Bərdə Rayon Məhkəməsi Qətnamə — İş №2(021)-598/2021

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Bərdə rayonu İş № 2(021)-598/2021 02.04.2021 BƏRDƏ RAYON MƏHKƏMƏSİ Hаkim Kərimov Əyyub Vaqif оğlunun sədrliyi, X8 iclas kаtibliyi, iddiаçı İddiaçı və onun vəkili Vəkil iştirakı ilə, İddiаçı İddiaçı Cavabdeh, üçüncü şəxslər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsi və Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzi Xüsusi Notariat Konturuna qаrşı “torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququnun tanınması” tələbinə dаir mülki işə аçıq məhkəmə iclаsındа bаxаrаq, məhkəmə MÜƏYYƏN ETDİ: İddiаçı İddiaçı Cavabdeh, 3-cü şəxslər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsinə, Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzi Xüsusi Notariat Konturuna qarşı iddiа ərizəsi ilə məhkəməyə mürаciət edərək X2 ilə onun arasında Bərdə rayon Böyük Göyüşlü kəndində yerləşən və onun mülkiyyətində olmuş 0,56 ha kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahəsinin ona satılmasına dair 29 aprel 2002-ci il tarixdə onun tərəfindən verilmiş qəbzə və 24 may 2002-ci il tarixdə tərtib olunmuş və Bərdə Rayon İcra Hakimiyyətinin X19 Ərazi Dairəsi Üzrə Nümayəndəliyi tərəfindən möhürlə təsdiq olunmuş “Alqı-satqı” müqaviləsi əsasında aldığı və 18 il ərzində müliyyətçi və onun ailə üzvüləri itərəfindən heç bir etiraz olmadan fasiləsiz sahiblik və istifadə etdiyi mübahisəli torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququnun tanınmasına dair qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 452.1-ci maddəsinə görə mübahisəli torpaq sahəsinin borclunun əlindən alınmasına və öhdəlikdə nəzərdə tutulan şərtlərlə ona verilməsinə dair tələb etmək hüququnun əmlakın Cavabdeh mülkiyyət hüququ ilə verildiyi andan aradan qalxa bilər müddəasını aradan qaldırmaq üçün məhkəməyə daxil olduqdan dərhal sonra iddia ərizəsinin 3-cü şəxlər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsinə,Bərdə regional “ASAN- Xidmət” Mərkəzi Xidməti Notariat Konturuna göndərilməsinin təmin edilməsinə və mübahisəli torpaq sahəsinin Cavabdeh adına qanunun üzrə vərəsəlik qaydasında vərəsəlik şəhadətnaməsinin və Çıxarışın verilməsini və hazırkı iş üzsrə məhkəmə qərarları qüvvəyə münənədək dayandırılmasına dair qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. İddia tələbi onunla əsaslandırılmışdır ki, Cavabdeh mərhum həyat yoldaşı X14 onlar birgə nikaha daxil olmamışdan əvvəl özünün xüsusi mülkiyyətində olan Bərdə rayonunun Böyük Göyüşlü kəndində yerləşən 0,56 ha kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahəsini 550000 AZN ona satmışdır. Bu faktı 24 may 2002-ci il tarixdə öz yazdığı və imza etdiyi qəbzlə təsdiq edilmişdir.Bundan başqa X15 tərəfindən mübahisəli torpaq sahəsini ona satması faktı 24 may 2002-ci il tarixdə Bərdə rayon İcra Hakimiyyəti Başçısının X19 Ərazi Dairəsi Üzrə sabiq nümayəndəsi Sənan Cavadovun, Böyük Göyüşlü kənd sakinləri X3, X12, X9, X5, onun və Göyüşlü Bələdiyyəsinin baş mühasibi X1 iştirakları ilə mübahisəli 0,56 ha torpaq sahəsinin 550.000 AZN ona satılması barədə akt tərtib olunmuş və icra nümayəndəliyinin möhürü ilə təsdiq edilmiş aktla təsdiq olunur. Eyni zamanda X2 mübahisəli torpaq sahəsini ona satmağını təsdiq etmək üçün həmin torpaq sahəsinə onun mülkiyyət hüququnu təsdiq edən “Torpağa müılkiyyət hüququna dair” JN157KOD61002018 Dövlət Aktını,29 aprel 2002-ci il tarixdə mübahisəli torpaq sahəsinin ərazisi yerində göstərib ona təhvil vermişdir. 