Şəki Apellyasiya Məhkəməsi Qətnamə — İş №2(107)-1067/2022

Azərbaycan Respublikası adından QƏTNAMƏ Şəki şəhəri İş № 2(107)-1067/2022 10.11.2022 ŞƏKİ APELLYASİYA MƏHKƏMƏSİ İddiaçı Heybulla qızının Cavabdeh və cavabdehin tərəfində mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən üçüncü şəxs Zaqatala Rayon 2 saylı Dövlət Notariat Kontoruna qarşı mirasın qəbul etmə faktının müəyyən edilməsi və həmin əmlak üzərində vərəsəlik hüququnun təmin edilməsi tələbinə dair mülki iş üzrə (Açar sözlər: mirasın qəbul etmə faktının müəyyən edilməsi) Azərbaycan Respublikası Şəki Apellyasiya Məhkəməsinin Mülki Kollegiyası hakimlər Məlikov Vəzirxan İsgəndər oğlu (sədrlik edən və məruzəçi), Rəfiyev Rövşən Rafiq oğlu və Cavadova Günay İsmayıl qızından ibarət tərkibdə, İsayev Mikayıl Qərib oğlunun katibliyi ilə, İddiaçı Heybulla qızının Cavabdeh və cavabdehin tərəfində mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən üçüncü şəxs Zaqatala Rayon 2 saylı Dövlət Notariat Kontoruna qarşı mirasın qəbul etmə faktının müəyyən edilməsi və həmin əmlak üzərində vərəsəlik hüququnun təmin edilməsi tələbinə dair iddiası üzrə Zaqatala Rayon Məhkəməsinin 29 noyabr 2017-ci il tarixli 2(033)-1926/2017 saylı qətnaməsindən maraqlı şəxs X22, onun nümayəndəsi və vəkili Nümayəndə tərəfindən verilmiş аpellyаsiyа şikayətinə Şəki Apellyаsiyа Məhkəməsinin binasında, аçıq məhkəmə iclаsındа bаxаrаq, aşağıdakıları müəyyən etdi: İşin halları İddiaçı Heybulla qızı cavadeh Cavabdeh və cavabdehin tərəfində mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən üçüncü şəxs Zaqatala Rayonu 2 saylı Dövlət Notariat Kontoruna qarşı mirasın qəbul etmə faktının müəyyən edilməsi və həmin əmlak üzərində vərəsəlik hüququnun təmin edilməsi tələbinə dair iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edərək, X15 tərəfindən mərhum həyat yoldaşı X10 10 yanvar 2003cü il tarixdə vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha miras torpaq sahəsinin miras əmlak olmaqla qəbul edilmə faktının müəyyən edilməsi və həmin əmlak üzərində qanun üzrə vərəsəlik hüququnun verilməsi barədə qətnamə qəbul edilməsini xahiş etmişdir. İddiaçı ərizəsini onunla əsaslandırmışdır ki, cavabdehin atası X15 təxminən 1990- 2000-ci illərdə məhkum olunmuşdur. Həmin dövrdə ailəsinin pula ehtiyacı olduğu üçün həyat yoldaşı X13 onlara 25000 ABŞ dolları məbləğində pul vermişdi. X19 Rusiya Federasiyasının Norilsk şəhərində şaxtada işlədiyindən onun maddi durumu yaxşı idi. X33 həbsdən çıxandan sonra mərhum həyat yoldaşı X10 borc pulu qaytara bilmədiyi üçün əvəzində Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən özünə məxsus yaşayış evini, həyatyanı ərazini və 40 ha pay torpaq sahəsini, həmin torpaq sahəsində əkilmiş 41 topa fındıq ağacını ona versə də, lakin, mərhum həyat yoldaşı onlara rəhm edib bununla razılaşmayaraq, yalnız 40 ha pay torpaq sahəsini, həmin torpaq sahəsində əkilmiş 41 topa fındıq ağacını götürmüşdür və 4-tərəfıni dəmir toru ilə hasara almışdır. Darvaza ilə üzbəüz bağlarının başlanğıcında dəmir qapı qoyulmuşdur. Hətta fındıq bağına gedən yolun açılması üçün darvazanı çıxardıb 6-metr içəri keçirməliydilər, lakin mərhum həyat yoldaşı fındıq sezondan sezona bir neçə dəfə istifadə olunacaq deyib, onların ağır vəziyətini düşünərək artıq xərc çəkilməməsi üçün bu iş təxirə salınmışdır. Məlumat üçün bildirir ki, X33un ailə üzvlərinin hər birinə ayrıcı pay torpağı verilmişdir. Mərhum həyat yoldaşı özünə düşən payı satmışdır. Eyni zamanda hər iki mərhum şəxs aralarında olan sövdələşməni rəsmiləşdirmək üçün X33 həyat yoldaşı X10 Zaqatala Rayon Əliabad kənd Bələdiyyəsində 10 yanvar 2003-cü il tarixdə vəsiyyətnamə vermişdir. Həmin vəsiyyətnamə kənd bələdiyyəsində bələdiyyə sədri tərəfindən notariat qaydada təsdiq edilmişdir. Torpaq sahəsinin sənədi olmadığı üçün tərəfər alqı-satqı edə bilməmişlər. Həmin dövrdən bu günə qədər həmin torpaq sahəsi o və ailə üzvləri tərəfindən istifadə edilir. Qeyd olunan torpaq sahəsinin onlara satılmasını təsdiq edən şahidlərin iştirakı ilə akt tərtib etmişlər. O, 