruri sayır ki, işdə olan nəqliyyat vasitəsinin qeydiyyat şəhadətnaməsindən və lizinq müqaviləsindən lizinq obyekti olan avtomobilin minik avtomobili olması, daha çox şəxsi istehlaka uyğun olması müəyyən edilir. Məhkəmə, yuxarıda şərh olunanları ümumiləşdirərək bu qənaətə gəlir ki, işin hallarından lizinq obyektinin şəxsi istehlak məqsədi ilə lizinqə götürüldüyü, buna görə də lizinq müqaviləsi üzrə tərəflər arasında yaranmış münasibətin xarakterinin tərəflərin birgə və ya ayrı-ayrılıqda həyata keçirdikləri sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqəli olmadığı müəyyən olunur. Məhkəmə İddiaçı ilə X3 arasında mövcud olan hüquq münasibətlərinin xarakterini nəzərə alaraq hesab edir ki, həmin münasibətləri tərəflərin sahibkarlıq fəaliyyətindən irəli gələn münasibətlər kimi xarakterizə etmək olmaz. Tərəflərin hər ikisinin sahibkarlıq subyekti olması faktını nəzərə alaraq, mübahisənin adi mülki və ya kommersiya xarakterli olmasını müəyyən edən mühüm və başlıca meyar olan tərəflərin daxil olduqları hüquq münasibətlərinin xarakterinin müəyyən edilməsini məhkəmə vacib hesab edir. İşdən görünür ki, tərəflər arasında lizinq müqaviləsindən yaranan öhdəlik hüquq münasibətləri mövcuddur. İş materiallarında olan xx.xx.2023-cü il tarixli “Daxili maliyyə lizinqi” müqaviləsindən görünür ki, X3 lizinq obyekti avtomobili şəxsi istehlak məqsədi ilə lizinqə götürmüşdür. Məhkəmə hesab edir ki, tərəflər arasında hüquq münasibətlərinin xarakterinin müəyyən edilməsində bu amil əsas və başlıca rol oynayır. Bununla müəyyən edilir ki, X3 lizinq obyekti olan minik avtomobilini sahibkarlıq məqsədi üçün, biznes fəaliyyəti ilə bağlı deyil, şəxsi istehlak məqsədi ilə lizinqə götürmüş, tərəflər arasında lizinq müqaviləsi lizinq obyektinin adi istehlak edilməsi məqsədi ilə bağlanmışdır. Buna görə də məhkəmə bu qənaətə gəlir ki, həmin lizinq müqaviləsindən yaranan mübahisəyə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı münasibətləri tənzimləyən xüsusi normaların tətbiq edilməsinə və mübahisəyə ixtisaslaşmış məhkəmədə baxılmasına hüquqi əsas yoxdur. Məhkəmənin gəldiyi bu nəticə, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumunun “İşlərin ümumi və yaxud kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyən edilməsi, məhkəmə aidiyyəti ilə bağlı mübahisələrə və məhkəmələr arasında yaranan fikir ayrılıqlarına baxılmasının xüsusiyyətlərinə dair” xx.xx.2020-ci il tarixli, 10 nömrəli Qərarında şərh olunan mövqeyinə də uyğundur. Adı çəkilən Qərarın 11-ci bəndində qeyd olunmuşdur ki, “O da nəzərə alınmalıdır ki, MPM-in 1-ci maddəsinin qeyd hissəsində kommersiya mübahisələrinə anlayış verilərkən onların məhz sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisələrə aid olduğu göstərilmişdir. MPM-in istinad olunan 1-ci, habelə 25 və 26-cı maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq mübahisə üzrə tərəflərin hüquq münasibətlərinin xarakterinin sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olması işin ümumi və ya kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından həlledici meyardır. Göründüyü kimi, qanunverici məhkəmə aidiyyətini yeni qaydada müəyyən edən zaman, həm mübahisənin subyekt tərkibinin, həm də predmetinin məhz sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olmasını tələb edir. Həmin meyar üzrə qiymətləndirmənin həyata keçirilməsi zamanı mübahisənin predmetini təşkil edən tələbin tərəflərdən yalnız birinin sahibkarlıq fəaliyyətindən irəli gəlməsi və ya onun sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı olması işin kommersiya məhkəməsində baxılması üçün yetərli deyildir. Belə ki, məsələn: verilmiş istehlak krediti üzrə fərdi sahibkar statusuna malik olan fiziki şəxsə qarşı borc tələbinə dair iddianın bankın sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsindən irəli gəlməsinə, habelə mübahisənin hər iki tərəfinin sahibkarlıq subyekti olmasına baxmayaraq, kreditin sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə üçün deyil, şəxsi istehlak məqsədləri ilə verilməsi səbəbindən işə ümumi məhkəmədə baxılmalıdır.” Məhkəmə vurğulayır ki, Plenumun qeyd olunan mövqeyindən də göründüyü kimi, hətta mübahisənin hər iki tərəfinin sahibkarlıq subyekti olması halında belə, kreditin (baxılan işdə lizinq obyektinin) sahibkarlıq fəaliyyətində istifadə üçün deyil, şəxsi istehlak məqsədləri ilə verilməsi səbəbindən işə ümumi məhkəmədə baxılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumunun “İşlərin ümumi və yaxud kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyən edilməsi, məhkəmə aidiyyəti ilə bağlı mübahisələrə və məhkəmələr arasında yaranan fikir ayrılıqlarına baxılmasının xüsusiyyətlərinə dair” 10 nömrəli qərarının 11-ci bəndində qeyd olunmuşdur ki, “O da nəzərə alınmalıdır ki, MPM-in 1-ci maddəsinin qeyd hissəsində kommersiya mübahisələrinə anlayış verilərkən onların məhz sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisələrə aid olduğu göstərilmişdir. MPM-in istinad olunan 1-ci, habelə 25 və 26-cı maddələrinin tələblərinə uyğun olaraq mübahisə üzrə tərəflərin hüquq münasibətlərinin xarakterinin sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olması işin ümumi və ya kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından həlledici meyardır.” Beləliklə məhkəmə müəyyən edir ki, tərəflərin subyekt tərkibi müvafiq olsa belə, hüquq münasibətlərinin xarakteri nəzərə alınmaqla hazırki işə kommersiya mübahisələrindən irəli gələn iş kimi baxıla bilməz. Məhkəmə, Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 140.1-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş, maliyyə lizinqi müqaviləsi üzrə lizinq alan qismində yalnız hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarların çıxış edə bilmələrinə dair normaya münasibət bildirməyi zəruri hesab edir. Məhkəmə ilk növbədə qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin 1.3cü maddəsinə əsasən, bu Məcəllə ilə müəyyən olunan anlayışlar və qaydalar vergitutma məqsədi ilə müəyyən edilir və müstəsna olaraq bu Məcəllə və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktlar ilə tənzimlənən vergitutma və vergi nəzarəti ilə bağlı münasibətlər hüdudlarında tətbiq olunur. Normanın məzmunundan göründüyü kimi, Vergi Məcəlləsinin müddəaları müəyyən münasibətlər çərçivəsində tətbiq olunur. Bu, Vergi Məcəlləsinin sahəvi qanun olması, vergi məsələləri ilə bağlı xüsusi münasibətləri tənzimləməsi ilə əlaqədardır. Lizinq münasibətləri mahiyyət etibarı ilə gəlir əldə edilməsi məqsədinə bağlı olduğuna görə, vergitutma mənbəyi kimi vergi qanunvericiliyinin əhatə dairəsinə düşür. Lakin, lizinq münasibətlərini yalnız vergi hüququ çərçivəsində qiymətləndirmək tamamilə yalnış yanaşma olardı və məhz buna görə lizinq münasibətləri öhdəlik hüququnun tənzimləmə dairəsinə daxil olan mülki-hüquqi əqd kimi həm də mülki qanunvericilikdə özünə yer tapmışdır. Məhkəmə qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 38-ci fəsli “Lizinq” adlanır və həmin fəsildə yer alan 747-751-ci maddələr lizinq müqaviləsi üzrə münasibətləri tənzimləyir. Lizinq müqaviləsinin subyektlərinin dairəsini və hüquqi statusunu müəyyən edən Mülki Məcəllənin 747-1.1-ci maddəsinə əsasən, lizinq müqaviləsinin subyektləri lizinq verən, lizinq alan və satıcıdır (mal