8 aydan sonra Həsənova X11 Elman Musa oğlu ilə nigaha girib ailə qurmuşdur. Mübahisəli torpaq sahəsi 18 ildən artıqdır ki, o sahiblik etməklə istifadə edir. Cavabdeh isə 18 il ərzində həmin torpağın hüquqi cəhətdən X2nun mülkiyyətində olduğunu bilməmişdir.X14 vəfat etdikdən sonra həmin torpaq sahəsini vərəsəlik qaydasında öz mülkiyyətinə keçirmək istəmiş bu hərəkəti ilə mübahisəli torpaq sahəsini onun mülkiyyətinə rəsmiləşdirilməsinə maneələr yaratmağa başlamışdır. Savadsız olduğundan və həmin torpaq sahəsinə aid sənədlər onda olduğuna görə mübahisəli torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququ əldə etdiyini zənn etdiyi üçün alqı-satqı müqaviləsi bağlamamış, cavabdeh mübahisəli torpaq sahəsini vərəsəlik qaydasında mülkyyət hüququ alacağını bildikdən sonra notariat konturunda alqı-satqı müqaviləsi bağlamalı olduğunu bilmişdir.X2 19 yanvar 2020-ci ildə vəfat etdiyi üçün alqı-satqı müqaviləsinin bağlanması mümkün olmamışdır.Hal-hazırda Cavabdeh həmin torpaq sahəsinin onun adına rəsmiləşdirilməsinə maneələr yaradır. Belə ki, cavabdeh ona həmin torpaq sahəsinə görə vərəsəlik qaydasında mülkiyyət hüququ alacağını və həmin torpaq sahəsini ona 1500 manata icarəyə verəcəyini bildirmişdir.Hesab edir ki, onunla X2 arasında Bərdə rayonunun Böyük Göyüşlü kəndində yerləşən və onun mülkiyyətindı olmuş 0,56 ha kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahəsinin ona satılmasına dair 29 aprel 2002-ci il tarixdə onun tərəfindən verilmiş qəbzə və 24 may 2002-ci il tarixdə tərtib olunmuş aktla mülkiyyətçi X2 tərəfindən mübahisəli torpaq sahəsinin onun mülkiyyətində olmasını təsdiq edən “JN:157 KOD 61002018 Dövlət aktını ona şəxsən təqdim etməklə 18 il ərzində mülkiyyətçi, sahiblik və istifadə etdiyi təqsdiq olunduğundan mübahisəli torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququ məhkəmə tərəfindən tanınmalıdır. Məcbur qalıb məhkəməyə müraciət etməli olmuşdur. Ona görə də iddianın təmin olunmasını xahiş edir. Məhkəmə iclasında İddiaçı oğlu və onun vəkili Vəkil iddiada qeyd edilənlərə uyğun izahat verərək məhkəmədən iddianın təmin edilməsini xahiş etdi. Cavabdeh, üçüncü şəxslər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsi və Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzi Xüsusi Notariat Konturuna məhkəmə iclasının vaxtı və yeri bаrədə məlumаt verilmişdir. Buna baxmayaraq onlar məhkəmə iclasına gəlməmiş, gəlməməsinin üzrlü səbəbləri barədə məhkəməyə heç bir məlumat verməmişdir. Belə olan halda məhkəmə işə cavabdehin və 3-cü şəxsin nümayəndəsinin iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etdi. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra MPM) 185.5-ci maddəsinə əsasən məhkəmə iclasının vaxtı və yeri haqqında lazımi qaydada xəbərdar edilmiş cavabdehin gəlməməsinin səbəbləri haqqında məlumat olmadıqda və ya məhkəmə gəlməməyin səbəblərini üzürsüz hesab etdikdə, yaxud məhkəmə cavabdehin icraatı qəsdən yubandırdığını aşkar etdikdə, işə baxmağa haqlıdır. Bu halda qətnamə çəkişmə şəraitində qəbul edilmiş kimi qiymətləndirilərək cavabdehə apellyasiya qaydasında şikayət etmək hüququ verilir. Eyni zamanda, iş üzrə 3-cü şəxs Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzində Notariat Ofisinin notariusu Mərdan Həsənzadə məhkəməyə məktub göndərərək məhkəmə iclasında iştirak etməməsinin üzürllü hesab edilib qanuna müvafiq qərar verlməsini ixahiş etmişdir. Məhkəmə iddiaçı və vəkilini dinləyib, iddia tələbinin dəlillərini iş üzrə toplanmış sübutlarla əlaqəli şəkildə araşdırıb, tədqiq edərək yoxlayıb və iddia tələbinə müfəssəl hüquqi qiymət verib belə qənaətə gəlir ki, iddia rədd edilməlidir. Belə ki, mülki işə əlаvə edilmiş və məhkəmə iclаsındа tədqiq edilmiş: AZE seriyalı ******** nömrəli şəxsiyyət vəsiqəsinin surətindən