2 saylı Dövlət Notariat Kontoruna ərizə ilə müraciət etmişdir. Bu barədə Notariat kontorundan ona mirasın qəbul edilməsi müddətinin ötürülməsi izah edilmişdir. Eyni zamanda X33un oğlu cavabdeh İmranov X25 rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha pay torpaq sahəsinin onun adına rəsmiləşdirilməsinə etiraz edir. Hesab edir ki, o öz tələbində haqlıdır. Ona görə ki, mərhum həyat yoldaşının sağlığında verdiyi pulun əvəzində daha çox fındıq bağları ala bilərdi. Hazırda isə cavabdeh onların fındıq bağına gedən yollarını bağlayıb, istifadə etməklərinə maneçilik törədir. Birinci instansiya məhkəməsində icraat Birinci instansiya məhkəməsi müəyyən etmişdir ki, X13 ilə iddiaçı X12 xx.xx.1992-ci il tarixdə nikaha daxil olmuş və nikah bağlandıqdan sonra ərə - “Xasməmmədov”, arvada - “Xasməmmədova” soyadı verilmişdir. Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbə sakini cavabdehin atası olan X30 pula ehtiyacı olduğu üçün iddiaçının həyat yoldaşı X5 25000 ABŞ dolları məbləğində borc pul almış, lakin maddi imkanı olmadığından həmin borcu qaytara bilməmişdir. Aldığı borc pulun əvəzində X8 rayonu Əliabad qəsəbəsi daxilində özünə məxsus 41 topa fındıq bağını, onun yerləşdiyi 40 ha pay torpaq sahəsini qəsəbə sakini X10 vermişdir. Həmin qəsəbədə aqrar islahatlarının aparılması başa çatmadığına görə vətəndaşlara torpaqla bağlı hüquqmüəyyənedici sənədlər verilməmiş və bu səbəbdən də tərəflər arasında notariat qaydasında alqı-satqı müqaviləsinin bağlanması mümkün olmamışdır. Hüquqmüəyyənedici sənədlər hazır olmasa da, X30 iki nəfər şahidin iştirakı ilə Zaqatala rayonu Əliabad bələdiyyəsində təsdiq edilmiş 10 yanvar 2003-cü il tarixli vəsiyyətnamə əsasında qəsəbə daxilində özünə məxsus 41 topa fındıq bağını, onun yerləşdiyi 40 ha pay torpaq sahəsini qəsəbə sakini X10 vəsiyyət etmişdir. Bundan sonra X13 ona vəsiyyət edilmiş torpaq sahəsini və həmin torpaq sahəsində əkilmiş 41 topa fındıq ağacını qəbul edərək, onun dörd tərəfini dəmir torla hasara almış, ora dəmir qapı qoymuşdur. Həmin vaxtdan qeyd edilən torpaq sahəsi oradakı 41 topa fındıq ağacları ilə birlikdə X6 və onun ailəsinin faktiki sahibliyinə və istifadəsinə verilmiş, onlar tərəfindən indiyədək fasiləsiz olaraq istifadə edilir. İşin bu halı həm də çoxsaylı şahidlərin ifadələri ilə təsdiq edilir. Cavabdehin atası X30 08 sentyabr 2007-ci il tarixdə, iddiaçının əri X14 isə 16 noyabr 2012-ci il tarixdə vəfat etmişdir. İddiaçı həmin torpaq sahəsi ilə bağlı ona qanun üzrə vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə verilməsi barədə notariat kontoruna müraciət etmiş, lakin notarius ona cavabında mirasın qəbul edilməsi müddətini ötürdüyünü bildirmişdir. Bundan başqa X33un oğlu cavabdeh İmranov X25 rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha pay torpaq sahəsinin onun adına rəsmiləşdirilməsinə etiraz edir və fındıq bağına gedən yolu bağlayıb onların həmin torpaq sahəsindən listifadə etmələrinə maneçilik törədir. Zaqatala Rayon Məhkəməsinin 29 noyabr 2017-ci il tarixli 2(033)-1926/2017 saylı qətnaməsi ilə (hakim A.İsmayılov) iddia təmin edilərək, X15 tərəfindən 10 yanvar 2003-cü il tarixdə X4 vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha torpaq sahəsinin miras əmlak olmaqla, qanun üzrə birinci npvbə vərəsə olan arvadı İddiaçı Heybulla qızı tərəfindən qəbul edilməsinə dair hüquqi əhəmiyyəti olan faktın müəyyən edilməsi və həmin əmlak üzərində İddiaçı Heybulla qızının vərəsəlik hüququnun təmin edilməsi qət edilmişdir. Şəki Apelyasiya Məhkəməsinin Mülki kollegiyasının 24 fevral 2022-ci il tarixli, 2(107)- 208/2022 nömrəli qətnaməsi ilə maraqlı şəxs X23, onun nümayəndəsi və vəkili Nümayəndə tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti qismən təmin edilmiş, iş üzrə Zaqatala Rayon Məhkəməsinin 29 noyabr 2017-ci il tarixli 2(033)-1926/2017 saylı qətnaməsinin ləğv edilməsi, yeni qətnamənin qəbul edilməsi, iddiaçı X3 iddia ərizəsi X15 tərəfindən iddiaçının mərhum həyat yoldaşı X10 10 yanvar 2003-cü il tarixdə vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha miras torpaq sahəsini miras əmlak olmaqla qəbul edilməsi faktının müəyyən edilməsi qət edilmişdir. Maraqlı şəxs X22, onun nümayəndəsi və vəkili Nümayəndə həmin qətnamədən kassasiya şikayəti vermiş və Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki kollegiyasının 14 iyul 2022-ci il tarixli qərarı ilə kassasiya şikayəti təmin edilmiş, Şəki Apelyasiya Məhkəməsinin Mülki kollegiyasının 24 fevral 2022-ci il tarixli, 2(107)-208/2022 nömrəli qətnaməsi ləğv edilərək, iş apelyasiya qaydasında yenidən baxılması üçün Şəki Apelyasiya Məhkəməsinə göndərilmişdir. Birinci instansiya məhkəməsi gəldiyi nəticəni isə aşağıdakılarla əsaslandırmışdır; İddiaçı Heybulla miras qoyan mərhum X6 arvadı olmaqla, miras qoyanın üzrə birinci növbə vərəsəsidir. X4 10 yanvar 2003-cü ildə vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 41 topa fındıq bağına və onun yerləşdiyi 40 ha pay torpaq sahəsinə mirasın açıldığı 16 noyabr 2012-ci il tarixdən sahiblik etməklə və həmin miras əmlakı idarə etməyə faktik başlamaqla, bununla da mirası qəbul etdiyini şəksiz nümayiş etdirməklə, mirası bütünlüklə qəbul etmişdir. Bu halda məhkəmə hesab edir ki, İddiaçı Heybulla qızı tərəfindən həmin miras əmlakın qəbul edilmə müddəti ötürülməmişdir. X2 miras qalmış Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 41 topa fındıq bağı və onun yerləşdiyi 40 ha pay torpaq sahəsi heç kimə vəsiyyət edilməmiş və mirasın açıldığı 16 noyabr 2012-ci il tarixdə sağ olan arvadı qanun üzrə birinci növbə vərəsə iddiaçı X7 mirasın qəbul edilməsi barədə notariat kontoruna ərizə verməsə də, o, həmin miras əmlaka sahiblik etməklə və həmin əmlakı idarə etməyə faktik başlamaqla, mirası bütünlüklə qəbul etmişdir. Qanun üzrə birinci növbə vərəsə olan iddiaçı X11 ərindən miras qalmış torpaq sahəsinə vərəsəlik hüququnu başqa qaydada ala bilmir və belə vəziyyətdə qanun üzrə vərəsəlik hüququnun verilməsinin qanunvericilikdə başqa qaydası nəzərdə tutulmamışdır. Bu hüquq miras əmlak üzərində mülkiyyət hüququnun əldə edilməsi üçün tələb olunur. Birinci instansiya məhkəməsi iş üzrə toplanmış və tədqiq edilmiş sübutlara hüquqi qiymət verərək belə nəticəyə gəlmişdir ki, qanuni və əsaslı olduğuna görə iddia ərizəsi təmin edilərək, X15 tərəfindən 10 yanvar 2003-cü il tarixdə mərhum X4 vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha torpaq sahəsinin miras əmlak olmaqla, qanun üzrə birinci növbə vərəsə olan arvadı İddiaçı Heybulla qızı tərəfindən qəbul edilməsinə dair hüquqi əhəmiyyəti olan fakt müəyyən edilməli və həmin əmlak üzərində İddiaçı Heybulla qızının vərəsəlik hüququ təmin edilməlidir. Birinci instansiya məhkəməsi həmçinin gəldiyi nəticəni Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1134.1, 1145, 1159.1, 1243.2, 1243.3-cü maddələri, Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 217.3, 217.4, 307.2, 307.2.9, 308-ci maddələri, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29, 60, 71-ci maddələri ilə əsaslandırmışdır. Apellyasiya şikayətinin və ona etirazın dəlilləri, məhkəmə icraatı iştirakçılarının izahatları Apellyasiya şikayətinin dəlilləri Apellyasiya şikayəti onunla əsaslandırılmışdır ki, qəbul edilmiş həmin qətnamə onun mülkiyyət və vərəsəlik hüquqlarını pozur. Məhkəmə işə baxarkən prosessual hüquq normalarını kobud pozaraq mülkiyyətində olan torpaq sahəsinə dair qətnamə qəbul edərkən onu iş üzrə prosessual şəxs kimi cəlb etməmiş, beləliklə də kobud pozuntulara yol vermişdir. Belə ki, mübahisə predmeti olan torpaq sahəsi onun və ailə üzvlərinin ümumi birgə mülkiyyət hüququ əsasında dövlət tərəfindən verilmiş pay torpaq sahəsidir. X30 isə onun atasıdır. Atası xx.xx.2007-ci ildə vəfat etmişdir. İddiaçı Heybullah qızı iddia edir ki, guya həmin torpaq sahəsini atasına 25000 ABŞ dolları verərək almışlar. Lakin belə bir sübutu məhkəməyə təqdim etməmişdir. Bundan başqa iddiaçı məhkəməyə 2017-ci il tarixli akt təqdim etmişdir. Həmin aktda qeyd olunur ki, guya X13 mərhum atası X18 40 sot fındıq bağını 2003-cü ildə almışdır. Həmin aktda atasının imzası