verəndir); 747-1.2-ci maddəsinə əsasən, lizinq verən lizinq müqaviləsinə əsasən cəlb edilmiş və ya özünə məxsus maliyyə vəsaiti hesabına əldə etdiyi və mülkiyyətində olan əşyanı lizinq obyekti kimi lizinq alana müəyyən haqla, müəyyən müddətə və şərtlərlə (mülkiyyət hüququnun lizinq alana keçməsi və ya keçməməsi şərti də daxil olmaqla) müvəqqəti sahibliyə və ya istifadəyə verən hüquqi və ya fiziki şəxsdir; 747-1.3-cü maddəsinə əsasən, lizinq alan lizinq müqaviləsinə uyğun olaraq lizinq obyektini müəyyən haqla, müəyyən müddətə və şərtlərlə müvəqqəti sahibliyə və istifadəyə qəbul edən hüquqi və ya fiziki şəxsdir; 747-1.4-cü maddəsinə əsasən, satıcı (mal verən) alqı-satqı müqaviləsinə əsasən lizinq obyektini lizinq verənə satan hüquqi və ya fiziki şəxsdir. Göründüyü kimi, mülki qanunvericilikdə lizinq alanın xüsusi subyekt olması ilə bağlı tələb nəzərdə tutulmamışdır və mülki dövriyyənin istənilən fəaliyyət qabiliyyətli iştirakçısı lizinq müqaviləsi üzrə lizinq alan qismində müqavilə tərəfi ola bilər. Məhkəmə bir xüsusatı da qeyd etməyi zəruri hesab edir ki, lizinq müqaviləsi mülki hüquq nəzəriyyəsində sahibkarlıq müqavilələri adlandırılan (göndərmə, faktorinq, ticarət nümayəndəsi, kommersiya konsessiyası, komissiya və s.) müqavilələr kateqoriyasına aid edilməmişdir. Bu xüsusat da lizinq müqaviləsinin həm kommersiya, həm də adi mülki münasibətlər çərçivəsində bağlana biləcəyini şərtləndirən hallardandır. Məhkəmə qeyd edir ki, lizinq müqaviləsi işitrakçılarının hüquqi statusu ilə bağlı normativ tənzimləmələrdən biri də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun "xxxx" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin şikayəti üzrə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının 21 yanvar 2020-ci il tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 2021-ci il 28 iyul tarixli Qərarıdır. Adı çəkilən Qərarda Konstitusiya Məhkəməsinin sərgilədiyi hüquqi mövqe belə olmuşdur ki, “Lizinq müqaviləsinin subyektləri lizinq verən, lizinq alan və satıcıdır (mal verəndir). Lizinq alan lizinq müqaviləsinə uyğun olaraq lizinq obyektini müəyyən haqla, müəyyən müddətə və şərtlərlə müvəqqəti sahibliyə və istifadəyə qəbul edən hüquqi və ya fiziki şəxsdir. Bu Məcəllə ilə müəyyənləşdirilmiş qaydada və hallarda Azərbaycan Respublikasının istənilən rezidenti və qeyri-rezidenti lizinq müqaviləsinin subyekti ola bilər (Mülki Məcəllənin 747-1.1, 747-1.3 və 747-1.5-ci maddələri). Göründüyü kimi, istənilən hüquqi və ya fiziki şəxs lizinq alan qismində istənilən əmlakı müvəqqəti sahibliyə və istifadəyə qəbul edə bilər. Mülki Məcəllənin sadalanan maddələrində lizinq alanın sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması barədə hər hansı tələb irəli sürülməmişdir. Eyniliklə lizinq müqaviləsinin mühüm şərtlərini müəyyən edən Mülki Məcəllənin 748-ci maddəsində lizinq alan tərəfindən lizinq obyektinin yalnız sahibkarlıq məqsədi ilə lizinqə götürülməsi, həmin obyektdən məhz gəlir götürmək məqsədi ilə istifadə edilməsinə dair şərt göstərilməmişdir. Mülki qanunvericilikdən fərqli olaraq Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin (bundan sonra – Vergi Məcəlləsi) 140.1-ci maddəsinin 2018-ci il 30 noyabr tarixindən qüvvədə olan yeni redaksiyasına görə, müqavilə üzrə lizinq alan qismində yalnız hüquqi şəxslər və fərdi sahibkarlar çıxış edə bilərlər. Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bununla bağlı formalaşdırdığı hüquqi mövqeyə görə, mövcud məsələ mülki xarakterli olmaqla Mülki Məcəllə ilə tənzimlənir. Vergi Məcəlləsinin 1.3-cü maddəsinə əsasən, həmin Məcəllə ilə müəyyən olunan anlayışlar və qaydalar vergitutma məqsədi ilə müəyyən edilir və müstəsna olaraq bu Məcəllə və onun əsasında qəbul edilmiş digər normativ hüquqi aktlar ilə tənzimlənən vergitutma və vergi nəzarəti ilə bağlı münasibətlər hüdudlarında tətbiq olunur. Buna görə də Vergi Məcəlləsinin 140.1-ci maddəsində müəyyən olunmuş tələblərə müstəsna olaraq vergi münasibətləri çərçivəsində baxılmalıdır (“Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 747.1, 747-1.3 və 747-2-ci maddələrinin bəzi müddəalarının şərh edilməsinə dair” 2020-ci il 28 dekabr tarixli Qərar).” Beləliklə, sadalananlara əsasən məhkəmə, tərəflər arasında yaranmış hüquq münasibətlərinin xarakterinin tərəflərin birgə və yaxud ayrı-ayrılıqda həyata keçirdikləri sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə bağlı olmadığı qənaətinə gəlir. İşin məhkəmə aidiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mübahisə üzrə tərəflərin hüquq münasibətlərinin xarakterinin həlledici meyar təşkil etdiyini nəzərə alaraq məhkəmə hesab edir ki, hazırki mübahisəyə ümumi məhkəmədə baxılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 1-ci maddəsinin qeyd hissəsində göstərilir ki, bu Məcəllədə kommersiya mübahisələri dedikdə sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisələr başa düşülür. Azərbaycan Respublikası MPM-nin 24.2-ci maddəsinə əsasən, mübahisənin ümumi məhkəməyə və ya kommersiya məhkəməsinə aidiyyəti işdə iştirak edən şəxslərin subyektiv tərkibi, mübahisənin predmeti və hüquq münasibətlərinin xarakteri nəzərə alınmaqla, bu Məcəlləyə müvafiq olaraq müəyyən edilir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin 25.1-ci maddəsinə əsasən sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olmayan mübahisələrə dair işlərə mülki məhkəmə icraatı qaydasında ümumi məhkəmələr baxır. Həmin Məcəllənin 26.1-ci maddəsinə əsasən sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olan mübahisələrə (kommersiya mübahisələrinə) dair işlərə mülki məhkəmə icraatı qaydasında kommersiya məhkəmələri baxır. “İşlərin ümumi və yaxud kommersiya məhkəmələrinə aidiyyətinin müəyyən edilməsi, məhkəmə aidiyyəti ilə bağlı mübahisələrə və məhkəmələr arasında yaranan fikir ayrılıqlarına baxılmasının xüsusiyyətlərinə dair” Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 18 sentyabr 2020-ci il tarixli, 10 saylı Qərarının və qanunverciliyin yuxarıda qeyd olunan normaların tələbləri baxımından, məhkəmə hesab edir ki, hazırki mübahisəyə cavabdehin rəsmi qeydiyyat yeri üzrə ümumi məhkəmədə baxılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin: 31.1-ci maddəsinə əsasən aidiyyət qaydalarının pozulmasına yol verilmir. 32.3-cü maddəsinə əsasən hakimin özü də mübahisənin məhkəməyə aidiyyəti olmamasını aşkara çıxara bilər. Həmin Məcəllənin 152.1 və 152.1.3-cü maddələrinə əsasən, əgər iş ərazi və ya məhkəmə aidiyyəti üzrə həmin məhkəmədə baxılmalı deyildirsə hakim iddia ərizəsini və ona əlavə edilmiş sənədləri geri qaytarır. Şərh olunanlara əsasən və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 24-26, 32, 152, 263, 264, 267-269–cu maddələrini rəhbər tutaraq məhkəmə, qərara aldı: İddiaçı cavabdeh X2 qarşı lizinq müqaviləsi üzrə yaranmış borcun ödənilməsi tələbinə dair iddia ərizəsi və ona əlavə edilmiş sənədlər geri qaytarılsın. İddia ərizəsinin qaytarılması nöqsanlar aradan qaldırıldıqdan sonra ümumi qaydada yenidən aidiyyəti məhkəməyə müraciət etməyə mane olmur. Qərardaddan rəsmi qaydada verildikdən sonra 10 (on) gün müddətində Şirvan Kommersiya Məhkəməsinə (“Elektron Məhkəmə” informasiya sistemində yaradılmış elektron kabinetdən istifadə edilməklə) şikayət verilə bilər. Hakim Zaur Abbasov