görünür ki, İddiaçı xx.xx.1966-cı ildə Bərdə rayonu Böyük Göyüşlü kəndində doğulmuş, həmin ünvanda qeydiyyatdadır. İş materiallarında olan 29 aprel 2002-ci il tarixli qəbzdən görünür ki,X14 özünə məxsus olan pay torpaq sahəsini 550.000 manata İddiaçı satmışdır. İş materiallarında olan 04 may 2002-ci il tarixli aktdan görünür ki,X14 özünə məxsus olan 0,56 ha pay torpaq sahəsini 550.000 manata İddiaçı satmışdır. JN157,KOD61002018 nömrəli “Torpağa mülkiyyət hüuquna dair” Dövlət aktından görünür ki, Bərdə rayon Aqrar İslahat Komissiyasının 19 yanvar 1998-ci il tarixli,01 saylı qərarı ilə X10 Bərdə rayonu Böyük Göyüşlü kəndində 0,57 ha torpaq sahəsi ayrılmışdır. Bərdə rayon Qeydiyyat Şöbəsi tərəfindən verilmiş 15 dekabr 2020-ci il tarixli, AZİ049571 nömrəli çıxarışdan görünür ki, X14 21 yanvar 2003-cü ildə Cavabdeh ilə rəsmi nikah bağlamış, bu barədə nikah akt qeydləri kitabında 21 yanvar 2003-cü ildə 02 nömrəl ilə qeyd edilmişdir. Nikah bağlandıqdan sonra kişiyə Mustafayev, qadına Həsənova soyadı verilmişdir. Bərdə Regional “ASAN”Xidmət Mərkəzində Qeydiyyat Şöbəsi tərəfindən verilmiş 18 fevral 2020-ci il tarixli, AZ-İİ 072491 nömrəli ölüm haqqında şəhadətnamənin surətindən görünür ki, X14 19 yanvar 2020-ci il tarixdə ölmüşdür.Bu barədə ölüm haqqında akt qeydləri kitabında 18 fevral 2020-ci il tarixdə 97 nömrə ilə qeyd edilmişdir. Cavabdeh tərəfindən Bərdə Regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzində Notariat Ofisinə ünvanlanmış ərizədən görünür ki, Cavabdeh X6 vəfat etdikdən sonra ondan “VAZ21074” markalı, 09BO298 Dövlət nömrə nişanlı avtomobil miras qalmış, həmin əmlaka vərəsəlik şəhadətnaməsinin verilməsini xahiş etmişdir. 20 iyul 2020-ci il tarixli X24 X4 surətindən görünür ki, X6 vərəsələri Cavabdeh,X7 hesab olunmuş, Elman Mustafayevdən miras qalmış əmlak “VAZ”21074 markalı 09BO298 Dövlət nömrə nişanlı avtomobildən ibarətdır. Məhkəmə araşdırması zamanı müəyyən edilmişdir ki, İddiaçı Cavabdeh, 3-cü şəxslər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsinə, Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzi Xüsusi Notariat Konturuna qarşı iddiа ərizəsi ilə məhkəməyə mürаciət edərək X2 ilə onun arasında Bərdə rayon Böyük Göyüşlü kəndində yerləşən və onun mülkiyyətində olmuş 0,56 ha kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahəsinin ona satılmasına dair 29 aprel 2002-ci il tarixdə onun tərəfindən verilmiş qəbzə və 24 may 2002-ciu il tarixdə tərtib olunmuş və Bərdə Rayon İcra Hakimiyyətinin X19 Ərazi Dairəsi Üzrə Nümayəndəliyi tərəfindən möhürlə təsdiq olunmuş “Alqı-satqı” müqaviləsi əsasında aldığı və 18 il ərzində müliyyətçi və onun ailə üzvüləri itərəfindən heç bir etiraz olmadan fasiləsiz sahiblik və istifadə etdiyi mübahisəli torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququnun tanınmasına dair qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 452.1-ci maddəsinə görə mübahisəli torpaq sahəsinin borclunun əlindən alınmasına və öhdəlikdə nəzərdə tutulan şərtlərlə ona verilməsinə dair tələb etmək hüquqnunun əmlakın Cavabdeh mülkiyyət hüququ ilə verildiyi anadan aradan qalxa bilər müddəasını aradan qaldırmaq üçün məhkəməyə daxil olduqdan dərhal sonra iddia ərizəsinin 3-cü şəxlər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsinə,Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzi Xidməti Notariat Konturuna göndərilməsinin təmin edilməsinə və mübahisəli torpaq sahəsinin Cavabdeh adına qanunun üzrə vərəsəlik qaydasında vərəsəlik şəhadətnaməsinin və Çıxarışın verilməsini və hazırkı iş üzsrə məhkəmə qərarları qüvvəyə münənədək dayandırılmasına dair qərar çıxarılmasını xahiş etmişdir. Аzərbаycаn Respublikаsının Kоnstitusiyаsının 60-cı mаddəsinə əsаsən, hər kəsin hüquq və аzаdlıqlаrının inzibаti qаydаdа və məhkəmədə müdаfiəsinə təminаt verilir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsinin (bundan sonra MPM) 4-cü mаddəsinə əsаsən, bütün fiziki və hüquqi şəxslər özlərinin qаnunlа qоrunаn hüquq və аzаdlıqlаrını, eləcə də mаrаqlаrını qоrumаq və təmin etmək məqsədilə qаnunlа müəyyən edilmiş qаydаdа məhkəmə müdаfiəsindən istifаdə etmək hüququnа mаlikdirlər. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 13-cü maddəsinə əsasən, Azərbaycan Respublikasında mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən müdafiə olunur. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 29-cu maddəsinə əsasən, hər kəsin mülkiyyət hüququ vardır. Mülkiyyət hüququ, o, cümlədən xüsusi mülkiyyət hüququ qanunla qorunur. Hər kəsin mülkiyyətində daşınar və daşınmaz əmlak ola bilər. Mülkiyyət hüququ mülkiyyətçinin təkbaşına və başqaları ilə birlikdə əmlaka sahib olmaq, əmlakdan istifadə etmək və onun barəsində sərəncam vermək hüquqlarından ibarətdir. Konstitusion hüquqi təbiəti etibarilə mülkiyyət hüququ nəinki mülkiyyətçinin hüquqi təsbit olunmuş geniş səlahiyyətləridir (ona məxsus olan əmlaka faktiki sahib olmaq, öz tələbatlarının təmin olunması üçün təyinatından asılı olaraq bu əmlakdan istədiyi kimi istifadə etmək, əmlakın hüquqi müqəddəratını öz iradəsinə görə müəyyən etmək), həm də qüvvədə olan qanunvericiliyin çərçivəsində digər şəxslərin hüquq və qanunla qorunan maraqlarını pozmadan mülkiyyətçinin dövlət tərəfindən təminat altına alınmış həmin əmlak üzərində üstünlüyünə üçüncü şəxslərin müdaxiləsini aradan götürmək, bu zaman öz mülahizəsinə görə və maraqlarına uyğun hərəkət etmək səlahiyyətidir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi də mülkiyyətin toxunulmazlığına və onun dövlət tərəfindən qorunmasına dair konstitusion prinsip və müddəaları inkişaf etdirərək, bu hüququn əldə edilməsi, həyata keçirilməsi və müdafiəsi mexanizmlərini dəqiqləşdirir. Bu mənada, Konstitusiyanın mülkiyyət hüququna dair müddəalarını inkişaf etdirən Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 152-ci maddəsində təsbit edilmişdir ki, mülkiyyət hüququ subyektin ona mənsub əmlaka (əşyaya) öz istədiyi kimi sahib olmaq, ondan istifadə etmək və ona dair sərəncam vermək üzrə dövlət tərəfindən tanınan və qorunan hüququdur. «Ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsi zamanı «İnsan hüquqları və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında» Avropa Konvensiyası müddəalarının və İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin presedentlərinin tətbiqi haqqında» Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 30 mart 2006-cı il tarixli 5 nömrəli qərarının 2-ci bəndində göstərilir ki, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının pozulması ilə bağlı məhkəmələr milli qanunvericilik ilə yanaşı Konvensiya müddəalarını da rəhbər tutmalı və bu zaman İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin təcrübəsinə istinad etməlidirlər. «İnsan hüquqları və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında» Avropa Konvensiyasının İ saylı Protokolunun 1-ci maddəsinə əsasən, Hər bir fiziki və hüquqi şəxs öz mülkiyyətindən dinc istifadə hüququna malikdir. Heç kəs, cəmiyyətin maraqları naminə, qanunla və beynəlxalq hüququn ümumi prinsipləri ilə nəzərdə tutulmuş şərtlər istisna olmaqla, öz mülkiyyətindən məhrum edilə bilməz. Avropa Məhkəməsi mülkiyyət hüququna daha geniş təfsir imkanları olan “dəyərlilik” konsepsiyası baxımından yanaşır. Konvensiya anlamında "Mülkiyyət" üçün mühüm