olmadığına görə bağın alqısatqısı ilə bağlı ödənilən məbləğ qeyd olunmadığına görə həmin akt alqı-satqıya dair hüquqi sənəd hesab oluna bilməz. Bundan başqa məhkəmə işə baxarkən Mülki Məcəllənin vərəsəlik hüququna dair müddəalarını tətbiq etmişdir. Atası vəfat edərkən mübahisəli torpaq sahəsi onun mülkiyyəti kimi Daşınmaz Əmlakın Dövlət reyestrində qeydiyyata alınmamışdır. Bundan başqa məhkəmə atasının Əliabad qəsəbəsində təsdiq etdirdiyi 2003-cü il tarixli vəsiyyətnaməyə istinad etmişdir. Həmin vəsiyyətnamə atası tərəfindən X10 vəsiyyət edilmişdir. Atası 2007-cı ildə, X13 isə 2012-ci ildə, yəni atasının vəfatından 5 il sonra vəfat etmişdir. X13 vəfat etməmişdən əvvəl atasının ona vəsiyyət etdiyi torpaq sahəsini rəsmiləşdirməmiş, vəsiyyət üzrə həmin torpaq sahəsi üzərində vərəsəlik hüququ əldə etməsini dövlət qeydiyyatına aldırmamışdır. Belə olduğu halda atasının vəsiyyətnaməsində qeyd etdiyi torpaq sahəsi Mütəllib Xasməmmədovdan miras qalmış əmlak hesab oluna bilməz. Qətnamədən narazıdır. Hesab edir ki, qətnamə qanunsuzdur. Ona görə də Zaqatala Rayon Məhkəməsinin xx.xx.2017-ci il tarixli, 2(033)-1926/2017 saylı qətnaməsinin tam ləğv edilməsinə, yeni qətnamə qəbul edərək iddianın rədd edilməsinə dair qətnamə çıxarılmasını xahiş etmişdir. Apellyasiya şikayətinə qarşı etirazın dəlilləri Apellyasiya şikayətinə qarşı etiraz daxil olmamışdır. Məhkəmə icraatı iştirakçılarının izahatları Məhkəmə iclasının vaxtı və yeri barədə lazımi qaydada xəbərdar edilmələrinə baxmayaraq iddiaçı, cavabdeh və cavabdehin tərəfində mübahisə predmeti barəsində müstəqil tələb irəli sürməyən üçüncü şəxsin nümayəndəsi məhkəmə kollegiyası iclasına gəlməmişlər. Məhkəmə kollegiyası Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 376.2ci maddəsinə əsasən işə onların iştirakı olmadan baxılmasını mümkün hesab etmişdir. Tətbiq edilən hüquq Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsi: Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin Maddə 1133.1. Ölmüş şəxsin (miras qoyanın) əmlakı başqa şəxslərə (vərəsələrə) qanun üzrə və ya vəsiyyət üzrə və ya hər iki əsasla keçir. Maddə 1133.2.Qanun üzrə vərəsəlik (ölmüş şəxsin əmlakının qanunda göstərilmiş şəxslərə keçməsi) o zaman qüvvədə olur ki, miras qoyan vəsiyyətnamə qoymur, yaxud vəsiyyətnamə tamamilə və ya qismən etibarsız sayılır. Maddə 1146. Miras qoyanın öldüyü gün və ya fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi barədə məhkəmə qərarının qüvvəyə mindiyi gün mirasın açıldığı vaxt sayılır. Maddə 1151.1. Mirasa (miras əmlaka) miras qoyanın öldüyü məqamadək malik olduğu əmlak hüquqlarının (miras aktivi) və vəzifələrin (miras passivi) toplusu daxildir. Maddə 1159.1.1.Qanun üzrə vərəsəlik zamanı ölənin uşaqları, miras qoyanın ölümündən sonra doğulmuş uşaq, arvad (ər), valideynlər (övladlığa götürənlər).bərabər pay hüquqlu vərəsələr sayılırlar. Maddə 1166. Fiziki şəxs ölməsi halı üçün öz əmlakını və ya onun bir hissəsini həm vərəsələr sırasından, həm də kənar adamlar sırasından bir və ya bir neçə şəxsə qoya bilər. Maddə 1193. Vəsiyyət edənin uşaqlarının, valideynlərinin və arvadının (ərinin) vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq mirasda məcburi payı vardır. Bu pay qanun üzrə vərəsəlik zamanı onlara çatası payın yarısını (məcburi pay) təşkil etməlidir. Maddə 1194. Məcburi payı tələb etmək hüququ mirasın açıldığı an əmələ gəlir. Bu cür tələb hüququ vərəsəlik üzrə keçir. Məcburi payı tələb etmək hüququ olan şəxs qarşısında digər vərəsələr birgə borclu kimi çıxış edirlər. Maddə 1196. Vərəsələrdən hər birinin məcburi payı müəyyənləşdirilərkən əgər vəsiyyətnamə olmasaydı, miras almağa çağırıla biləcək qanun üzrə vərəsələrin hamısı nəzərə alınmalıdır. Vəsiyyət üzrə vərəsələr nəzərə alınmır. Maddə 1243. Mirası istər qanun üzrə, istərsə də vəsiyyət üzrə vərəsə qəbul edir. Vərəsə mirasın açıldığı yer üzrə notariat kontoruna mirası qəbul etdiyi barədə ərizə verdikdə və ya əmlaka sahiblik etməyə və ya əmlakı idarə etməyə faktik başladıqda və bununla da mirası qəbul etdiyini şəksiz nümayiş etdirdikdə miras vərəsə tərəfindən qəbul edilmiş sayılır. Vərəsə mirasın bir hissəsinə sahiblik etməyə faktik başladıqda hesab edilir ki, mirasın nədə ifadə edilməsindən və harada olmasından asılı olmayaraq, o, mirası tamamilə qəbul etmişdir. Maddə 1246. Vərəsə vərəsəliyə çağırıldığını bildiyi və ya bilməli olduğu gündən üç ay ərzində mirası qəbul edə bilər. Miras açıldığı gündən altı ay keçdikdən sonra mirasın qəbuluna yol verilmir. Maddə 1252. Əgər vərəsə miras açıldıqdan sonra, lakin miras qəbul edilənədək ölərsə, mirasdan pay almaq hüququ onun vərəsələrinə keçir (irsi transmissiya). Ölmüş vərəsənin vərəsələri mirası onun qəbulu müddətinin sonunadək qalmış vaxt ərzində qəbul etməlidirlər. Əgər bu müddət üç aydan azdırsa, üç ayadək uzadılmalıdır. Azərbaycan Respublikasının Mülki Prosessual Məcəlləsi: Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 372.1-ci maddəsində göstərilir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi tam hüquqlu məhkəmə kimi işə, işdə olan və əlavə təqdim olunmuş sübutlar əsasında mahiyyəti üzrə baxır. Azərbaycan Respublikası MPM-nin 372.6-cı maddəsinə əsasən, apellyasiya instansiyası məhkəməsi birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin əsaslılığını onun düzünə və ya dolayısı ilə mübahisələndirilən hissəsində, şikayət qərarın ləğv edilməsinə yönəldikdə və ya apellyasiya şikayətində və ona etirazlarda ifadə olunmuş dəlillərə əsasən mübahisənin predmeti bölünməz olduqda isə tam yoxlayır. Həmin Məcəllənin 372.7-ci maddəsinə əsasən, apellyasiya instansiyası məhkəməsi şikayətin dəlillərindən asılı olmayaraq, məhkəmənin maddi və prosessual hüquq normalarına riayət etməsini yoxlayır. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinə görə, məhkəmə yalnız tərəflərin təqdim etdikləri sübutları araşdırmalı və onlardan istifadə etməlidir. Həmin Məcəllənin 77.1-ci maddəsinə görə, hər bir tərəf öz tələblərinin və etirazlarının əsası kimi istinad etdiyi halları sübut etməlidir. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəllənin 217.2-ci maddəsinə əsasən qətnamə mübahisəli hüquq münasibətinin yarandığı zaman qüvvədə olan maddi hüquq normalarına və işin baxılması zamanı qüvvədə olan prosessual hüquq normalarına uyğun çıxarılmalıdır. Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin apellyasiya instansiya məhkəməsinin səlahiyyətlərini müəyyən edən 384-cü maddəsinə əsasən, apellyasiya instansiyası məhkəməsi qətnaməni dəyişmədən, apellyasiya şikayətini isə təmin etmədən saxlaya bilər; qətnaməni tamamilə və ya qismən ləğv edə bilər və birinci instansiya məhkəməsində müəyyən edilmiş hallar və ya əlavə təqdim olunmuş sübutlar əsasında yeni qətnamə qəbul edə bilər; qətnaməni dəyişdirə bilər; qətnaməni tamamilə və ya qismən ləğv edə bilər, iş üzrə icraata xitam verə və yaxud ərizəni baxılmamış saxlaya bilər. Apellyasiya baxışının hədləri Apellyasiya şikayətindən görünür ki, apellyator birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsinin əsaslığını tam şəkildə mübahisələndirir. Zaqatala Rayon Məhkəməsinin 29 noyabr 2017-ci il tarixli 2(033)-1926/2017 nömrəli qətnaməsinin ləğv edilməsini, iş üzrə yeni qətnamə qəbul edilərək, iddia tələbinin rədd edilməsini xahiş edir. Tələb qətnamənin tam hissədə ləğvinə yönəldiyindən apellyasiya instansiyası məhkəməsi qətnamənin əsaslılığını tam yoxlayır. Apellyasiya instansiyası məhkəməsinin mövqeyi Məhkəmə kollegiyası iş materiallarını araşdırıb hesab edir ki, birinci instansiya məhkəməsi qəbul etdiyi qətnaməni maddi hüquq normalarının tələbləri baxımından əsaslandırmamış, mübahisədə iştirak edən tərəflərə münasibətdə ədalətli məhkəmə araşdırmasını təmin etməmiş, iş materiallarında olan sübutları və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəllənin tələblərini nəzərə almamış, iddianı düzgün olmayaraq tam təmin etmişdir. Məhkəmə kollegiyası qeyd edir ki, Şəki Apellyasiya Məhkəməsinin Mülki Kollegiyasının 24 fevral 2022-ci il tarixli qərardadı ilə mülki iş üzrə icraata iddia ərizəsinin X15 tərəfindən mərhum həyat yoldaşı X10 10 yanvar 2003-cü il tarixdə vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha miras torpaq sahəsinin əmlak üzərində vərəsəlik hüququnun təmin edilməsi tələbinə dair hissəsi üzrə icraata xitam verilmişdir. Həmin qərardad sonra mübahisələndirilməmişdir. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumunun “Məhkəmə qətnaməsi haqqında” 2005-ci il 24 noyabr tarixli, 04 nömrəli qərarının 17-ci bəndində göstərilir ki, kassasiya və apellyasiya instansiya məhkəmələri aşağı instansiya məhkəmələrinin qətnamələrindən şikayətlərə baxdıqda qəbul etdikləri aktlarda verilən şikayətlərin dəlillərinə müfəssəl hüquqi qiymət verməlidirlər. Apellyator apellyasiya şikayətində qeyd etmişdir ki, qəbul edilmiş qətnamə onun mülkiyyət və vərəsəlik hüquqlarını pozur. Məhkəmə işə baxarkən prosessual hüquq normalarını kobud pozaraq mülkiyyətində olan torpaq sahəsinə dair qətnamə qəbul edərkən onu iş üzrə prosessual şəxs kimi cəlb etməmiş, beləliklə də kobud pozuntulara yol vermişdir. Belə ki, mübahisə predmeti olan torpaq sahəsi onun və ailə üzvlərinin ümumi birgə mülkiyyət hüququ əsasında dövlət tərəfindən verilmiş pay torpaq sahəsidir. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki kollegiyasının 14 iyul 2022-ci il tarixli qərarında qeyd edilmişdir ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi iddianı həmin hissədə təmin edərkən, mirasın 16 noyabr 2012-ci il tarixdə – iddiaçının ərinin ölməsi ilə açıldığını, notariat kontoruna ərizə verməsə də, iddiaçının həmin miras əmlaka sahiblik etməklə və həmin əmlakı idarə etməyə faktik başlamaqla, mirası bütünlüklə qəbul etməsinə istinad etmişdir ki, bu da düz deyil. Qeyd edilən əmlaka dair ilk dəfə miras X24 08 sentyabr 2007-ci ildə ölməsi ilə açılmışdır. İddiaçının əri həmin əmlakın vəsiyyət üzrə vərəsəsi olmuşdur. Mülki Məcəllənin 1243.1 və 1243.2-ci maddələrinə görə mirası istər qanun üzrə, istərsə də vəsiyyət üzrə vərəsə qəbul edir. Vərəsə mirasın açıldığı yer üzrə notariat kontoruna mirası qəbul etdiyi barədə ərizə verdikdə və ya əmlaka sahiblik etməyə və ya əmlakı idarə etməyə faktik başladıqda və bununla da mirası qəbul etdiyini şəksiz nümayiş etdirdikdə miras vərəsə tərəfindən qəbul edilmiş sayılır. Göründüyü kimi, qanunvericilik vərəsəliyin növündən asılı olmayaraq mirasın qəbul edilməsini mütləq şərt kimi müəyyən etmişdir. Belə olan halda da, ilk növbədə 08 sentyabr 2007-ci ildə açılmış mirasın vəsiyyət üzrə vərəsə olan iddiaçının əri tərəfindən qanunla müəyyən edilmiş müddətdə və qaydada qəbul edilib-edilməməsi halı müəyyən edilməlidir. Lakin işdən görünür ki, apellyasiya instansiyası məhkəməsi mirasın iddiaçının əri tərəfindən qəbul edilməsi halını deyil, ərinin ölümündən sonra iddiaçının özünün həmin mirası qəbul etməsi halını müəyyən edib. Başqa sözlə, iddiaçının ərinin vəsiyyət üzrə vərəsə kimi mirası, onun açıldığı vaxtdan (08 sentyabr 2007-ci ildən) hər hansı formada qəbul etməsi qətnamədən görünmür. Mülki Məcəllənin 1255-ci maddəsinə görə qəbul edilmiş miras onun açıldığı gündən vərəsənin mülkiyyəti sayılır. Nə qədər ki, iddiaçının ərinin vəsiyyət üzrə mirası qəbul edibetməməsi halı müəyyən edilməyib, həmin mirasın ərin mülkiyyəti hesab edilməsi və bundan da çıxış edərək, iddiaçının ərinin 16 noyabr 2012-ci ildən ölməsi ilə həmin əmlakın miras olaraq iddiaçı tərəfindən faktiki qəbul edilməsi halı da istisna edilir. Bu baxımdan, Mülki Məcəllənin tətbiq edilən 1243.1, 1243.2 və 1252-ci maddələri işin müəyyən edilmiş hallarına uyğun gəlmir. İşin faktiki halları ondan ibarətdir ki, iddiaçı X1 Mütəllim Əhməd oğlu ilə xx.xx.1992-ci il tarixdə nikaha daxil olmuşlar. İş materiallarında olan Ölüm haqqında şəhadətnamədən görünür ki, X14 xx.xx.2012-ci il tarixdə vəfat etmişdir. Həmçinin iş materiallarında olan xx.xx.2003-cü il tarixli vəsiyyətnamədən görünür ki, Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 40 ha (onun payına düşmüş 0,07772 ha ) torpaq sahəsi X15 tərəfindən iddiaçının mərhum həyat yoldaşı X10 vəsiyyət edilmişdir. Eyni zamanda müəyyən edilmişdir ki, həmin dövrdən