və həlledici olan sözügedən marağın iqtisadi dəyəridir. Mülkiyyət özündə daşınan və daşınmaz əmlakı, maddi və qeyri-maddi əmlakı birləşdirir. Yəni, “maddi nemətlər”də (pul, əmlak və s.) mülkiyyət hüquqlarının hüdudları daxilində dəyərləndirilir. İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi “Marks Belçikaya qarşı” iş üzrə qərarında qeyd etmişdir ki, öz əmlakına sərəncam vermək mülkiyyət hüququnun adi və əsasını təşkil edən aspektidir və əmlakdan maneəsiz istifadə hüququ mahiyyəti etibarilə mülkiyyət hüququna təminat verir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi “Sporronqun və Lonnrotun İsveçrəyə qarşı” qərarında (A-52-1983) və bundan sonra qəbul etdiyi qərarlarında mülkiyyət hüququ ilə əlaqədar mövqeyini müəyyən edərək izah etmişdir ki, mülkiyyət hüququnun müdafiəsi zamanı işin hallarından asılı olaraq üç məsələ aydınlaşdırılmalıdır: - mülkiyyətçinin mülkiyyət hüququnun mövcud olması; - mülkiyyətçinin öz mülkiyyətindən məhrum olması; - mülkiyyətçinin mülkiyyətindən istifadəyə nəzarətdən məhrum olması. Həmin qərarlara görə mülkiyyətçinin öz mülkiyyətindən məhrum edilməsinin baş veribverməməsini müəyyən etmək üçün mülkiyyətin formal cəhətdən özgəninkiləşdirilməsi və ya mülkiyyət hüququnun başqasına keçməsi və həmin halların “de fakto” baş verməsi aydınlaşdırılmalıdır. İnsan Hüquqları haqqında Ümumi Bəyannamənin 17-ci maddəsinə əsasən, hər bir insan təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə əmlaka sahib olmaq hüququna malikdir. Heç kim öz əmlakından özbaşnalıqla məhrum edilməməlidir. Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 178.6-cı maddəsinə əsasən, əgər şəxs daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınmamış daşınmaz əmlaka faktik mülkiyyətçi hüququ ilə 30 il ərzində fasiləsiz və etirazsız sahiblik etmişsə, o, mülkiyyətçi kimi qeydə alınmasını tələb edə bilər. Eyni şərtlərlə bu hüquq həmçinin o daşınmaz əmlakın sahibinə mənsubdur ki, onun mülkiyyətçisi daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən bəlli olmasın və ya 30 il əvvəl ölmüş və ya mülkiyyətin sahiblik müddətinə görə əldə edilməsi müddətinin əvvəlində xəbərsiz itkin düşmüş elan olunsun. Lakin qeydiyyat, rəsmi elan olunmuş müddətdə etiraz verilmədikdən və ya rədd edildikdən sonra yalnız məhkəmənin qərarı ilə aparılmalıdır. Mülki məhkəmə icraatının prinsipinə görə sübutların toplanması və təqdim edilməsi yükü bütünlüklə tərəflərin üzərinə düşür. Məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir, hər bir tərəf isə öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir (Azərbaycan Respublikası MPM-in 14.2 və 77.1-ci maddələri). Məhkəmə işin düzgün həlli üçün önəmli olan halların, yəni subutetmə predmetini yaradan hüquqi faktların varlığını və ya yoxluğunu Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 76-cı maddəsində təsbit edilmiş subutetmə vasitələrinin köməyi ilə müəyyənləşdirir. Həmçinin, MPM-nin 14.2, 217.3 və 217.4-cü maddələrinə əsasən mahiyyəti üzrə işə baxan məhkəmə tərəfindən qətnamə tərəflərin məntiqi izahı əsasında deyil, yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutlardan istifadə etməklə, məhkəmə iclasında müəyyən edilmiş həqiqi hallar və tədqiq olunmuş sübutlar üzrə çıxarılır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 125-ci maddəsinin Vİİ hissəsinin Azərbaycan Respublikasının mülki prosessual qanunvericiliyi baxımından şərh edilməsinə dair” 18 mart 2019-cu il tarixli Qərarında göstərmişdir ki, ümumiyyətlə hüquqi həqiqət prinsipinin realizəsi mexanizmi bu cürdür: iş üzrə sübutetmə predmetinə daxil olan halların təqdim edilməsi yükü tərəflərin üzərinə düşür; məhz tərəflər bu halların mövcud olub-olmamasını sübut etməyə borcludurlar; prosesdə həqiqəti isə ədalət mühakiməsi orqanı olaraq məhkəmə müəyyən edir. Nəticədə hüquqi həqiqət prinsipi mülki prosesdə tərəflər və məhkəmə arasında müəyyən iş bölgüsünə gətirib çıxarır: tərəflər işin faktiki hallarını təqdim edir, məhkəmə isə sübutları qiymətləndirir və sonda hüququ tətbiq edir. Belə iş bölgüsü Roma hüququnun “da mihi factum, dabo tibi ius” (“mənə faktları ver, mən sənə uyğun hüququ verəcəm”) prinsipinə əsaslanır. Eyni zamanda, çəkişmə və dispozitivlik prinsiplərinin üstünlüyündən irəli gələrək mülki prosessual qanunvericilikməhkəmənin heç bir halda öz təşəbbüsü ilə sübut toplamaq vəzifəsini nəzərdə tutmur, əskinə bunu məhkəməyə qadağan edir. Belə ki, işdə olan sübutlar əsasında işə baxmaq mümkün olmadıqda, məhkəmə zəruri əlavə sübutlar təqdim etməyi tərəflərə təklif edə bilər (Mülki Prosessual Məcəllənin 77.3-cü maddəsi). Lakin işdə iştirak edən şəxsin işdə iştirak edən və iştirak etməyən şəxslərdən və ya orqanlardan onlarda olan zəruri sübutları müstəqil əldə etmək imkanı olmadıqda o, həmin sübutları tələb etmək barədə vəsatətlə məhkəməyə müraciət edə bilər (Mülki Prosessual Məcəllənin 78.2-ci maddəsi). Göründüyü kimi, məhkəmə iş üzrə sübutları yalnız tərəflərin vəsatəti əsasında və onlar həmin sübutları müstəqil qaydada əldə edə bilmədikdə tələb edə bilər. Bu zaman zəruri sübutu müstəqil qaydada əldə edə bilmədiyini sübut etmək yükü də müvafiq tərəfin üzərinə düşür. Əks yanaşma məhkəmənin tərəflərin prosessual səlahiyyətlərini öz üzərinə götürərək, onlardan hər hansı birinin tərəfində dayanması, yaxud onları əvəz etməsi görüntüsü yarada bilər. Halbuki məhkəmə (hakim) bütün proses boyu obyektiv və qərəzsiz arbitr olaraq qalmalıdır. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, hüquqi həqiqət prinsipinə görə sübutların toplanması və təqdim edilməsi yükü bütünlüklə tərəflərin üzərinə düşür. Təqdim olunmuş sübutlar əsasında həqiqətin müəyyən edilməsi isə məhkəmə tərəfindən sübutların düzgün qiymətləndirilməsindənasılıdır. Məhkəmə ilk növbədə qeyd edir ki, bu cür tələblər üzrə qanunverici sübutetmə yükünü tərəflər arasında bölüşdürmüşdür. Belə ki, baxılan mübahisə üzrə iddiaçının üzərinə düşən torpağın onun mülkiyyətində olduğunu sübut edilməsidir. Göründüyü kimi, iddiаçı iddiа tələbinin əsаsı kimi istinаd etdiyi hаllаrı sübut etməlidir. Lakin iddiaçı bununla bağlı məhkəməyə heç bir mötəbər sübut təqdim edə bilməmişdir. Beləliklə, məhkəmə sübutlara obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam baxdıqdan sonra həmin sübutlara tətbiq edilməli hüquq normalarına müvafiq olaraq qiymət verərək hesab edir ki, yalnız iddiaçının şifahi bildirdiyi formal mülahizələr əsasında iddianın hər hansı hissədə sübut edilməsi mümkün olmadığından iddia tələbi təmin edilməməlidir. Sübutların qiymətləndirilməsi məhkəmə tərəfindən ilkin (məhkəmə araşdırmasının sonunda) və yekun (müşavirə otağında məhkəmə qətnaməsi qəbul edilərkən) qiymətləndirməni nəzərdə tutur. İlkin qiymətləndirmə ayrı-ayrı faktların müəyyən edilməsi üçün hər bir sübutun aid edilməsi, mümkünlüyü, mötəbərliyi və yetərliliyi nöqteyinəzərindən onun predmetinin keyfiyyətinə dair keçirilir. Sübutetmənin son mərhələsi məhkəmə tərəfindən bütün sübutların yoxlanılması əsasında verilən yekun hüquqi qiymətdir. İş üzrə qərarın əsasında yalnız obyektiv, qərəzsiz, hərtərəfli və tam yoxlanılmış sübutlar dayana bilər. Sübutların bu cür qiymətləndirilməsi məhkəmə iclasında sübutetmə predmetinə daxil olan tərəflərin bildirdiyi bütün faktların hərtərəfli, tam və qərəzsiz tədqiqi əsasında və