indiyə qədər torpaq sahəsini iddiaçı və və onun ailə üzvləri istifadə edirlər. İş materiallarında olan xx.xx.2017-ci il tarixli Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbə sakinləri tərəfindən imzalanmış aktdan da görünür ki, mərhum X13 X15ndan onun evinin yanından 40 sot fındıq bağını 2003-cü ildən almış, həmin ildən indiyə qədər fındıq bağından məhsulu mərhum X6 ailə üzvləri yığırlar. Hazırki iş üzrə Cavabdeh və maraqlı şəxs X23 tərəfindən vəsiyyət edilən torpaq sahəsi miras olaraq qəbul edilməmişdir. Ona görə də onların məhz miras əmlakına məcburi pay hüququ yaranmamışdır. Məhkəmə kollegiyası Ali Məhkəmənin Mülki Kollegiyasının yuxarda göstərdiyi mövqeyinə uyğun çıxış edərək qeyd edir ki, hazırki işdə də miras qoyan vəsiyyətnamə verdiyi üçün onun uşaqlarının vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq mirasda məcburi payları vardır. Lakin birinci instansiya məhkəməsi nəinki məcburi payla bağlı məsələlərə diqqət yerirməmiş, hətta torpaq sahəsinin miras qoyandan əlavə, daha 4 nəfər mülkiyyətçisinin olmasına baxmayaraq, bütün torpaq sahəsinin miras əmlak kimi iddiaçı tərəfindən qəbul edilməsi faktını müəyyən etmişdir. Halbuki torpaq sahəsinin miras qoyandan savayı 4 nəfər mülkiyyətçisinin olması və həmin digər mülkiyyətçilərin payına mirasın açılmaması işin mübahisə edilməyən halıdır. Buna baxmayaraq, birinci instansiya məhkəməsi işin bu halına, ümumiyyətlə, qiymət verməmişdir. Miras qoyulan torpağın rəsmi sənəd üzrə 0,3886 ha olması müəyyən edilib. İddiaçı 40 ha torpaq sahəsinin miras əmlak kimi qəbul edilməsini xahiş etmiş, birinci instansiya məhkəməsi iddianı 40 ha torpaq sahəsinə dair hissədə təmin etsə də, sonradan yanlışlığı aradan qaldırıb “40 ha” torpaq sahəsini “0,40 ha torpaq sahəsi” kimi oxunmasını, daha sonra izah verərək torpaq sahəsinin 0,3888 ha olmasını göstərsə də, buna da diqqət yetirməmiş, iddiaçı tərəfindən 40 ha torpağın miras kimi qəbul edilməsi faktını müəyyən etmişdir. Halbuki X15 yalnız öz mülkiyyətində olan torpaq payı-0,07772 ha torpaq sahəsi üzərinə sərəncam verə bilərdi. Bundan əlavə, Mülki Məcəllənin 1193-cü maddəsinə görə vəsiyyət edənin uşaqlarının, valideynlərinin və arvadının (ərinin) vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq mirasda məcburi payı vardır. Bu pay qanun üzrə vərəsəlik zamanı onlara çatası payın yarısını (məcburi pay) təşkil etməlidir. Yenə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki kollegiyasının 14 iyul 2022-ci il tarixli qərarının göstərişlərinə uyğun olaraq Cavabdeh və maraqlı şəxs X22, onun nümayəndəsi və vəkili Nümayəndə dəfələrlə məhkəmə kollegiyasının iclasına cağrılsalar da heç bir üzürlü səbəb göstərmədən məhkəmə iclasına gəlməmiş və mərhum ataları X30 vəfat etdikdən sonra ondan miras qalmış 0,07772 ha torpaq sahəsinin onlar tərəfindən qəbul edilməsi barədə heç bir sübut təqdim etməmişlər. Halbuki tərəflər istinad etdiyi halları sübut etməyə borcludular. Məhkəmə kollegiyası belə qənaətə gəlir ki, X33 vəfat etdikdən sonra vəsiyyət etdiyi torpaq sahəsini yalnız vəsiyyət edilmiş şəxs-yəni Mütəllib Xasməmmədov hələ X33 vəfaət etdikdən sonra istifadəyə daxil edərək sahibliyi nümayiş etdirmiş, o vəfat etdikdən sonra isə arvadı Şahizər Xasməmmədova birinci dərəcəli vərəsə olaraq qəbul etmişdir. Bu fakt birinci instansiya məhkəməsində əldə edilmiş şahid ifadələri və digər sübutlarla təstiq edilir. Mülki Məcəllənin vərəsəlik hüququndan bəhs edən normalarına əsasən fiziki şəxs öldükdən sonra onun əmlakı bir mənalı olaraq vərəsənin əmlakına daxil olmur. Qanunun normasına görə, mirasın qəbul edilməsi müddəti həm qanun üzrə vərəsələrə, həm də vəsiyyət üzrə vərəsələrə aiddir. Mirasın qəbulu elə bir hərəkətdir ki, bu hərəkətin vasitəsilə vərəsə özünün miras əmlakı əldə etmək və almaq niyyətini ifadə edir, miras qoyanın varisi olmasına özünün hərəkətləri ilə razılığını bildirir. İstər qanun üzrə, istərsə də vəsiyyət üzrə vərəsə Mülki Məcəllədə müəyyən edilmiş müddət anında mirası həm rəsmi, həm də qeyrirəsmi üsulla qəbul edə bilər. Rəsmi üsul vərəsə (istər qanun, istərsə də vəsiyyət üzrə vərəsə) mirasın açıldığı yer üzrə notariat kontoruna mirasın qəbulu haqqında yazılı ərizə verdikdə, miras əmlakın mülkiyyətçisi olmaq niyyətini mübahisəsiz olaraq sübut etmiş olur. Qeyri-rəsmi üsul isə miras əmlaka faktiki sahiblik etməklə, yaxud miras əmlakı faktiki idarə etməklə həyata keçirlir. Miras əmlakın sahibliyə faktiki olaraq daxil etmə dedikdə, miras əmlakın idarəsi, sərəncamı və istifadəsi, onun lazımi vəziyyətdə saxlanması, vergilərin və digər ödəmələrin ödənməsi üzrə hərəkətlər başa düşülür. Bu üsul əsasında vərəsə ölən şəxsin əmlakını faktiki cəhətdən ələ keçirir və ona sahib durur. Məhkəmə kollegiyası yuxarıda qeyd edilənlərə istinad edərək hesab edir ki, iddiaçı vərəsə olaraq əri öldükdən sonra miras əmlaka sahiblik etməklə və həmin əmlakı idarə etməyə faktik başlamaqla, mirası bütünlüklə qəbul etmişdir. Məhkəmə kollegiyası apellyasiya şikayətinin yuxarıda qeyd edilmiş dəlilinə əsasən qeyd edir ki, X6 vərəsəlik şəhadətnaməsini almaması hazırda onun vərəslərinin ondan miras qalmış əmlakı qəbul etmələrinə heç bir maneə törətmir. Mülki qanunvericiliyə əsasən vərəsəlik şəhadətnaməsi vərəsələrə mirasın açıldığı gündən altı ay keçdikdən sonra istənilən vaxt verilə bilər. Əgər mirası qəbul etməyə çağırılmış vərəsə miras açıldıqdan sonra onu müəyyənləşdirilmiş müddətdə qəbul etməyə macal tapmadan ölərsə, irsi transmissiyaya (Mülki Məcəllə 1252-ci maddə) əsasən onun vərəsələri ilkin miras qoyanın ölümündən sonra qalmış əmlaka vərəsəlik şəhadətnaməsi ala bilərlər. Eyni zamanda kollegiya qeyd edir ki, Mülki Məcəlləyə görə Miras qoyan vəsiyyətnamənin tərtib edildiyi vaxt onda olmayan əmlakı vəsiyyətnamədə o halda nəzərdə tuta bilər ki, mirasın açılacağı vaxtadək bu əmlak onun mülkiyyəti olsun. İş materialları ilə müəyyən edilir ki, mübahisə predmeti olan torpaq sahəsi miras açılarkən miras qoyanın mülkiyyətində olmuşdur. Ona görə də kollegiya hesab edir ki, şikayətin dəlilləri əsassızdır. Beləliklə məhkəmə kollegiyası apellyasiya şikayətinin dəlillərini işin materialları üzrə yoxlayaraq, hesab edir ki, birinci instansiya məhkəməsi qəbul etdiyi qətnaməni maddi hüquq normalarının tələbləri baxımından əsaslandırmamışdır. Ona görə də, apellyasiya şikayəti qismən təmin edilməli, Zaqatala Rayon Məhkəməsinin 29 noyabr 2017-ci il tarixli, 2(033)-1926/2017 saylı qətnaməsi ləğv edilməli, yeni qətnamə qəbul edilərək iddia tələbi qismən təmin edilməli, X15 tərəfindən iddiaçının mərhum həyat yoldaşı X10 10 yanvar 2003-cü il tarixdə vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 0,07772 ha miras torpaq sahəsi miras əmlak olmaqla qəbul edilməsi faktı müəyyən edilməlidir. Qeyd edilənlərə əsasən və Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsinin 384, 385, 392, 393 və 404-407-ci maddələrini rəhbər tutaraq, məhkəmə kollegiyası qət etdi: Maraqlı şəxs X23, onun nümayəndəsi və vəkili Nümayəndə tərəfindən verilmiş apellyasiya şikayəti qismən təmin edilsin. İş üzrə Zaqatala Rayon Məhkəməsinin 29 noyabr 2017-ci il tarixli 2(033)-1926/2017 saylı qətnaməsi ləğv edilsin. İş üzər yeni qətnamə qəbul edilsin. İddia tələbi qismən təmin edilsin. X15 tərəfindən iddiaçı X3 həyat yoldaşı X10 10 yanvar 2003-cü il tarixdə vəsiyyət edilmiş Zaqatala rayonu Əliabad qəsəbəsində yerləşən 0,07772 ha torpaq sahəsinin üzərində mirası qəbul etmək faktı müəyyən edilsin. İddia tələbi qalan hissədə təmin edilməsin. Qətnamədən, tərəflər, üçüncü şəxslər, xüsusi icraat işləri üzrə isə ərizəçi və maraqlı şəxslər tələbləri təmin olunmadığı hallarda onlara rəsmi qаydаdа verildiyi gündən 2 (iki) ay müddətində Azərbaycan Respublikası Şəki Apellyasiya Məhkəməsinin Mülki Kollegiyаsı vasitəsi ilə (Elektron Məhkəmə İnformasiya Sistemində yaradılmış Elektron Kabinetdən istifadə edilməklə) Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Mülki Kollegiyаsına kassasiya şikayəti verə bilər. Qətnamədən şikayət verilməmişdirsə, qətnamə işdə iştirak edən şəxslərə rəsmi qaydada verildiyi gündən 2 ay keçdikdən sonra qanuni qüvvəyə minir.