yalnız qanuna əsaslanaraq hakim tərəfindən həyata keçirilir. Hər bir sübut aidiyyət, mümkünlük, mötəbərlik nöqteyinəzərindən, bütün sübutların məcmusu isə iş üzrə sübut edilməli olan faktların yetərliliyi baxımından qiymətləndirilir. Heç bir sübut məhkəmə üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş qüvvəyə malik deyil. Avropa Məhkəməsi Van de Huk Niderlanda qarşı iş üzrə 1994-cü il 19 aprel tarixli Qərarında sübutların qiymətləndirilməsi və onların aidiyyəti və mümkünlüyü məsələsinin həllində milli məhkəmələrin səlahiyyətini nəzərə alaraq göstərmişdir ki, “İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Konvensiyanın 6-cı maddəsinin 1-ci bəndi ədalət mühakiməsi orqanının üzərinə tərəflərin təqdim etdiyi mülahizələri, dəlilləri və sübutları hərtərəfli araşdırmaq vəzifəsini qoyur. «Mahmudov Rusiyaya qarşı» iş üzrə 26 iyul 2007-ci il tarixli qərarında İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi qeyd etmişdir ki, Konvensiya araşdırmalarında sübutları qiymətləndirərkən, bir qayda olaraq, affirmanti, non neganti incumbit probation (sübut etmək yükü təkzib edənin deyil, iddia edənin üzərinə düşür) prinsipi rəhbər tutulur. Sübut kifayət qədər güclü, aydın və bir-birinə uyğun qənaətlərin həm mövcudluğundan, həmçinin təkzib olunmaz oxşar fakt ehtimallarından irəli gələ bilər (§ 68). Avropa Məhkəməsinin «Qavazov Bolqarıstana» qarşı 06 mart 2008-ci il tarixli Qərarında qeyd edilmişdir ki, sübutlar qiymətləndirilərkən, bir qayda olaraq əsaslı şübhədən kənar standartlar tətbiq edilir (§ 93). Sübutları qiymətləndirən zaman məhkəmə “əsaslı şübhələr yaratmayan” sübut standartını qəbul edir. Belə sübut kifayət qədər inandırıcı, aydın və bir-birinə uyğun gələn məntiqi nəticələrin və ya faktlarla bağlı oxşar, təkzib edilməyən ehtimalların mövcudluğundan irəli gələ bilər (“Avşar Türkiyəyə qarşı” AİHM-nin qərarı №25657/94, §282). Qanunvericiliyin tələblərinə görə, işin hərtərəfli tədqiqi baxılan iş üzrə yaranan bütün məsələlərin məcmusunun, onların daxili əlaqəsi nəzərə alınmaqla mübahisə edən tərəflərdə hər birinin xeyrinə, həm də mənafeyinin ziddinə olan halların yoxlanılmasını əhatə etməlidir. İşin hallarının tam tədqiqi dedikdə mübahisənin düzgün həllinə təsir edən bütün materiallar, faktlar tədqiq edilməli, həmçinin mübahisənin düzgün həllinə təsir edən digər hallar da araşdırılmalıdır. Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu da qərarlarında dəfələrlə qeyd etmişdir ki, hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. Məhkəmə işin gedişində təqdim olunmuş ancaq o sübutları qəbul edir və nəzərə alır ki, onlar işdə tərəflərin tələblərini müəyyən edən faktlarla və hallarla əlaqədardır. Qətnamə iş üzrə müəyyən edilmiş həqiqi hallara və tərəflərin qarşılıqlı münasibətinə uyğun əsaslandırılmalıdır. Qətnamə çıxarıldıqda hakim sübutları qiymətləndirir, iş üçün əhəmiyyətli olan nə kimi halların müəyyən edildiyini, nə kimi halların müəyyən edilmədiyini, tərəflərin hansı hüquqi münasibətdə olmalarını, həmin iş üzrə hansı qanunun tətbiq edilməli olduğunu və iddianın təmin olunub-olunmadığını müəyyən edir (“Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 82.3-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 2016-cı il 23 fevral tarixli Qərar). Mülki işlər üzrə məhkəmə icraatı zamanı məhkəmələr ədalət mühakiməsini çəkişmə və tərəflərin bərabərliyi prinsipinə riayət etməklə, tərəflərin təqdim etdiyi sübutlar və faktlar əsasında həyata keçirməli, öz qərarlarını yalnız tərəflərin çəkişmə prinsipinə əsasən müzakirə etdiyi dəlillərlə, onların verdiyi izahatlarla, təqdim etdikləri və Mülki Prosessual Məcəllənin tələblərinə müvafiq olaraq əldə edilmiş sübutlarla əsaslandırmalı, həmin sübutların araşdırılmasından irəli gələn həqiqəti müəyyən etməlidir. MPM-in 217.4-cü maddəsinə əsаsən, məhkəmə öz qətnaməsini yalnız məhkəmə iclasında tədqiq olunmuş sübutlarla əsaslandırır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu «S.Əliyevanın şikayəti ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi MİÜMK-nın 28.12.2004-cü il tarixli qərarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair» 31 may 2006-cı il tarixli qərarında göstərmişdir ki, «mülki-prosessual qanunvericiliyin göstərilən müddəalarından irəli gələrək məhkəmə, özü tərəfindən müəyyən olunmuş işin hallarını və qənaətini formalaşdıran sübutları, bu və ya digər sübutları rədd etmək üçün istinad etdiyi dəlilləri və rəhbər tutduğu qanunları qətnamədə göstərməklə onu hüquqi cəhətdən əsaslandırmalıdır». Həmçinin, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “N.Məmmədovanın şikayəti üzrə məhkəmə aktlarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 31.01.2006-cı il tarixli Qərarında göstərmişdir ki, məhkəmə qətnaməsi məhkəmə iclasında müəyyən olunmuş işin faktiki halları və hüquq normaları əsasında çıxarılır. İddiaçının hüququnun pozulması təsdiqlənərsə, məhkəmə öz qətnaməsilə bu hüququ müdafiə etməlidir. Əgər iddiaçının hüququnun pozulması təsdiqlənməzsə, məhkəmə onun iddiasını rədd etməli və bununla da, cavabdehin iddiaçının əsassız hərəkətləri və ya fikirləri ilə pozula biləcək hüquqlarını müdafiə etməlidir. Hər bir halda məhkəmənin qətnaməsi, ilk növbədə, məhz mübahisə tərəflərinin fərdi hüquqlarını və qanuni mənafelərini müdafiə edən akt kimi çıxış etməlidir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi “Oferta Plus S.R.L. Moldovaya qarşı” 19 dekabr 2006-cı il tarixli qərarında xatırlatmışdır ki, Konvensiyasının 6-cı maddəsinin 1-ci bəndi məhkəmələrin üzərinə öz qərarlarını əsaslandırmaq vəzifəsini qoyur (96-cı bənd). MPM-in 220.5-ci maddəsinə əsasən, qətnamənin nəticə hissəsində iddianın tam və ya qismən təmin edilməsi və ya rədd edilməsi haqqında məhkəmənin hansı nəticəyə gəldiyi, məhkəmə xərclərinin bölüşdürülməsi, qətnamədən şikayət vermə müddəti və qaydası göstərilməlidir; işə qiyabi baxıldığı halda qətnamənin nəticə hissəsində cavabdehin qətnamənin ləğvi üçün ərizə vermə qaydası da əks olunmalıdır. Bundan başqa məhkəmə qeyd edir ki, MPM-in 107-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə xərcləri dövlət rüsumundan və işə baxılması ilə əlaqədar olan məsrəflərdən ibarətdir. MPM-in 119.1-ci maddəsinə əsasən, məhkəmə xərcləri ödənilmiş tələblərin məbləğinə münasib olaraq işdə iştirak edən şəxslərə aid edilir.Belə olan halda məhkəmə hesab edir ki, iddia təmin edilmədiyindən iddiaçılar tərəfindən ödənilmiş dövlət rüsumu da iddiaçıya aid edilməlidir. Şərh olunanlara əsasən və MPM-in 216-220, 227, 233, 357 və 360-cı maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə QƏT E T D İ: İddiаçı İddiaçı Cavabdeh, üçüncü şəxslər Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestr Xidmətinin Bərdə rayon 7 saylı Ərazi İdarəsi və Bərdə regional “ASAN-Xidmət” Mərkəzi Xüsusi Notariat Konturuna qаrşı “torpaq sahəsinə mülkiyyət hüququnun tanınması” tələbinə dаir iddiası təmin edilməsin. İş üzrə ödənilmiş dövlət rüsumu iddiaçıya aid edilsin. Qətnamədən rəsmi qаydаdа verildiyi gündən 1(bir) ay müddətində Bərdə Rayon Məhkəməsi vasitəsilə Gəncə Apelyasiya Məhkəməsinə apelyasiya şikayəti verilə bilər. Qətnаmədən şikаyət verilmədikdə, qəbul edildiyi gündən bir аy keçdikdən sоnrа qаnuni qüvvəyə minir. Sədrlik edən: imza var Əsli ilə düzdür. Hakim: Əyyub Kərimov